1. Home
  2. Ontdekken
  3. African Literature: Reclaiming the Story of a Continent
African Literature: Reclaiming the Story of a Continent
RedactioneelLiterature

Afrikaanse literatuur: het terugwinnen van het verhaal van een continent

Van Ge'ez-manuscripten en de orale verteltraditie van griots tot Nobelprijswinnaars en wereldwijde bestsellers: hoe Afrikaanse schrijvers het recht opeisten om zichzelf te vertellen

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20269 min lezen1 weergaven

Een continent dat zichzelf schrijft

Gedurende een groot deel van de moderne tijd werd er vaker over Afrika geschreven dan dat het mocht schrijven. Europese reisverslagen, koloniale bestuurshandboeken en avonturenromans zetten het continent neer als decor voor andermans verhalen. De Afrikaanse literatuur is in hoge mate de lange correctie van die onevenwichtigheid – het terugwinnen van het verhalende gezag door schrijvers die erop stonden hun eigen werelden van binnenuit te beschrijven.

Dat project rust op fundamenten die veel ouder zijn dan de koloniale ontmoeting. De term „Afrikaanse literatuur“ omvat duizenden talen en verscheidene afzonderlijke schriftelijke en orale tradities, en elke eerlijke weergave moet lang vóór de twintigste-eeuwse roman beginnen.

Oude wortels: orature en het geschreven woord

Voordat er gedrukte boeken waren, was er wat de Oegandese geleerde Pio Zirimu „orature“ noemde – het uitgestrekte geheel van orale proza, verzen, spreekwoorden en epen, overgeleverd door middel van voordracht.[1] In heel West-Afrika bewaarden professionele lofzangers en orale historici, bekend als griots, genealogieën en geschiedenissen in talen als het Fula, Hausa, Wolof en Swahili, met gebruik van vraag-en-antwoord en andere voordrachtstechnieken.[1] Deze orale erfenis is geen „primitieve“ voorloper van het schrift, maar een verfijnd literair systeem in eigen recht, waarvan de ritmes doorklinken in later geschreven Afrikaans werk.

Afrika kent ook diepe schriftelijke tradities. Ethiopië bracht een aanzienlijke literatuur voort in het Ge'ez die teruggaat tot ongeveer de vierde eeuw n.Chr., waaronder het beroemde veertiende-eeuwse Kebra Negast („Glorie der Koningen“).[1] Islamitische geleerdennetwerken brachten enorme manuscriptarchieven voort – alleen al de bibliotheken van Timboektoe zouden honderdduizenden manuscripten in het Arabisch en lokale talen hebben gehuisvest, over astronomie, recht, poëzie en filosofie.[1] Aan de Oost-Afrikaanse kust bloeide een Swahili literaire traditie, met werken als de Utendi wa Tambuka, die teruggaat tot het begin van de achttiende eeuw.[1] Een vaak aangehaalde vroege roman in het Engels van een Afrikaan is Ethiopia Unbound (1911) van Joseph Ephraim Casely Hayford.[1]

Het antikoloniale ontwaken: négritude

De moderne politieke lading van het Afrikaanse schrijven kristalliseerde zich tussen de wereldoorlogen in Parijs. Négritude was een literaire en ideologische beweging die in de jaren dertig ontstond onder Franstalige Afrikaanse en Caribische schrijvers als protest tegen het Franse koloniale bewind en zijn beleid van culturele assimilatie.[2] Ze kwam voort uit de ontmoeting in Parijs van drie studenten uit verschillende Franse koloniën: Aimé Césaire uit Martinique, Léon-Gontran Damas uit Frans-Guyana en de Senegalese dichter Léopold Sédar Senghor.[2] Césaire bedacht de term zelf in zijn lange gedicht Cahier d'un retour au pays natal, en de beweging stelde zich ten doel de culturele waarden van Zwart Afrika te bevestigen en een gedeelde zwarte identiteit te doen gelden tegenover de koloniale ontkenning.[2] Senghor, die later de eerste president van Senegal zou worden, gaf de beweging een invloedrijk podium met een bloemlezing uit 1948 van nieuwe zwarte en Malagassische poëzie, voorzien van een voorwoord door de filosoof Jean-Paul Sartre.[1] Puttend uit stromingen van het surrealisme tot de Harlem Renaissance maakte négritude van poëzie een instrument van dekolonisatie.[2]

De roman komt thuis: Chinua Achebe

Waar de négritude de Afrikaanse stem in het vers terugwon, vond de Engelstalige Afrikaanse roman zijn bepalende moment in 1958. Dat jaar publiceerde Chinua Achebe Things Fall Apart, het verhaal van Okonkwo, een leider in een Igbo-gemeenschap in Nigeria aan het einde van de negentiende eeuw, terwijl het Britse kolonialisme en christelijke missionarissen aankomen en zijn wereld ontrafelen.[3] De roman beantwoordde welbewust de ontmenselijkende portretten van Afrika in de koloniale fictie en gaf de Igbo-samenleving weer met diepte, waardigheid en innerlijke complexiteit.[3]

Zijn bereik was buitengewoon. Things Fall Apart is in vele miljoenen exemplaren verkocht en in tientallen talen vertaald, waardoor Achebe een van de meest vertaalde en meest gelezen Afrikaanse schrijvers werd.[4][3] Toen Achebe in 2007 de Man Booker International Prize ontving, beschreef jurylid en Nobelprijswinnaar Nadine Gordimer zijn vroege werk als datgene wat hem tot „de vader van de moderne Afrikaanse literatuur als integraal deel van de wereldliteratuur“ maakte, terwijl criticus Elaine Showalter opmerkte dat hij met Things Fall Apart „de moderne Afrikaanse roman inluidde“.[4]

Achebes invloed was institutioneel én artistiek. In 1962 lanceerde de Britse uitgever Heinemann zijn African Writers Series met een paperbackeditie van Things Fall Apart als eerste titel, en Achebe trad op als oprichtend redactioneel adviseur, die de reeks begeleidde totdat ze in 1972 was uitgegroeid tot honderd titels.[5] De reeks werd het centrale kanaal waarlangs een generatie Afrikaanse schrijvers een continentaal en wereldwijd lezerspubliek bereikte.

De totale kunstenaar: Wole Soyinka

Waar Achebe de roman hervormde, verbreedde de Nigeriaanse toneelschrijver, dichter en politiek activist Wole Soyinka het dramatische en poëtische bereik van de Afrikaanse letteren. In 1986 werd Soyinka de eerste Afrikaan die de Nobelprijs voor Literatuur ontving, door de Zweedse Academie geroemd als iemand „die in een breed cultureel perspectief en met poëtische ondertonen het drama van het bestaan vormgeeft“.[6] Hij droeg zijn Nobellezing op aan de gevangengezette antiapartheidsleider Nelson Mandela.[7]

Dat „brede culturele perspectief“ vormde de kern van Soyinka's methode: zijn drama's versmelten Yoruba-mythe, ritueel, maskerade en muziek met de klassieke Griekse tragedie en Europese avant-gardevormen.[8] De Academie lichtte zijn toneelstuk Death and the King's Horseman eruit – opgebouwd rond een rituele offerdood en de verhouding tussen de levenden, de doden en de ongeborenen – als een werk „vol vele ideeën en betekenissen, vol poëzie, satire, verrassing, wreedheid en begeerte“.[8] Soyinka's loopbaan, die meer dan zes decennia omspant en getekend is door politieke gevangenschap en ballingschap, maakte hem tot een van de meest invloedrijke literaire figuren van de twintigste eeuw.[7]

De taalkwestie: Ngũgĩ wa Thiong'o

Geen schrijver heeft de politiek van de Afrikaanse literatuur verder gedreven dan de Keniaanse romanschrijver Ngũgĩ wa Thiong'o. Hij begon in het Engels en publiceerde in 1964 Weep Not, Child – een van de eerste belangrijke Engelstalige romans van een Oost-Afrikaan –, gevolgd door The River Between (1965) en het geprezen A Grain of Wheat (1967).[9]

Zijn weg sloeg vervolgens scherp politiek af. In 1976 hielp hij een gemeenschapstheater in Kamiriithu op te richten, waar zijn toneelstuk in het Gikuyu Ngaahika Ndeenda („Ik zal trouwen wanneer ik wil“) de heersende elite van na de onafhankelijkheid bekritiseerde; het jaar daarop publiceerde hij ook Petals of Blood.[9] Eind 1977 werd hij zonder proces aangehouden en bijna een jaar lang vastgehouden in de zwaarbeveiligde gevangenis Kamiti.[9] In detentie schreef hij de eerste moderne roman in het Gikuyu, Devil on the Cross (Caitaani mũtharaba-Inĩ), die hij neerschreef op door de gevangenis verstrekt toiletpapier.[9]

Die ervaring verhardde een overtuiging die hij uiteenzette in zijn essaybundel uit 1986 Decolonising the Mind: The Politics of Language in African Literature: dat de keuze van de taal zelf een arena van koloniale macht is, en dat Afrikaanse schrijvers in Afrikaanse talen zouden moeten werken om hun literaturen te bevrijden van het cultureel imperialisme.[10] Na zijn gevangenschap liet Ngũgĩ het Engels grotendeels los ten gunste van het Gikuyu, schrijvend eerst in zijn moedertaal en daarna pas vertalend.[10] Het debat dat hij ontstak – schrijven in de taal van de kolonisator om de wereld te bereiken, of in een Afrikaanse taal om het eigen volk te bereiken – blijft een van de bepalende discussies in het vakgebied.

Een nieuwe generatie: Chimamanda Ngozi Adichie

De lijn die Achebe begon, loopt rechtstreeks door tot in het heden. De Nigeriaanse schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie, die Achebe een vormende invloed heeft genoemd, bracht de Afrikaanse fictie in de eenentwintigste eeuw tot een uitgestrekt nieuw wereldwijd publiek.[3] Haar tweede roman, Half of a Yellow Sun, gesitueerd tegen de achtergrond van de Nigeriaans-Biafraanse oorlog van eind jaren zestig, won in 2007 de Orange Prize for Fiction (nu Women's Prize); in 2020 werd hij verkozen tot de beste van de eerste vijfentwintig laureaten van de prijs.[11] Haar latere roman Americanah richtte zich op vraagstukken van migratie, ras en identiteit doorheen Nigeria, de Verenigde Staten en Groot-Brittannië.[12]

Adichie heeft ook de oprichtende bekommernis van het vakgebied opnieuw geformuleerd voor een breed publiek. Haar TED-talk uit 2009, „The Danger of a Single Story“ – vele miljoenen keren bekeken –, betoogt dat het reduceren van welk volk dan ook tot één smal verhaal op zichzelf een machtsdaad is, een idee dat de weigering van haar fictie bezielt om in te gaan op het platgeslagen beeld van Afrika als land van oorlog en hongersnood.[12]

Een blijvende erfenis

De boog van Ge'ez-kronieken en griot-voordracht naar de podia van Stockholm en wereldwijde bestsellerlijsten is geen verhaal over een Afrika dat een Westerse vorm „inhaalt“. Het is het verhaal van een literatuur die het recht om te vertellen terugwint. Achebe gaf de moderne Afrikaanse roman zijn sjabloon, Soyinka won er de hoogste internationale erkenning voor, Ngũgĩ dwong haar de politiek van haar eigen taal onder ogen te zien, en Adichie droeg haar centrale inzicht – wees op je hoede voor het enkele verhaal – tot een wereldwijd publiek. Samen hielpen ze een continent te verplaatsen van object van andermans beschrijvingen naar auteur van de zijne, een erfenis die de wereldliteratuur tot op de dag van vandaag blijft vormgeven.[4]

References

  1. 1.African literature. Wikipedia ↗
  2. 2.Negritude Movement. BlackPast.org ↗
  3. 3.Things Fall Apart. Wikipedia ↗
  4. 4.Chinua Achebe wins Man Booker International Prize. TODAY / Associated Press ↗
  5. 5.Heinemann African Writers Series. Wikipedia ↗
  6. 6.1986 Nobel Prize in Literature. Wikipedia ↗
  7. 7.Wole Soyinka. Wikipedia ↗
  8. 8.Nobel Prize in Literature 1986 — Press release. The Nobel Foundation ↗
  9. 9.Ngũgĩ wa Thiong'o. Wikipedia ↗
  10. 10.Decolonising the Mind. Wikipedia ↗
  11. 11.Chimamanda Ngozi Adichie wins the Best of the Best. Women's Prize for Fiction ↗
  12. 12.Chimamanda Ngozi Adichie's Half of a Yellow Sun: The danger of a single untold story. PEN America ↗
africanliteraturehistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido