Van het draaiende speelgoed van de 19e eeuw tot een wereldwijde kunstvorm: het verhaal van hoe stilstaande beelden leerden bewegen
Animatie is de kunst om de illusie van beweging te scheppen door een snelle opeenvolging van stilstaande beelden te tonen, elk net iets anders dan het vorige. De grondslag ervan is een waarnemingsverschijnsel dat lange tijd werd omschreven als de "nawerking van het netvlies" – het idee dat het menselijk oog een beeld kort vasthoudt, zodat een snelle reeks tekeningen wordt waargenomen als doorlopende beweging in plaats van als afzonderlijke beeldjes.[1] Anders dan de live-actionfilm, die beweging vastlegt die al in de wereld bestaat, vervaardigt animatie beweging beeldje voor beeldje en geeft daarmee de animator het volledige auteurschap over tijd, gewicht en fysica. Juist die controle heeft het zo'n vruchtbaar medium gemaakt voor fantasie, komedie en het onmogelijke.
Animatie is ouder dan de film zelf. In 1832 vond de Belgische natuurkundige Joseph Plateau de fenakistiscoop uit, een draaiende schijf met opeenvolgende beelden die door sleuven werd bekeken en het eerste toestel opleverde dat doorlopende beweging via de nawerking van het netvlies demonstreerde; de Oostenrijker Simon von Stampfer kwam datzelfde jaar onafhankelijk op hetzelfde idee.[2] Twee jaar later, in 1834, bedacht de Britse wiskundige William George Horner de zoötroop, een draaiende trommel bekleed met een verwisselbare strook plaatjes, bekeken door sleuven in de zijkant van de cilinder, die meerdere mensen tegelijk een korte, herhalende beweging kon laten zien.[3]
De beslissende sprong van salonspeelgoed naar geprojecteerd vermaak kwam van de Fransman Émile Reynaud, die in 1877 het praxinoscoop patenteerde – een verbetering van de zoötroop die een ring van centrale spiegels gebruikte om een helderder, vloeiender beeld te leveren.[4] Reynaud ging vervolgens met de hand geschilderde bewegende beelden projecteren voor theaterpubliek, waarmee hij verantwoordelijk is voor de eerste geprojecteerde animatiefilms, een decennium voordat de gebroeders Lumière de fotografische film vertoonden.[4]
Nadat de fotografische film zich had gevestigd, ontdekten kunstenaars dat de camera tekeningen beeldje voor beeldje kon vastleggen. De Fransman Émile Cohl maakte wat algemeen wordt beschouwd als de eerste volledig geanimeerde film, Fantasmagorie (1908), opgebouwd uit ongeveer 700 tekeningen en met een speelduur van bijna twee minuten; Cohl gebruikte animatie niet louter voor beweging, maar voor vloeiende, droomachtige transformatie, waarbij de ene vorm in de andere overgaat.[5]
In de Verenigde Staten tilde de krantencartoonist Winsor McCay, al beroemd om de stripreeks Little Nemo, het vak naar een nieuw niveau van persoonlijkheid en vertolking.[6] Zijn Gertie the Dinosaur (1914) wordt beschouwd als de eerste animatiefilm die is opgebouwd rond een herkenbaar, sympathiek personage, en hij was baanbrekend in productietechnieken – keyframes, registratiemarkeringen, overtrekpapier en animatielussen – die de industrie decennialang zouden onderbouwen.[7] McCays overtuiging dat een getekend wezen kon acteren, ademen en de genegenheid van een publiek kon verdienen, gaf de toon aan voor alles wat volgde.
Geen enkele figuur heeft de commerciële en artistieke opmars van de vorm sterker bepaald dan Walt Disney. De Steamboat Willie (1928) van zijn studio, geregisseerd samen met Ub Iwerks en met Mickey Mouse als nieuwkomer, behoorde tot de eerste tekenfilms met gesynchroniseerd geluid en was de eerste die deze technologie aan een breed publiek toonde, wat de dramatische kracht aantoonde van muziek en effecten die nauwkeurig op het beeld waren afgestemd.[8]
Disney duwde het medium daarna technisch en esthetisch vooruit door de jaren dertig. De Silly Symphony Flowers and Trees (1932) werd de eerste commercieel uitgebrachte film die met het volledige driestrips-Technicolorproces werd gemaakt en won de allereerste Oscar voor beste korte tekenfilm.[9] In 1937 perfectioneerde de studio de multiplane-camera – een toestel dat tot zeven lagen tekenwerk op verschillende afstanden filmde om een echte illusie van diepte te scheppen – beproefd in de korte film The Old Mill, die dat jaar de Oscar voor beste korte animatiefilm won.[10]
Het hoogtepunt was Snow White and the Seven Dwarfs (1937), de eerste in de Verenigde Staten geproduceerde avondvullende animatiefilm en de eerste met celanimatie gemaakte langspeelfilm.[11] In 1933 door Disney bedacht en door sceptici in de industrie afgedaan als dwaasheid, kostte de film ongeveer drie jaar, zo'n 750 kunstenaars en bijna twee miljoen tekeningen om te voltooien; hij werd een triomf bij critici en publiek en de best bezochte film van 1938, en bewees dat het publiek een geanimeerd verhaal van speelfilmlengte zou omarmen.[11]
Als Disney animatie respectabel maakte, dan maakten de Hollywoodstudio's haar oneerbiedig. Bij Warner Bros. regisseerde Chuck Jones (1912–2002) Looney Tunes- en Merrie Melodies-kortfilms die meesterproeven werden in komische timing en personage.[12] Jones hielp Bugs Bunny te ontwikkelen en schiep een reeks blijvende figuren, waaronder Wile E. Coyote en de Road Runner, Marvin de Marsman en Pepé Le Pew.[12]
Zijn kunstenaarschap bereikte zijn hoogtepunt in films als Duck Amuck (1953), waarin een onzichtbare animator Daffy Duck kwelt door de wereld om hem heen te hertekenen, en What's Opera, Doc? (1957), een zevenminuten durend "mini-epos" waarin een Elmer Fudd met vikinghelm op Bugs achtervolgt op de muziek van Wagner.[13] Het team van Jones besteedde naar verluidt ongeveer zes keer zoveel werk als gebruikelijk aan What's Opera, Doc?, en in 1992 werd de film opgenomen in het Amerikaanse National Film Registry als cultureel, historisch of esthetisch betekenisvol werk.[13] In een loopbaan van meer dan zes decennia regisseerde Jones meer dan 300 films en won hij drie competitieve Oscars plus in 1996 een ere-Oscar voor zijn levenswerk.[12]
Het zwaartepunt van de animatie lag nooit uitsluitend in Amerika. In Japan ontwikkelde het medium dat bekendstaat als anime een eigen beeldtaal en emotionele ambitie, en de internationaal meest gevierde figuur ervan is Hayao Miyazaki (geboren 1941).[14] In 1985 richtte Miyazaki samen met regisseur Isao Takahata en producent Toshio Suzuki Studio Ghibli op.[15] Met de hand getekende films als My Neighbor Totoro (1988) en Princess Mononoke (1997) bouwde Miyazaki een oeuvre op dat geprezen wordt om zijn schilderachtige werelden, complexe heldinnen en weigering om personages netjes in goed en kwaad te verdelen.[14]
De doorbraak naar wereldwijde erkenning was Spirited Away (2001). Tijdens de 75e Oscaruitreiking in 2003 won hij de prijs voor beste animatiefilm – de eerste niet-Engelstalige film en tot op heden de enige met de hand getekende film die in deze categorie won – een prestatie die het westerse publiek aanspoorde om animatie serieus te nemen als kunstvorm in plaats van als kindervermaak.[16]
De meest ingrijpende recente verschuiving was technologisch van aard. Toy Story (1995), geregisseerd door John Lasseter voor Pixar, was de eerste speelfilm die volledig op computers werd geanimeerd – een mijlpaal die zo'n 800.000 machine-uren aan rendering vergde en aankondigde dat computergegenereerde beelden niet alleen spektakel, maar ook hart en verhaal konden dragen.[17] Lasseter ontving voor de film een Oscar voor bijzondere verdienste.[17] In de decennia daarna is CGI de overheersende vorm van speelfilmanimatie geworden, ook al blijven de tradities van het handtekenwerk en de stop-motion ernaast bestaan.
Van een draaiende schijf met gesleufde tekeningen tot fotorealistische digitale werelden heeft animatie de grenzen van wat film kan verbeelden voortdurend verlegd. Ze schonk de film enkele van zijn meest universeel herkende personages, dreef belangrijke vooruitgang in kleur, geluid en computertechniek aan, en bleek in staat tot het volledige emotionele en thematische bereik van elke kunstvorm – komedie en tragedie, kinderlijke verwondering en volwassen complexiteit. Vandaag de dag omspant ze film, televisie, videogames en de visuele effecten die onzichtbaar in de live-actionfilm zijn verweven. Wat begon als een optische curiositeit uit de negentiende eeuw, is uitgegroeid tot een van de bepalende verteltalen van de moderne tijd.
[1]: "Zoetrope." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/technology/zoetrope [2]: "Phenakistiscope." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Phenakistiscope [3]: "Zoetrope." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/technology/zoetrope [4]: "Émile Reynaud." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Emile-Reynaud [5]: "Émile Cohl." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/%C3%89mile_Cohl [6]: "Winsor McCay." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay [7]: "Gertie the Dinosaur." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Gertie_the_Dinosaur [8]: "Steamboat Willie." The Museum of Modern Art. https://www.moma.org/collection/works/302797 [9]: "Flowers and Trees." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Flowers_and_Trees [10]: "Multiplane camera." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Multiplane_camera [11]: "Snow White and the Seven Dwarfs (1937 film)." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Snow_White_and_the_Seven_Dwarfs_(1937_film) [12]: "Chuck Jones." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Chuck-Jones [13]: "Chuck Jones." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Chuck_Jones [14]: "Miyazaki Hayao." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Miyazaki-Hayao [15]: "Studio Ghibli." Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Studio_Ghibli [16]: "Spirited Away." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Spirited-Away [17]: "Toy Story." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/topic/Toy-Story
Nog geen reacties — wees de eerste.