Van experimenten uit het stommefilmtijdperk tot een wereldwijde kunstvorm — de geschiedenis, esthetiek en grondleggers van de Japanse animatie
Anime is animatie die in Japan wordt geproduceerd, al verwijst het woord binnen Japan zelf — een Japanse verkorting van het Engelse "animation", geschreven in katakana — naar elk animatiewerk, ongeacht de herkomst.[1] Buiten Japan is het iets specifiekers gaan aanduiden: een eigen beeldtaal en verteltraditie die in de loop van ongeveer een eeuw uitgroeiden van een geïmporteerde nieuwigheid tot een van de invloedrijkste populaire kunstvormen ter wereld. Wat begon als een handvol stomme experimenten, is nu een miljardenindustrie waarvan de esthetische en narratieve ambities de wereldwijde animatie, film en visuele cultuur opnieuw hebben vormgegeven.
Japanse kunstenaars begonnen in het begin van de twintigste eeuw, tijdens het tijdperk van de stomme film, animatiefilms te maken en experimenteerden daarbij met technieken die in Frankrijk, Duitsland, de Verenigde Staten en Rusland waren ontwikkeld.[1] De oudste bewaard gebleven Japanse animatiekortfilm die voor de bioscoop werd gemaakt, Namakura Gatana ("Een bot zwaard"), dateert van 1917 en duurt slechts ongeveer vier minuten.[1] Deze pioniers putten uit oudere binnenlandse tradities van visueel vertellen — emakimono-prentrollen en het schimmenspel uit de Edo-periode (kage-e), beschouwd als voorlopers van de Japanse animatie — maar de techniek en de commerciële vorm waren ingevoerd.[1]
De eerste Japanse animatiefilm op lange speelduur kwam voort uit de Tweede Wereldoorlog: Momotaro: Sacred Sailors (1945), een door de marine bestelde propagandafilm geregisseerd door Mitsuyo Seo en, naar het verslag van het BFI, voltooid door een animatieploeg die voornamelijk bestond uit omgeschoolde serveersters, nadat de meeste oorspronkelijke animators door de militaire dienstplicht waren weggevallen.[2] Het industriële fundament van het medium werd in het daaropvolgende decennium gelegd. In 1956 kocht de zakenman Hiroshi Okawa de noodlijdende animatiestudio Nichido op en doopte die om tot de animatiedivisie die zou uitgroeien tot Toei Animation — waarbij hij er terecht op gokte dat Disneys productie tegen het midden van de jaren vijftig zou afnemen.[2] In 1958 bracht Toei Hakujaden uit (in het buitenland verschenen als Panda and the Magic Serpent), de eerste Japanse animatiefilm op lange speelduur in kleur.[2]
Als één figuur het idioom uitvond dat de meeste mensen nu als anime herkennen, dan was het Osamu Tezuka (1928-1989).[3] Al vereerd als de "god van de manga" omdat hij de Japanse stripkunst had vernieuwd met filmisch, romanachtig vertellen, wendde Tezuka zich tot de animatie door in 1961 zijn studio, Mushi Production, op te richten.[3] Als levenslang bewonderaar van Walt Disney — hij zou Bambi meer dan tachtig keer hebben gezien — paste Tezuka Disneys technieken aan op Japanse budgetten en planningen.[3]
Zijn doorslaggevende vernieuwing was van economische aard. Om wekelijkse televisieanimatie haalbaar te maken met weinig geld en personeel, bracht Tezuka het aantal beeldjes terug tot een minimum — voor Astro Boy verlaagde hij het gemiddelde tot zo'n acht nieuwe tekeningen per seconde, tegenover de vollere animatie van Hollywood.[2] Deze methoden van "beperkte animatie", bedoeld als tijdelijke bezuinigingsmaatregelen, verhardden zich juist tot de bepalende stijl van het medium.[1] Astro Boy werd voor het eerst uitgezonden in 1963, schiep het eerste succesvolle model voor animatieproductie in Japan, telde 193 afleveringen en ontketende de eerste animerage van het land.[3] Oud-medewerkers van Mushi Production zouden later belangrijke studio's stichten, waaronder Madhouse en Sunrise, waarmee Tezuka de wortel werd van een groot deel van de moderne industrie.[1]
Anime wordt minder gekenmerkt door één onderwerp dan door een samenhangend geheel van vormelijke keuzes. Het medium leunt op beperkte animatie en op de bereidheid om de tijd stil te zetten — om bij een stilstaand beeld of een trage camerabeweging te blijven hangen in plaats van elk beeldje met beweging te vullen.[1] Veel van anime's kenmerkende visuele conventies — in het bijzonder de grote, expressieve ogen — gaan via Tezuka terug op het personageontwerp met grote ogen van de vroege Disney-films.[1]
Even belangrijk is de breedte van publiek en thema. In tegenstelling tot de lang bestaande westerse aanname dat animatie kindervermaak is, behandelt anime ook volwassen thema's en situaties, met een trager tempo of een grotere verhaalcomplexiteit die het hielpen wereldwijd een volwassen publiek te vinden.[1]
Hayao Miyazaki (geboren in 1941) trad in 1963 als animator toe tot Toei Animation en richtte in 1985 mede Studio Ghibli op, de studio die het meest verantwoordelijk is voor het aanzien van anime in het buitenland.[4] Zijn films — waaronder Mijn buurman Totoro (1988), Kiki's bezorgdienst (1989) en Prinses Mononoke (1997), de laatste de eerste animatiefilm die de Japan Academy Film Prize voor film van het jaar won — verbinden het handgetekende ambacht met terugkerende thema's: het vliegen, de zorg voor het milieu en vindingrijke jonge vrouwelijke hoofdpersonen.[4]
Zijn meesterwerk, Spirited Away (2001), werd de bestbezochte film van Japan en won de Oscar voor beste animatiefilm — en blijft de enige handgetekende film die in die categorie heeft gewonnen.[5] Miyazaki ontving in 2014 een Oscar voor zijn hele oeuvre en keerde, na herhaaldelijk zijn pensioen te hebben aangekondigd, terug met The Boy and the Heron (2023), die hem een tweede Oscar voor beste animatiefilm opleverde.[4]
Katsuhiro Otomo gaf anime zijn hardste moderne gezicht. Zijn omvangrijke manga Akira, begonnen in 1982, hielp het Japanse cyberpunk-subgenre te ontwikkelen, en zijn verfilming uit 1988, Akira, bracht het naar de wereld.[6] Gesitueerd in een dystopisch toekomstig Neo-Tokio en weergegeven met een dichtheid aan detail en een vloeiende beweging die zeldzaam waren in door televisie gevormde anime, werd Akira een voorloper van de tweede golf van westerse anime-fans in het begin van de jaren negentig en wordt het breed aangehaald als invloed op Hollywoodfilms van The Matrix tot Inception.[6] Het inspireerde een golf van Japanse cyberpunkwerken, waaronder Ghost in the Shell en Cowboy Bebop.[6]
Satoshi Kon (1963-2010) stuwde anime in de richting van de vormexperimenten van de auteursfilm. Als afgestudeerde van de Musashino Kunstuniversiteit maakte hij zijn regiedebuut met de psychologische thriller Perfect Blue (1997) en liet daarop Millennium Actress (2001), Tokyo Godfathers (2003), de televisieserie Paranoia Agent (2004) en Paprika (2006) volgen.[7] Kon, die Akira Kurosawa noemde als de filmmaker wiens werk hij het grondigst had bestudeerd, bouwde een oeuvre op dat geobsedeerd was door de vervaagde naad tussen droom, herinnering en werkelijkheid.[7] Hij stierf in 2010 op 46-jarige leeftijd aan alvleesklierkanker, terwijl hij werkte aan een onvoltooide film, The Dreaming Machine.[7]
De commerciële omvang van anime evenaart zijn culturele reikwijdte. De Japanse anime-industrie zette in 2017 een verkooprecord neer van ongeveer 2,15 biljoen yen (ruwweg 19,8 miljard Amerikaanse dollar) en werd tegen 2019 op bijna 24 miljard dollar per jaar gewaardeerd, waarbij 48 procent van die inkomsten uit het buitenland kwam.[1] Streaming heeft die internationalisering versneld: de buitenlandse markt voor het streamen van anime bedroeg in 2023 zo'n 3,7 miljard dollar, waarbij Netflix en Crunchyroll samen meer dan 80 procent daarvan beheersten.[8]
Voorbij de balans is de diepere nalatenschap van anime esthetisch van aard. Tezuka's beeld-zuinige verteltrant, Miyazaki's handgetekende humanisme, Otomo's kinetische dystopieën en Kons montage volgens droomlogica brachten een vocabulaire tot stand waaruit animators, filmmakers en spelontwerpers wereldwijd nu vrijelijk putten. Een medium dat in 1917 begon met het nabootsen van buitenlandse tekenfilms, eindigde de eeuw door de maatstaven te bepalen die anderen nabootsen — het bewijs dat een nationaal ambacht, met genoeg striktheid en verbeelding beoefend, een universeel ambacht kan worden.
[1]: Anime — Wikipedia [2]: The seeds of anime: how Japanese animation arose — BFI / Sight and Sound [3]: Osamu Tezuka — Wikipedia [4]: Hayao Miyazaki — Wikipedia / Britannica [5]: Spirited Away Broke Records and Made Oscar History — The Hollywood Reporter [6]: Akira (1988 film) — Wikipedia [7]: Satoshi Kon — Wikipedia [8]: As Anime Streaming Market Booms, Netflix and Crunchyroll Dominate — Variety
Nog geen reacties — wees de eerste.