Hoe een kronkelende, natuurdronken stijl zich verspreidde van Brusselse trappenhuizen tot Barcelonese daken en de grens tussen schone kunst en het alledaagse oploste
Gedurende ongeveer twee decennia aan weerszijden van 1900 liep er één rusteloze lijn door het Europese en Amerikaanse ontwerp — een curve getekend uit bloemstelen, ranken, insectenvleugels en het golvende haar van vrouwen. Die lijn was het handelsmerk van de art nouveau („nieuwe kunst"), de eerste bewust moderne stijl van het industriële tijdperk. Hij bloeide tussen ongeveer 1890 en 1910, tijdens de optimistische jaren die de Fransen de Belle Époque noemden.[1] Meer dan een manier van decoreren was het een betoog: dat schoonheid in het alledaagse thuishoorde, dat een affiche of een deurknop dezelfde zorg verdiende als een schilderij, en dat het uitgeputte recyclen van Griekse zuilen en gotische bogen uit de negentiende eeuw moest ophouden.
De naam zelf kwam evenzeer uit de handel als uit de theorie. Op 26 december 1895 opende de kunsthandelaar Siegfried Bing in Parijs een galerie genaamd de Maison de l'Art Nouveau, gewijd aan moderne decoratieve en schone kunst; de winkel gaf de hele beweging haar blijvende benaming.[2] Maar de stijl was nooit alleen Frans. Hij arriveerde bijna overal waar hij wortel schoot onder andere namen: Jugendstil („jeugdstijl") in Duitsland, Sezessionsstil in Oostenrijk, Stile Liberty in Italië, Modernisme in Catalonië en de „Modern Style" in Groot-Brittannië.[5]
Art nouveau verscheen niet uit het niets. Het Metropolitan Museum of Art herleidt hem tot twee negentiende-eeuwse Engelse ontwikkelingen: de Arts-and-Craftsbeweging en de esthetische beweging, die beide in opstand kwamen tegen de inferieure industriële massaproductie en de verloedering van historische stijlen.[3] De torenhoge figuur van Arts and Crafts, de ontwerper en schrijver William Morris, had erop aangedrongen dat gewone voorwerpen mooi en met de hand werden gemaakt — een overtuiging die de art nouveau erfde, zelfs toen hij moderne materialen als ijzer en glas omarmde.[4]
Een tweede, doorslaggevende invloed kwam uit Japan. Nadat in de jaren 1860 handelsrechten waren gevestigd, overspoelden Japanse houtsneden (ukiyo-e) de westerse markten, en hun vlakke vlakken, krachtige contouren en asymmetrische composities — een rage die bekendstond als japonisme — herschiepen de manier waarop Europese kunstenaars over lijn en ruimte dachten.[3] De natuur zelf leverde de rest. Het rijk geïllustreerde Kunstformen der Natur (Kunstvormen in de natuur, 1899) van de Duitse bioloog Ernst Haeckel, met zijn tekeningen van radiolariën en diepzee-organismen, bood ontwerpers een catalogus van organische vormen om uit te putten.[3]
Wat een Mucha-affiche, een Gaudí-balkon en een Tiffany-lamp verenigt, is een gedeelde visuele grammatica. Britannica omschrijft het onderscheidende kenmerk van de beweging als haar „golvende asymmetrische lijn", vaak gevormd tot bloemstelen, knoppen, ranken en insectenvleugels — een lijn die fijn en gracieus kon zijn of geladen met een „krachtig ritmische en zweepachtige kracht".[1] Deze dynamische curve, soms de „zweepslag"-lijn genoemd, was zo centraal dat de Belgen de stijl de bijnaam coup de fouet — „zweepslag" — gaven.[5]
Even belangrijk was een weigering om de kunsten te rangschikken. Vanaf het begin betoogden de art-nouveau-ontwerpers tegen elke hiërarchie die de schone kunst (schilderkunst en beeldhouwkunst) scheidde van de „mindere" decoratieve kunsten, met als doel juist alledaagse voorwerpen te verfraaien en het gewone leven te verheffen.[1] In Wenen kristalliseerde deze ambitie zich uit in het ideaal van het Gesamtkunstwerk, of „totaalkunstwerk", waarin architectuur, meubilair, schilderkunst en grafiek werden opgevat als één verenigd geheel.[6]
De stijl kreeg voor het eerst driedimensionale vorm in Brussel. Het Hôtel Tassel van de Belgische architect Victor Horta, gebouwd in 1892–93, wordt beschouwd als een van de eerste echte art-nouveaugebouwen, dankzij zijn open plattegrond, stromend daglicht en blootliggende ijzerstructuur, waarvan het krullende, plantachtige ijzerwerk de grens tussen ornament en techniek vervaagde.[7] Horta's herenhuizen werden in 2000 op de UNESCO-werelderfgoedlijst geplaatst als uitmuntende voorbeelden van de stijl.[8]
In Parijs bracht de architect Hector Guimard het idioom in de openbare ruimte met zijn gietijzeren ingangen voor de Métropolitain, waarvan de groene, rankachtige leuningen en lantaarnpalen emblemen van de stad werden.[1] De beweging bereikte haar mondiale hoogtepunt op de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs, een internationale etalage die de art nouveau bevestigde als het gezicht van de nieuwe eeuw.[2]
Geen enkele kunstenaar deed meer om de art nouveau populair te maken dan Alphonse Mucha, geboren op 24 juli 1860 in het Moravische stadje Ivančice, destijds deel van het Oostenrijkse Keizerrijk.[9] Zijn doorbraak was een toeval van timing. Op 26 december 1894, toen de vaste kunstenaars van de drukkerij Lemercier tijdens de feestdagen afwezig waren, had de actrice Sarah Bernhardt dringend een affiche nodig voor haar productie van Gismonda in het Théâtre de la Renaissance. Mucha — die toevallig bij Lemercier drukproeven aan het corrigeren was — nam de laatste-minuutopdracht aan, en toen zijn langgerekte, pastelkleurige ontwerp — dat Bernhardt afbeeldde als een Byzantijnse edelvrouw omlijst door een gouden halo — op 1 januari 1895 op de Parijse aanplakborden verscheen, veroorzaakte het opschudding.[9]
Het affiche Gismonda lanceerde Mucha's carrière van de ene op de andere dag; Bernhardt legde hem vast in een zesjarig contract voor affiches, decors en kostuums, en de wervelende, decoratieve manier die hij vervolmaakte werd zo herkenbaar dat tijdgenoten haar simpelweg le style Mucha noemden.[9] In de tweede helft van zijn leven keerde hij terug naar zijn Slavische wortels en wijdde jaren aan Het Slavische Epos, een cyclus van twintig monumentale doeken over de geschiedenis van de Slavische volkeren, geschilderd tussen 1912 en 1926.[10]
In Oostenrijk nam de nieuwe kunst een zinnelijkere, vergulde wending. De schilder Gustav Klimt was medeoprichter en eerste voorzitter van de Weense Secession, een kunstenaarsvereniging opgericht op 3 april 1897 om te breken met de conservatieve academie; haar tijdschrift Ver Sacrum („Heilige Lente") verspreidde een gestileerde grafische taal en propageerde het Gesamtkunstwerk.[6] Klimts zogeheten Gouden Fase, gevoed door de Byzantijnse mozaïeken die hij in Ravenna zag, leverde glinsterende composities op, gelaagd met bladgoud en een vlak, ornamenteel patroon.[11]
Haar meesterwerk is The Kiss, geschilderd rond 1907–08, waarin twee omhelzende figuren oplossen in één stralend veld van goud. Het werd in 1908 door de Oostenrijkse staat verworven en hangt tegenwoordig in het Belvedere in Wenen.[11]
In Barcelona groeide de art nouveau uit tot iets vreemders en structurelers door de architect Antoni Gaudí (1852–1926), de leidende figuur van het Catalaanse Modernisme.[12] Zijn gebouwen ruilden de vlakke affichelijn in voor golvende steen, mozaïeken van gebroken tegels en vormen die rechtstreeks aan de natuur waren ontleend. De golvende gevel van Casa Batlló, verbouwd in 1904–06, heeft vrijwel geen rechte lijnen; haar botachtige balkons en geschubde dak lijken haast gegroeid in plaats van gebouwd.[12]
Gaudí's hoogste project was de boetekerk van de Sagrada Família, die hij in 1883 overnam en waaraan hij de laatste jaren van zijn leven wijdde tot zijn dood in 1926, haar onvoltooid achterlatend.[12] Om haar oprijzende vormen te construeren ontwikkelde hij een structurele methode die hij „geëquilibreerd" noemde — zo ontworpen dat het gebouw vanzelf overeind kon blijven staan zonder interne verstijving of externe steunberen.[12] Zeven van Gaudí's Barcelonese werken, waaronder de Geboortegevel en de crypte van de Sagrada Família, Casa Batlló en Park Güell, zijn op de UNESCO-werelderfgoedlijst ingeschreven als getuigenis van zijn uitzonderlijke creatieve bijdrage.[13]
Omdat de art nouveau de toegepaste kunsten eerde, waren sommige van zijn mooiste uitingen voorwerpen in plaats van gebouwen of schilderijen. In de Verenigde Staten gaf de glasmaker Louis Comfort Tiffany zijn naam aan een hele Amerikaanse variant van de stijl — de „Tiffany-stijl" — door zijn iriserende Favrile-glas en zijn lampen met loodglas.[1] In Frankrijk vormden Émile Gallé en René Lalique glas en sieraden om tot sculpturale, door de natuur geïnspireerde kunst, terwijl in Schotland de architect-ontwerper Charles Rennie Mackintosh de sobere, geometrische Glasgow Style ontwikkelde.[1] De Engelse illustrator Aubrey Beardsley dreef ondertussen de zwart-witlijn naar decadente, kronkelende uitersten die de grafische identiteit van de beweging vormgaven.[1]
De art nouveau brandde fel maar kort. Tegen 1914 en het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog was de stijl grotendeels uitgeput; zijn arbeidsintensieve handwerk paste slecht bij een wereld die zich naar machinale productie keerde, en hij werd al snel verdrongen door de strakkere geometrie van de art deco en het opkomende functionalisme van het modernisme.[5]
Toch bleek zijn invloed duurzaam. Door de barrière tussen schone en toegepaste kunst op te heffen en ontwerp als een serieuze creatieve discipline te behandelen, hielp de art nouveau de weg vrij te maken voor moderne grafische vormgeving, industriële vormgeving en de Bauhaus.[3] Zijn meesterwerken blijven bestaan als bestemmingen op zich — Gaudí's nog altijd oprijzende basiliek, Klimts gouden geliefden, Mucha's theatrale godinnen — bewijs dat een stijl die geobsedeerd was door de curve van een levende stengel uiteindelijk de rechte lijnen kon overleven die hem vervingen.
[1]: Britannica, „Art Nouveau." [2]: Wikipedia, „Art Nouveau" / „Maison de l'Art Nouveau." [3]: The Metropolitan Museum of Art, „Art Nouveau" (Heilbrunn Timeline of Art History). [4]: Europeana, „Origins of Art Nouveau." [5]: Wikipedia, „Art Nouveau" (regionale namen / zweepslag / verval). [6]: Wikipedia, „Vienna Secession." [7]: Wikipedia, „Hôtel Tassel." [8]: UNESCO World Heritage Centre, „Major Town Houses of the Architect Victor Horta (Brussels)." [9]: Mucha Foundation, „Poster for Gismonda" / biografische tijdlijn van Mucha. [10]: Wikipedia, „Alphonse Mucha" (The Slav Epic). [11]: Wikipedia, „The Kiss (Klimt)"; vienna.info, „A Kiss makes History." [12]: Britannica, „Antoni Gaudí." [13]: UNESCO World Heritage Centre, „Works of Antoni Gaudí."
Nog geen reacties — wees de eerste.