Vijftien collecties gerangschikt naar wat ze werkelijk bezitten — van Nefertiti en twintig Rembrandts tot een tramhalte van Beuys en een bunker uit de oorlog
De musea van Berlijn zijn het resultaat van een ongewoon toeval: een koninklijke verzameling die werd ondergebracht in het eerste openbare museum van Pruisen, geopend in 1830, door de Koude Oorlog doormidden gescheurd en na 1990 gebouw voor gebouw weer in elkaar gezet. De Staatliche Museen zu Berlin beheren vandaag ruwweg 5,3 miljoen objecten in vijftien collecties en vier onderzoeksinstituten op vijf locaties; in 2019 telden ze 4,2 miljoen bezoeken, waarvan 828.000 alleen al in het Neues Museum — meer dan in enig ander afzonderlijk gebouw van het geheel.[31] Vijf van die gebouwen staan op de Museumsinsel, in 1999 opgenomen op de UNESCO-Werelderfgoedlijst onder de criteria (ii) en (iv), juist omdat het eiland documenteert hoe het openbare museum in de negentiende en twintigste eeuw werd uitgevonden.[30]
Wat die geschiedenis nalaat is een stad waar één middag kan lopen van een Amarna-werkplaats uit de veertiende eeuw v.Chr. tot de glazen hal van Mies van der Rohe, en waar de hermontage nog zichtbaar onaf is: het Pergamonmuseum sloot in oktober 2023 volledig, de noordvleugel wordt in 2027 terugverwacht en de rest op zijn vroegst in 2037.[32] Die afwezigheid kun je beter inplannen dan betreuren. Ze pleit ook voor deze lijst, want de diepgang van Berlijn zit niet in één onmisbaar gebouw. Ze is verspreid over een schilderijengalerij aan het Kulturforum, een prentenkabinet dat vrijwel niemand bezoekt, een bunker in Mitte, een speciaal gebouwd expressionistenmuseum in de westelijke buitenwijken en een renaissancistisch jachtslot in het bos.
Een kanttekening bij wat volgt. De rangschikking volgt eerst de collecties en pas daarna de gebouwen, zodat een stil museum met onvervangbaar bezit hoger eindigt dan een druk museum zonder. Elk hieronder gerangschikt museum is gecontroleerd op de eigen website en alle vijftien zijn open. Verscheidene instellingen die een volledige Berlijn-gids zou noemen, staan niet in de catalogus waarop deze lijst steunt — het Altes Museum en het Neues Museum als gebouwen, het Museum Berggruen, het Joods Museum Berlijn, het Deutsches Historisches Museum, het Kunstgewerbemuseum, het Museum für Fotografie, C/O Berlin en het Bauhaus-Archiv onder meer. Hun afwezigheid hier weerspiegelt de catalogus, niet hun statuur.
Berlin | Collection opened to the public 1830; Kulturforum building 1998 | State painting gallery | 4.7★ (5,508 Google reviews)
De sterkste afzonderlijke collectie van de stad, en de reden om hier te beginnen en niet op de Museumsinsel. Zo'n 1.200 schilderijen overzien de Europese kunst van de dertiende tot de achttiende eeuw in 72 hoofdzalen en kleinere kabinetten, waaronder precies twintig Rembrandts — een van de grootste zulke verzamelingen ter wereld — plus Vermeers Vrouw met parelsnoer, Caravaggio's Amor Vincit Omnia, Cranachs De jeugdbron en Titiaans Venus met organist.[1] Het gebouw van Hilmer en Sattler uit 1998 is sober; de Duitse bezittingen erbinnen worden alleen door Wenen en München geëvenaard.[2]
Berlin | Collection from 1823; in the Neues Museum since its 2009 reopening | State archaeological collection | 4.6★ (2,274 Google reviews)
Het beroemdste object van Berlijn staat in de minst vervangbare collectie van de stad. De buste van Nefertiti vormt het hart van een groep Amarna-materiaal — koninklijke en hoofse portretten van ongeveer 1351-1334 v.Chr. — naast drie complete grafkamers met reliëfs van rond 2500 v.Chr., het Meroïtische goud van koningin Amanishakheto en een papyrusbibliotheek met Homerus' Ilias en twee volledige handschriften van het Verhaal van Sinuhe.[3] Ze bezet het Neues Museum, Stülers gebouw van 1843-55, in 1945 gebombardeerd en herbouwd door David Chipperfield, die de oorlogsschade leesbaar liet in plaats van haar uit te wissen; heropend op 16 oktober 2009 en UNESCO-werelderfgoed.[4]
Berlin | Built 1862–1876; opened 22 March 1876 | State gallery of 19th-century art | 4.5★ (8,870 Google reviews)
Een tempel op een sokkel — ontworpen door Friedrich August Stüler, uitgewerkt door Carl Busse, gerealiseerd door Heinrich Strack — gebouwd vanaf 1862 en geopend op 22 maart 1876.[6] Als deel van de UNESCO-Museumsinsel bezit zij ruwweg 1.800 schilderijen en 1.500 sculpturen, van de Franse Revolutie tot de Eerste Wereldoorlog.[5] De zaal met Caspar David Friedrich trekt het publiek, maar Menzel is de openbaring: de ijzerwalserij, het fluitconcert van Frederik de Grote in Sanssouci. Voeg daaraan toe Manets In de serre, Schadows De prinsessen Luise en Friederike, Böcklins Het dodeneiland en de nazareense Jozef-fresco's uit de Casa Bartholdy in Rome.[5]
Berlin | Opened 1904 as the Kaiser-Friedrich-Museum; reopened 2006 | State museum of sculpture, Byzantine art and numismatics | 4.5★ (6,920 Google reviews)
De wig op de noordpunt van het eiland, gebouwd door Ernst von Ihne, in 1904 geopend als Kaiser-Friedrich-Museum en op 18 oktober 2006 heropend na een renovatie van 156 miljoen euro.[8] Het gebouw wordt gedeeld, wat op zich al ongewoon is: sculptuur van de middeleeuwen tot de achttiende eeuw, met Donatello's Pazzi-Madonna, Canova's Danseres, Riemenschneider en Ignaz Günther; laatantiek en Byzantijns werk uit de derde tot vijftiende eeuw; het Münzkabinett, met ruim een half miljoen objecten een van de belangrijkste numismatische collecties ter wereld; en een groep schilderijen uit de Gemäldegalerie.[7]
Berlin | Opened 15 September 1968; reopened August 2021 | State gallery of 20th-century art | 4.6★ (5,438 Google reviews)
Het laatste grote werk van Mies van der Rohe, geopend op 15 september 1968: een zwart stalen dak op acht kolommen boven een kolomvrije glazen hal, en een icoon van het modernisme, los van wat er binnen hangt.[9] Het sloot in 2015 voor een grondige renovatie van 140 miljoen euro door David Chipperfield Architects en heropende in augustus 2021.[10] De collectie is twintigste-eeuws — kubisme, expressionisme, Bauhaus, surrealisme — met Picasso's Femme assise, Kirchners Potsdamer Platz, Kandinsky, Miró en Barnett Newman, plus Gerhard Richters 100 werken voor Berlijn in langdurig bruikleen.[10][29]
Berlin | Founded 1831 | State museum of prints and drawings | 4.6★ (198 Google reviews)
Duitslands grootste museum voor grafische kunst, officieel gesticht in 1831: meer dan 500.000 prenten en ongeveer 110.000 tekeningen, pastels, aquarellen en olieverfschetsen.[12] Het hoogtepunt is Botticelli's tekeningencyclus bij Dantes Goddelijke Komedie, aangekocht in 1882, naast Dürer, Rembrandt en de privéverzamelingen van Schinkel en Menzel.[11][12] Omdat papier geen licht verdraagt, staat niets permanent opgesteld — de collectie komt bovendrijven in wisselende presentaties, en al het overige kan worden opgevraagd en aan een tafel in de studiezaal bekeken.[11] Met 198 Google-recensies is dit de stilste grote collectie van Berlijn.
Berlin | Station built 1846/47; opened as an art museum November 1996 | State museum of contemporary art | 4.2★ (6,708 Google reviews)
Een bewaard gebleven kopstation van de spoorlijn Berlijn-Hamburg, gebouwd naar plannen van Friedrich Neuhaus in 1846/47, sinds 1884 buiten spoordienst, verbouwd door Josef Paul Kleihues en in november 1996 geopend als kunstmuseum.[14] Het draagt de bezittingen van de Nationalgalerie vanaf 1960, opgebouwd rond de Sammlung Marx — Beuys, Warhol, Kiefer, Rauschenberg en Twombly, waaronder Beuys' Straßenbahnhaltestelle (1976), Warhols Double Elvis (1963) en Rauschenbergs Pink Door (1954) — plus de collectie Marzona met conceptuele kunst en arte povera en 268 werken uit de collectie Flick.[13]
Berlin | Founded 1975; in Kreuzberg since 2004 | State museum of modern art, photography and architecture | 4.5★ (5,220 Google reviews)
Het verzamelt volgens één regel: kunst gemaakt in Berlijn, van 1870 tot nu.[16] In 1975 opgericht als vereniging en in 1994 overgenomen door de deelstaat Berlijn, zit het sinds 2004 in een verbouwd glasmagazijn uit de jaren zestig in Kreuzberg — een West-Berlijnse voorraad vensterglas, aangelegd tegen een nieuwe blokkade, door Jörg Fricke omgewerkt tot bijna 4.000 vierkante meter.[16] Binnen: Otto Dix' Der Dichter Iwar von Lücken, Hannah Höchs Dada-Rundschau, Felix Nussbaum, Jeanne Mammen, de papieren van Naum Gabo in de kunstenaarsarchieven[15] en zo'n 73.000 foto's.[36]
Berlin | Founded 1696; reunified 1993 | Academy, archive and exhibition halls | 4.3★ (678 Google reviews)
Gesticht in 1696 door Frederik III, keurvorst van Brandenburg, en op 1 oktober 1993 herenigd uit de gescheiden Oost- en West-academies, is dit minder een museum dan het werkgeheugen van het Duitse modernisme.[24] De archieven — de belangrijkste interdisciplinaire archieven voor moderne kunst en cultuur in het Duitse taalgebied — bevatten meer dan 1.400 kunstenaarsarchieven, 14.000 strekkende meter materiaal, ongeveer 1,5 miljoen foto's, 450.000 bouwtekeningen en 53.000 kunstwerken, waaronder het Bertolt Brecht-archief.[23] Tentoonstellingen lopen in Günter Behnischs glazen gebouw aan de Pariser Platz en in Werner Düttmanns hal aan de Hanseatenweg.[24]
Berlin | Initiated 1964; opened 15 September 1967 | Single-movement museum | 4.4★ (1,033 Google reviews)
Karl Schmidt-Rottluff, medeoprichter van Die Brücke, zette het museum in 1964 in gang met een schenking aan de deelstaat Berlijn; het gebouw van Werner Düttmann in Dahlem opende op 15 september 1967, en Erich Heckel schonk later werk uit de begintijd van de groep.[17][18] Het bezit het grootste oeuvre van de groep ter wereld — ongeveer 400 schilderijen en sculpturen en enkele duizenden tekeningen, aquarellen en prenten — waaronder Kirchners Im Cafégarten (1914) en Sich kämmender Akt (1913).[18] Nergens anders is de oprichterskring van het Duitse expressionisme zo dicht bijeengebracht.
Berlin | Built 1542 for Elector Joachim II | Renaissance hunting lodge and picture gallery | 4.4★ (1,873 Google reviews)
Het oudste bewaarde slot van Berlijn, in 1542 gebouwd voor keurvorst Joachim II en nog altijd staand in het bos dat het zijn naam gaf.[20] Het bezit de grootste Cranach-collectie van de stad — bijna dertig werken van Lucas Cranach de Oude en zijn zoon, hier te zien sinds oktober 2011 — waaronder negen grote panelen uit een passiecyclus van 1537/38, geschilderd voor de kapittelkerk van het voormalige dominicanenklooster in Cölln.[19][20] Hofportretten en schilderijen die het Pruisische koningshuis kocht van de Engelse koopman Edward Solly vullen de overige zalen. Het afzonderlijke jachtdepot is gesloten voor restauratie.[19]
Berlin | Bunker built 1941–42; collection opened to the public 2008 | Private collection in a wartime bunker | 4.4★ (1,673 Google reviews)
Een schuilbunker uit 1941-42 van Karl Bonatz, met dwangarbeid gebouwd voor maximaal 3.000 treinreizigers en personeelsleden, daarna een NKVD-gevangenis, vervolgens een opslag voor Cubaans fruit — vandaar Bananenbunker — en van april 1992 tot december 1996 een technoclub.[22] Christian en Karen Boros kochten hem in 2003 en sinds 2008 wordt de collectie er getoond over 3.000 vierkante meter: internationale kunst vanaf 1990, gehangen in meerjarige cycli en alleen te zien in kleine groep met een geboekte rondleiding.[21] De ruimtes doen even veel ertoe als het werk.
Berlin | Founded 1991 | Kunsthalle | 4.3★ (1,293 Google reviews)
In 1991 opgericht in een vervallen voormalige margarinefabriek aan de Auguststraße door Klaus Biesenbach, Alexandra Binswanger, Clemens Homburger, Philipp von Doering en Alfonso Rutigliano, deed KW als geen andere instelling om Berlijn na de Muur tot hoofdstad van de hedendaagse kunst te maken.[25] Het houdt geen vaste collectie en beschouwt dat als een deugd; 2.000 vierkante meter over vijf verdiepingen gaven eerste solotentoonstellingen aan Absalon, Hiwa K, Wael Shawky en Mika Rottenberg. De Berlijn Biënnale, in 1996 opgericht door Eberhard Mayntz en Biesenbach, blijft onder hetzelfde dak de zusterorganisatie.[25]
Berlin | Opened September 2023 | Private photography museum | 4.3★ (2,536 Google reviews)
Hier evenzeer om het gebouw als om het programma gerangschikt. Franz Ahrens' Friedrichstraßenpassage, gebouwd in 1907-08 en geopend in 1909, was de op een na grootste winkelpassage van de stad; tot ruïne vervallen, werd zij op 13 februari 1990 bezet door de Künstlerinitiative Tacheles, die haar tot de ontruiming op 4 september 2012 als ateliers, bioscoop en galeries in bedrijf hield, en daarna herbouwd onder Herzog & de Meuron.[26] Fotografiska opende er in september 2023.[27] Het is particulier geleid en verzamelt niet, met wisselende tentoonstellingen, dus niets aan de wanden is blijvend.[27]
Berlin | Pavilion built 1969; kunstverein founded 2007 | Kunstverein | 4.3★ (295 Google reviews)
Een volledig beglaasde achthoek onder een flauw tentdak, in 1969 gebouwd door Richard Paulick op het terrein van het Kronprinzenpalais; de entree bevat een gietijzeren portaal van omstreeks 1835 en terracottareliëfs die zijn gered uit Schinkels in 1962 gesloopte Bauakademie.[28] Onder de DDR huisde er restaurant Schinkelklause. De in 2007 opgerichte kunstverein toont experimentele sculptuur, installatie en mediakunst — Mike Kelley, Isa Genzken, Franz West, Paul McCarthy, Cyprien Gaillard. De plek heeft een verleden: vanaf 1918 herbergde het Kronprinzenpalais Ludwig Justi's Galerie der Lebenden, een model voor het MoMA, in 1937 door de nazi's gesloten.[28]
Drie signalen bepaalden de volgorde, in deze volgorde.
Ten eerste de vaste collectie — wat ze bezit, en of het elders te zien is. Daarom staat het Kupferstichkabinett, met 198 Google-recensies, boven instellingen met enkele duizenden: Botticelli's Dante-tekeningen bestaan op één plek. Daarom kan ook een niet-verzamelende expositiehal, hoe goed het programma ook is, de top van zo'n lijst niet bereiken.
Ten tweede het gewicht van het gebouw en de plek, zwaar meegeteld waar werk nog staat in de ruimte waarvoor het werd gemaakt — Stülers galerij uit 1876, de wig van Ernst von Ihne uit 1904 op de punt van het eiland, de hal van Mies van der Rohe uit 1968, en een jachtslot uit 1542 behangen met Cranachs.
Ten derde bevestigde bezoekersgegevens — de eigen bezoekcijfers van de Staatliche Museen zu Berlin waar die het ene gebouw van het andere onderscheiden, en daarna de Google-waardering en het aantal recensies samen gelezen. Recensieaantallen meten toeloop, niet bezit, en mochten de volgorde nooit alleen bepalen. Een bezoekcijfer voor een museumgroep is nooit behandeld als cijfer voor één van haar gebouwen.
Genoemde werken zijn getoetst aan het huidige eigendom, niet aan de reputatie. Drie werken die lang met het Brücke-Museum werden verbonden, zijn er niet meer, of niet meer met zekerheid: Kirchners Berlijns straattafereel ging in 2006 terug naar de erfgenamen van de Joodse vooroorlogse eigenaren, Max Pechsteins tekening Twee danseressen ging in 2024 terug naar de erven Heymann, en Kirchners Erich Heckel en Otto Mueller schakend was in 2024 het onderwerp van een schikking met de erfgenamen van kunsthandelaar Victor Wallerstein, die het na zijn vlucht uit nazi-Duitsland gedwongen moest verkopen.[18] Geen van de drie wordt hierboven genoemd. Restitutie verplaatst objecten; gidsen die uit oudere gidsen zijn overgeschreven, merken dat doorgaans niet op.
Uitsluitingen. Replica- en belevenisattracties vallen principieel af. Berlijns Monsterkabinett is een betaalde automatenshow van vijfentwintig minuten en geen collectie, en het krijgt meer recensies dan musea met echt werk — precies de vertekening die dit formaat moet corrigeren.[37] Commerciële galeries vallen om dezelfde reden af: Mojavari Gallery en Seven Star Gallery verkopen hun voorraad in plaats van die te bewaren, en Direktorenhaus is een niet-verzamelende designlocatie. „Staatliche Museen zu Berlin” is de koepel van vijftien collecties, geen plek die je bezoekt; de musea zijn in plaats daarvan afzonderlijk gerangschikt.[31] Haus Schwarzenberg is een binnenplaats met onafhankelijke huurders — een galerie met winkel, een bioscoop, ateliers, een bar en het Monsterkabinett onder meer — en geen instelling met een eigen collectie.[38] Archeologische parken, ruïnes, ondergrondse rondleidingen en kerken komen er niet in voor.
Eén locatie viel af om een reden die het vermelden waard is. PalaisPopulaire toont de Deutsche Bank Collectie in het Prinzessinnenpalais en is in bedrijf op het moment van schrijven, maar op 30 juni 2026 werd bericht dat Deutsche Bank de ruimte eind 2026 sluit en werken uit de collectie voortaan op verschillende andere plekken in Berlijn toegankelijk maakt.[33][34] Een locatie rangschikken die binnen maanden sluit, zou onbehoorlijk zijn. Fotografiska Berlin is daarentegen gecontroleerd en draait met een programma dat doorloopt tot in 2027,[35] dus die blijft staan — met het uitgesproken voorbehoud dat het geen vaste collectie aanhoudt.[27]
Vijftien is een plafond, geen quotum. Berlijn vult het moeiteloos, en de beperking lag hier bij de catalogus en niet bij de stad; een stad met minder serieuze musea had een kortere lijst opgeleverd.
Openingstijden, ticketprijzen en tijdelijke tentoonstellingen ontbreken bewust. Ze veranderen sneller dan een gids kan bijhouden, en de eigen site van elk museum is de enige betrouwbare bron. Langdurige sluitingen en verbouwingen worden wél vermeld waar ze gelden, want een museum dat al jaren dicht is, wordt door kaartdiensten nog altijd als open gemeld. Elk hierboven gerangschikt museum is gecontroleerd op de eigen website, en geen enkel is gesloten.
Nog geen reacties — wees de eerste.