1. Home
  2. Ontdekken
  3. Constructivism: Art as Construction for a New World
Constructivism: Art as Construction for a New World
RedactioneelArt

Constructivisme: kunst als constructie voor een nieuwe wereld

Hoe een kring van Russische kunstenaars de schildersezel verliet om een kunst van staal, glas en revolutie te bouwen

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20268 min lezen0 weergaven

Een kunst die gebouwd wordt, niet geschilderd

In de jaren rond de Russische Revolutie besloot een kring van kunstenaars in Moskou en Petrograd dat het schilderen van taferelen niet langer volstond. Kunst, zo betoogden zij, moest geconstrueerd worden als een gebouw of een machine — uit echte materialen, voor echte maatschappelijke doeleinden. Het resultaat was het constructivisme, een bijzonder sobere tak van de abstracte kunst, omstreeks 1915 in Rusland gegrondvest door Vladimir Tatlin en Alexander Rodchenko.[1] Meer dan een stijl was het een programma: de overtuiging dat het creatieve werk de moderne industriële wereld moest weerspiegelen, en dat de ware roeping van de kunstenaar erin bestond mee te bouwen aan een nieuwe socialistische samenleving in plaats van de oude te versieren.[3]

De beweging was abstract en uitgekleed, opgebouwd uit geometrische vormen en uit bescheiden industriële materialen — hout, glas en metaal — beoordeeld niet op schoonheid maar op hun geschiktheid voor massaproductie.[2] Haar leuze, uiteengezet in een manifest uit 1923 dat in het tijdschrift Lef verscheen, was botweg: „De materiële vormgeving van het object dient in de plaats te komen van zijn esthetische combinatie."[1]

Oorsprong: van kubisme naar revolutie

De wortels van het constructivisme liggen in één enkele ingrijpende ontmoeting. In 1913 bezocht Tatlin het Parijse atelier van Pablo Picasso en zag hij de kubistische constructies van de Spanjaard — gecollageerde assemblages van gevonden voorwerpen.[1] Teruggekeerd in Rusland liet Tatlin de afbeelding geheel los en begon hij volledig abstracte driedimensionale werken te maken van industriële materialen, waaronder zijn „contrareliëfs".[1] Deze ruimtelijke experimenten, omstreeks 1915–16 tentoongesteld, worden gewoonlijk als de bakermat van de beweging beschouwd.[2]

De politiek gaf dat formele experiment zijn doel. Na de Bolsjewistische Revolutie van 1917 strekte de wens om elk deel van het Russische leven opnieuw vorm te geven zich uit tot de cultuur: veel avant-gardekunstenaars omarmden het idee dat de kunst de nieuwe communistische samenleving moest dienen in plaats van een particulier, burgerlijk publiek.[2] Het constructivisme verwierp het denkbeeld van „kunst om de kunst" en pleitte in plaats daarvan voor een kunst met praktische en ideologische functies.[3]

De term zelf werd in 1921 geformaliseerd, toen binnen het Inchoek, het Instituut voor Artistieke Cultuur in Moskou, de Eerste Werkgroep van Constructivisten werd opgericht.[4] Haar leden en de ruimere Inchoek-kring — onder wie de theoreticus Aleksej Gan, Rodchenko, Varvara Stepanova, Ljoebov Popova en Alexander Vesnin — gaven de beweging haar naam en hielpen haar leer vorm te geven.[4] Centraal in hun debatten stond een scherp onderscheid tussen „constructie" — functionele, op materiaal gebaseerde samenstelling — en „compositie", de traditionele schikking van vormen met het oog op esthetisch effect.[4]

Tatlin en de Toren

Het beroemdste zinnebeeld van de beweging werd nooit gebouwd. Tussen 1919 en 1920 ontwierp Tatlin zijn Monument voor de Derde Internationale — bekend als de Toren van Tatlin — bedoeld als het hoofdkwartier van de Komintern in Petrograd.[5] Zijn Monument to the Third International was opgevat als een hellend, dubbele-helixvormig ijzeren raamwerk dat zwevende glazen volumes droeg — een kubus, een kegelvormige piramide en een cilinder — die elk een andere functie herbergden en elk met een verschillende snelheid draaiden, een omwenteling makend per jaar, per maand en per dag.[5] Was hij voltooid, dan zou hij zijn opgerezen tot ongeveer 400 meter, en de Eiffeltoren in de schaduw hebben gesteld, die hij als symbool van industriële en revolutionaire vooruitgang moest overtreffen.[5]

Een houten maquette van zo'n vijf meter hoog werd eind 1920 tentoongesteld, maar de volledige constructie werd nooit verwezenlijkt — de hoeveelheid staal die ervoor nodig was, zou in het bankroete postrevolutionaire Rusland onmogelijk te verkrijgen zijn geweest.[5] Als een ongebouwd manifest in drie dimensies blijft de Toren een van de invloedrijkste werken van de beweging, dat kunst, techniek en politieke utopie samensmelt tot één enkele spiraal.[5]

Rodchenko en de dood van de schilderkunst

Gaf Tatlin het constructivisme zijn monument, dan gaf Rodchenko het zijn striktheid en zijn reikwijdte. Geboren in 1891, behoorde hij tot de veelzijdigste constructivisten en ging hij van de schilderkunst over op grafisch ontwerp, typografie en fotografie.[6] Op de baanbrekende tentoonstelling 5×5=25, in 1921 in Moskou gehouden, toonde hij drie doeken, elk in één enkele, vlakke kleur geschilderd — zuiver rood, zuiver geel en zuiver blauw.[7] Rodchenko verklaarde dat hij met deze monochromen de voltooiing van zijn formele onderzoek had bereikt en „het einde van de schilderkunst" had aangetoond — en zo de weg vrijmaakte voor een kunst die de productie rechtstreeks diende.[7]

Hij hield woord. Door zich op fotomontage en grafisch ontwerp toe te leggen, werd Rodchenko een „reclameconstructeur", die stoutmoedige geometrie en modernistische typografie toepaste op affiches, boeken en advertenties voor de nieuwe staat.[3] Zijn affiche Books uit 1924 — een advertentie voor uitgeverij Lengiz die een jonge vrouw toont die haar hand aan haar mond brengt om „Boeken! In alle takken van kennis" te roepen — werd een van de bepalende beelden van het Sovjet-grafische ontwerp.[3][6] Rodchenko duwde de fotografie ook richting dramatische diagonalen en kikker- en vogelperspectieven, en hielp zo een beeldtaal uit te vinden die nog altijd uitgesproken modern aandoet.

Lissitzky: de drager van de nieuwe visie

De kunstenaar die het meest deed om het constructivisme buiten Rusland te dragen, was El Lissitzky, geboren als Lazar Markovitsj Lissitzky bij Smolensk in 1890.[8] Als belangrijke figuur van de Russische avant-garde hielp hij eerst het suprematisme te ontwikkelen aan de zijde van zijn mentor Kazimir Malevitsj op de revolutionaire kunstschool in Vitebsk, waar Malevitsj eveneens lesgaf.[8]

Uit die ontmoeting vond Lissitzky omstreeks 1920 zijn eigen hybride vorm van abstractie uit, die hij Proun noemde — een acroniem van de Russische zinsnede „project voor de bevestiging van het nieuwe".[8] De Proun-werken verenigden schilderkunst, architectuur en grafisch ontwerp tot dynamische composities die zweefden tussen schilderij en bouwtekening, en getuigden van zijn aanvaarding van de constructivistische overtuiging dat abstracte kunst progressieve maatschappelijke waarden kon uitdrukken.[8] Zijn bekendste beeld, het lithografische affiche Beat the Whites with the Red Wedge uit 1919, zette die overtuiging om in propaganda: een scherpe rode wig dringt een passieve witte cirkel binnen, een rauwe geometrische allegorie van de Bolsjewistische Roden die de Witte strijdkrachten verslaan in de Russische Burgeroorlog.[9]

Toen Lissitzky in 1921 westwaarts naar het Weimar-Duitsland trok, nam hij de constructivistische ideeën met zich mee, bracht hij belangrijke vernieuwing in typografie, tentoonstellingsontwerp, fotomontage en boekontwerp, en beïnvloedde hij de loop van het grafische ontwerp van de twintigste eeuw.[8]

Productivisme, scheuring en onderdrukking

Het constructivisme is nooit volledig eensgezind geweest. Tegen het begin van de jaren 1920 drongen veel van zijn beoefenaars aan op het productivisme — de toepassing van constructivistische beginselen op alledaagse voorwerpen zoals textiel, meubels, keramiek en reclame — waarbij zij erop stonden dat de kunstenaar in de fabriek moest werken in plaats van in de galerie.[3] Deze utilitaire wending scheidde hen van kunstenaars die de abstractie onafhankelijk wilden houden van onmiddellijk politiek en industrieel nut.

Die breuk was al in 1920 aan de oppervlakte gekomen, toen de beeldhouwers Naum Gabo en Antoine Pevsner hun Realistisch Manifest uitbrachten, waarin zij betoogden dat ware kunst vrij moest blijven van staatsbelangen en zuiver agitatorische doeleinden verwierpen.[3] Toen Gabo en Pevsner later emigreerden, droegen zij het constructivisme westwaarts, waar het een belangrijke invloed werd op de moderne beeldhouwkunst.[1]

Binnen de Sovjet-Unie waren de dagen van de beweging geteld. In 1932 ontbond een decreet van de Communistische Partij, „Over de reorganisatie van de literaire en artistieke organisaties", de onafhankelijke kunstenaarsgroepen en verving ze door door de staat gecontroleerde bonden; het socialistisch realisme werd op het Eerste Congres van Sovjetschrijvers in 1934 tot de enige aanvaardbare methode uitgeroepen.[10] Werk waarin het formele experiment het leesbare onderwerp overtrof, werd als „formalistisch" veroordeeld, en het experimentele tijdperk van het constructivisme kwam ten einde.[10]

Een blijvende nalatenschap

Het constructivisme duurde in zijn vaderland nauwelijks twee decennia, maar zijn invloed bleek duurzaam en wereldwijd. Door Lissitzky's verhuizing naar het westen, en door de emigratie van Gabo en Pevsner, werd zijn vocabulaire van geometrische abstractie, asymmetrische opmaak, fotomontage en moderne typografie fundamenteel voor het moderne grafische ontwerp, de reclame en de architectuur.[8][1] Zijn kerngedachte — dat de kunstenaar een ontwerper en ingenieur van het dagelijks leven kon zijn, die objecten en beelden voor een massapubliek vormgaf — liep vooruit op veel van wat wij nu simpelweg modern design noemen. De Toren werd nooit gebouwd, de schilderkunst stierf in werkelijkheid niet, en de utopie kwam nooit aan; maar de overtuiging dat kunst geconstrueerd, nuttig en eigen aan haar industriële tijdperk moet zijn, is nooit helemaal verdwenen.

References

  1. 1.Constructivism. Tate ↗
  2. 2.Constructivism. Tate ↗
  3. 3.Constructivism Movement Overview. The Art Story ↗
  4. 4.First Working Group of Constructivists. Wikipedia ↗
  5. 5.Tatlin's Tower (Monument to the Third International). Wikipedia ↗
  6. 6.Alexander Rodchenko. Wikipedia ↗
  7. 7.5×5=25. Wikipedia ↗
  8. 8.El Lissitzky. Encyclopaedia Britannica ↗
  9. 9.Beat the Whites with the Red Wedge. Wikipedia ↗
  10. 10.Socialist realism. Wikipedia ↗
constructivismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido