1. Home
  2. Ontdekken
  3. The Crime Film: Cinema's Long Affair with the Outlaw
The Crime Film: Cinema's Long Affair with the Outlaw
RedactioneelFilm

De misdaadfilm: cinema's lange affaire met de outlaw

Van de stomme gangsters uit Pig Alley tot de operatische maffiasaga's van Coppola en Scorsese: hoe het misdaadgenre een morele onderwereld op het scherm opbouwde

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een genre geboren met de film

Vrijwel zodra de camera's begonnen te draaien, richtten ze zich op criminelen. Een Britse korte film uit 1895 die een politieagent toont die een zakkenroller arresteert, behoort tot de vroegste bewaard gebleven Britse verhalende films, en Edwin S. Porters The Great Train Robbery (1903) — een western die culmineert in een overval en een revolverheld die rechtstreeks op het publiek schiet — werd een van de eerste populaire sensaties van de cinema.[14][1] Misdaad was met andere woorden vanaf het begin in het medium verweven, en in de loop van de volgende eeuw zou het uitharden tot een van de hoekstenen van de verhalende film.

Wetenschappers behandelen de „misdaadfilm“ minder als één nette categorie dan als een breed supergenre dat overlapt met drama, mysterie, spanning en noir — een familie van films verenigd door hun fascinatie voor wetsovertreding, de daders ervan en de systemen die hen achtervolgen.[2] Wat de misdaadfilm onderscheidt is zijn aandacht voor alle drie de partijen bij een misdaad — de crimineel, het slachtoffer en de wreker — en de verhoudingen tussen hen, inclusief de planning, de codes, het milieu en de onvermijdelijke afrekening.[2]

Het narratieve DNA van het genre werd vroeg vastgelegd. D. W. Griffiths The Musketeers of Pig Alley (1912), vaak de eerste gangsterfilm genoemd, dramatiseerde de New Yorkse onderwereld, en stomme werken als Raoul Walsh' Regeneration (1915) en Josef von Sternbergs Underworld (1927) plaatsten steeds meer de criminelen zelf centraal in plaats van de wetsdienaren die hen achtervolgden.[2]

De gangstercyclus en de censoren

De eerste echte gouden eeuw van de misdaadfilm kwam met het geluid. De vroege jaren dertig kenden een golf van gangsterfilms — meer dan vijftig tussen 1930 en 1933 — maar drie zouden de vorm gaan bepalen: Mervyn LeRoys Little Caesar (1931), William Wellmans The Public Enemy (1931) en Howard Hawks' Scarface (1932).[3] Elk vertelde in wezen dezelfde parabel — de spectaculaire opkomst en gewelddadige ondergang van een selfmade crimineel — en elk schiep een ster: respectievelijk Edward G. Robinson, James Cagney en Paul Muni.[3] De figuur Tony Camonte in Scarface werd geïnspireerd door Al Capone, en het genre ontleende zijn elektriciteit aan krantenkoppen als het Valentijnsbloedbad van 1929, dat de publieke aandacht vestigde op de georganiseerde macht van de gangster.[3]

Deze films gedijden in een kort permissief venster. Vóór de strenge handhaving van de Motion Picture Production Code opereerde Hollywood in wat nu het „pre-Code“-tijdperk wordt genoemd, met een ongebruikelijke vrijheid voor geweld en ondeugd.[3] Dat venster sloot in 1934: een op 13 juni aangenomen amendement richtte de Production Code Administration op en vereiste dat alle films die op of na 1 juli 1934 uitkwamen een Seal of Approval verkregen.[4] De Code stelde dat noch een misdaad noch de crimineel de sympathie van het publiek mocht opwekken, en alle criminele handelingen moesten worden bestraft; de regels troffen gangsterfilms bijzonder hard en beperkten de afbeelding van vuurwapens en de techniek van het plegen van misdaden.[4] De romantische, onaantastbare gangster van de vroege jaren dertig werd zo feitelijk van het scherm verbannen.

Film noir: misdaad in schemerlicht

Als de censuur de gangster temde, gaven de jaren veertig de misdaadfilm een donkerder, dubbelzinniger register: de film noir. De term zelf werd niet in Hollywood bedacht maar in Parijs — de Franse criticus Nino Frank paste „film noir“ in 1946 voor het eerst toe op Amerikaanse misdaaddrama's, en het label bleef grotendeels onopgemerkt bij de Amerikaanse filmprofessionals van die tijd.[5] De jaren veertig en vijftig worden algemeen beschouwd als de klassieke periode van de noir, vaak afgebakend door John Hustons The Maltese Falcon (1941) — algemeen beschouwd als de eerste grote film noir van het klassieke tijdperk — aan het ene uiteinde en Orson Welles' Touch of Evil (1958) aan het andere.[5]

De noir versmolt twee geïmporteerde tradities: de clair-obscurschaduwen en onrustige composities van de Duitse expressionistische cinema, naar Hollywood gebracht door emigranten toen het nazisme in Europa opkwam, en het bondige, moreel besmeurde proza van de Amerikaanse hardboiled fictie van schrijvers als Dashiell Hammett, James M. Cain en Raymond Chandler.[5] Billy Wilders Double Indemnity (1944), bewerkt naar Cain, werd een van de invloedrijkste vroege noirs en bundelde de kenmerken van de stijl: low-keyverlichting, een ten dode opgeschreven hoofdpersoon, een femme fatale en een fatalisme dat suggereerde dat het universum zelf was vervalst.[5] Bepalende kenmerken van de noir — cynische helden, ingewikkelde plots en een onderliggende existentiële troosteloosheid — zouden de rest van de eeuw door de misdaadfilm weerklinken.[2]

De roofoverval-film

De naoorlogse cinema bracht ook een kenmerkende nieuwe variant voort: de heist- of caperfilm, georganiseerd rond de planning, uitvoering en nasleep van één grote roofoverval. John Hustons The Asphalt Jungle (1950) wordt algemeen gecrediteerd met het populariseren van de vorm, door een uitgekiende diefstal vanuit het perspectief van de criminelen te bekijken en schermtijd te besteden aan het samenstellen van een team van specialisten, de gebrekkige uitvoering en de rampzalige nasleep die erop volgt.[6] Vijf jaar later bracht de Franse regisseur Jules Dassin — zelf een Hollywood-emigrant, op de zwarte lijst tijdens het McCarthy-tijdperk — de vorm vooruit met Rififi (1955).[2] De roofoverval-film bleek een van de duurzaamste motoren van de misdaadfilm, waarbij de periode tussen 1955 en 1975 vaak als de meest productieve wordt omschreven.[6]

Jean-Pierre Melville en de Europese onderwereld

Geen filmmaker deed meer om de Europese misdaadfilm tot een sobere kunst te verheffen dan Jean-Pierre Melville. Geboren als Jean-Pierre Grumbach (1917-1973), nam hij zijn artiestennaam aan als eerbetoon aan de Amerikaanse romanschrijver Herman Melville en sloot zich tijdens de Tweede Wereldoorlog aan bij het Franse verzet.[7] Als een van de eerste volledig onafhankelijke Franse filmmakers die commercieel en kritisch succes behaalde — en onder de eersten die regelmatig op echte locaties filmden — wordt Melville beschouwd als een geestelijke peetvader van de Nouvelle Vague, de beweging die de wereldfilm zou hervormen.[7]

Melville bouwde een groot deel van zijn carrière op uiterst eigenzinnige misdaadfilms die niet aan enige voorbijgaande trend gehoorzaamden.[7] In Bob le flambeur (1956), Le Doulos (1962) en Le Cercle rouge (1970) destilleerde hij het genre tot zijn essentie — gewoonte, regels, codes en de gevolgen van het overtreden ervan.[7] Zijn meesterwerk, Le Samouraï (1967), is een vrijwel stomme studie van een nauwgezette huurmoordenaar die de Amerikaanse gangsterbeeldtaal versmelt met Franse koelheid en de mythologie van de eenzame krijger uit de titel.[8] Genoemd „mogelijk de invloedrijkste Franse misdaadthriller ooit gemaakt“, heeft hij filmmakers zo uiteenlopend als John Woo — die Melville „een god“ noemde —, Walter Hill, Jim Jarmusch en David Fincher gevormd.[8][7]

De Amerikaanse renaissance: Coppola en Scorsese

De ineenstorting van de Production Code en de opkomst van een nieuwe generatie regisseur-auteurs eind jaren zestig openden de misdaadfilm opnieuw voor ambitie en grafisch realisme. Arthur Penns Bonnie and Clyde (1967) deed de gangsterfilm herleven met een nieuwe drempel aan geweld op het scherm, en William Friedkins The French Connection (1971) verleende de politiethriller een rauwe, scherpe urgentie.[2]

Het keerpunt kwam in 1972. Francis Ford Coppola, geboren in Detroit in 1939, bewerkte Mario Puzo's bestseller-roman tot The Godfather, de meest winstgevende film van zijn jaar en een tijdlang de meest winstgevende film ooit gemaakt.[9][10] Coppola kaderde het materiaal niet als een verhaal over de georganiseerde misdaad maar als een familiekroniek, en verving de ten dode opgeschreven, geïsoleerde gangster van de jaren dertig door een saga van dynastie, loyaliteit en tragedie.[10] De film wordt beschouwd als een van de invloedrijkste ooit gemaakt en als een mijlpaal van het gangstergenre.[10]

Als Coppola de operatische maffiasaga maakte, maakte Martin Scorsese de rauwe, kinetische tegenhanger ervan. Geboren in Queens, New York, in 1942 en opgegroeid in de Italiaans-Amerikaanse enclave Little Italy, wordt Scorsese algemeen beschouwd als een van de grootste en invloedrijkste regisseurs in de geschiedenis van de film.[11][12] Zijn doorbraak Mean Streets (1973) introduceerde de handelsmerken — rusteloze montage, een soundtrack met hedendaagse muziek, voice-oververtelling en een katholieke preoccupatie met schuld en verlossing — die zijn misdaadfilms zouden definiëren.[12] Zeventien jaar later destilleerde Goodfellas (1990) — bewerkt naar Nicholas Pileggi's non-fictieboek Wiseguy uit 1985, het verhaal van de tot informant geworden maffiamedewerker Henry Hill — die stijl tot een voortstuwend, ontmythologiserend verslag van de georganiseerde misdaad als een smerige, alledaagse werkplek.[13] Waar The Godfather grandeur bood, bood Goodfellas honger en entropie, en het werd een fundamentele tekst voor de moderne saga van de georganiseerde misdaad.[12]

Een levende traditie

De misdaadfilm bleef muteren. De jaren tachtig en negentig brachten een postmoderne, zelfbewuste fase — Brian De Palma's Scarface (1983), de gebroeders Coen's Blood Simple (1984) en Quentin Tarantino's Pulp Fiction (1994), met zijn lichtvoetig behandelde geweld en zijn popcultuurgebabbel.[2] Elke generatie herontdekte de kernaantrekkingskracht van het genre: een vrijbrief om de overtreding te bewonen en uiteindelijk de prijs ervan te meten.

Die duurzaamheid is geen toeval. De misdaadfilm bood de cinema een perfecte verzameling onderwerpen — de lokroep van macht, de verleiding van geweld, de codes die outlaws binden en de fragiele grens tussen orde en chaos. Van Griffiths stomme steegjes tot Melvilles zwijgende huurmoordenaars, van de gecensureerde gangsters van de jaren dertig tot de maffia-epossen van Coppola en Scorsese, is hij een van de betrouwbaarste spiegels van het scherm gebleven, die terugkaatst wat samenlevingen vrezen en, ongemakkelijk, wat ze bewonderen.[2]

References

  1. 1.The Great Train Robbery (1903 film). Wikipedia, 2026 ↗
  2. 2.Crime film. Wikipedia, 2026 ↗
  3. 3.Gangster film. Wikipedia, 2026 ↗
  4. 4.Hays Code. Wikipedia, 2026 ↗
  5. 5.Film noir. Wikipedia, 2026 ↗
  6. 6.Heist film. Wikipedia, 2026 ↗
  7. 7.Jean-Pierre Melville. Wikipedia, 2026 ↗
  8. 8.Le Samouraï. Wikipedia, 2026 ↗
  9. 9.Francis Ford Coppola | Movies, Age, Awards, & Facts. Encyclopaedia Britannica, 2026 ↗
  10. 10.The Godfather. Wikipedia, 2026 ↗
  11. 11.Martin Scorsese | Biography, Films, Taxi Driver, & Facts. Encyclopaedia Britannica, 2026 ↗
  12. 12.Martin Scorsese. Wikipedia, 2026 ↗
  13. 13.Goodfellas. Wikipedia, 2026 ↗
  14. 14.The Arrest of a Pickpocket. Wikipedia, 2026 ↗
crimefilmhistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido