1. Home
  2. Ontdekken
  3. Cubism: The Movement That Shattered the Single Point of View
Cubism: The Movement That Shattered the Single Point of View
RedactioneelArt

Kubisme: de beweging die het ene gezichtspunt verbrijzelde

Hoe Picasso, Braque en Gris vier eeuwen renaissanceperspectief ontmantelden en de taal van de moderne kunst opnieuw opbouwden

CE
Caleido Editorial Team24 oktober 202610 min lezen0 weergaven

Een revolutie in een Parijs atelier

Gedurende ongeveer vier eeuwen na de renaissance waren de Europese schilders het grotendeels eens over één contract met het oog: een schilderij was een venster, en de wereld daarachter werd geordend door perspectief met een vast punt, modellering en de illusie van driedimensionale diepte. Het kubisme verscheurde dat contract. De stijl, voornamelijk ontwikkeld door Pablo Picasso en Georges Braque in Parijs tussen ongeveer 1907 en 1914, verwierp perspectief, verkorting, modellering en clair-obscur ten gunste van het platte, tweedimensionale oppervlak van het beeldvlak en werd een zeer invloedrijke beeldende-kunststijl van het begin van de twintigste eeuw.[1] In plaats van een onderwerp vanuit één gezichtspunt te tonen, braken de kubistische schilders het op in vlakken en zetten het zo weer in elkaar dat meerdere gezichtspunten binnen dezelfde ruimte naast elkaar konden bestaan.[2]

De Tate noemt het „een revolutionaire breuk met de Europese traditie om de illusie van werkelijke ruimte te creëren”. Door die illusie op te geven, opende het kubisme „bijna oneindige nieuwe mogelijkheden” voor de manier waarop kunst de visuele werkelijkheid kon behandelen, en een groot deel van de abstracte kunst die volgde nam het als vertrekpunt.[2]

Oorsprong: Cézanne, „primitieve” kunst en een schandalig doek

De belangrijkste voorloper van het kubisme was Paul Cézanne, wiens late landschappen en stillevens de natuur reduceerden tot gekantelde, geometrische vlakken. In een brief aan de schilder Émile Bernard, gedateerd 15 april 1904, adviseerde Cézanne de jongere kunstenaar „de natuur te behandelen door middel van de cilinder, de bol en de kegel”.[3] Een jaar na Cézannes dood elektriseerde een gedachtenisretrospectief van 56 van zijn schilderijen op de Parijse Salon d'Automne van 1907 een generatie jonge schilders en duwde het met name Braque naar een sterker structurele, geometrische stijl.[4]

De tweede invloed kwam van buiten Europa's eigen traditie. Europese kunstenaars ontdekten Afrikaanse, Iberische en Oceanische beeldhouwkunst, waarvan de gestileerde, niet-naturalistische vormen een alternatief boden voor het Grieks-Romeinse ideaal.[1] Beide stromingen komen samen in het schilderij dat tegenwoordig als de drempel van de moderne kunst wordt beschouwd, Picasso's Les Demoiselles d'Avignon uit 1907. Het grote olieverfschilderij, ongeveer 2,4 meter aan elke zijde, toont vijf naakte vrouwen in een bordeel aan de Carrer d'Avinyó, een straat in Barcelona.[5] De twee figuren links verwijzen naar de antieke Iberische beeldhouwkunst; de twee rechts dragen gezichten als Afrikaanse maskers, en hun lichamen versplinteren in scherpe, hoekige scherven.[5] De breuk met de traditie was zo agressief dat het doek pas in 1916 publiekelijk werd tentoongesteld en breed als immoreel werd beschouwd. Pas in de vroege jaren twintig werd het als meesterwerk erkend.[5] Het Museum of Modern Art in New York verwierf het in 1937, en daar hangt het nog altijd.[5]

Twee mannen aan elkaar vastgetouwd

Picasso en Braque ontmoetten elkaar in 1907 in Parijs. Vanaf dat moment werkten ze zij aan zij en verwierpen ze de overgeleverde aanname dat een schilderij mensen, plaatsen en dingen op levensechte wijze moest weergeven.[6] Braque beschreef die jaren van gezamenlijke ontdekking later in bergbeklimmerstermen: „Het was alsof we op een berg aan elkaar vastgetouwd zaten.”[7]

De beweging dankt haar naam aan een vijandige criticus. Braques schilderij Houses at L'Estaque uit 1908 reduceerde gebouwen en bomen tot gestapelde geometrische blokken, en Louis Vauxcelles bespotte zulke doeken omdat ze uit „kubussen” waren opgebouwd; in een recensie van maart 1909 schreef hij over „bizarreries cubiques” (kubische eigenaardigheden).[8] De belediging bleef hangen, en het kubisme had zijn benaming.[2]

Analytisch kubisme: de wereld uit elkaar halen

Kunsthistorici verdelen de beweging gewoonlijk in twee fasen. De eerste, het analytisch kubisme, loopt van ongeveer 1908 tot 1912.[2] Picasso en Braque „analyseerden” voorwerpen zoals een gitaar, een fles of een zittende figuur door ze te ontleden in kleine, halftransparante facetten en de fragmenten vervolgens op het doek weer samen te voegen om het voorwerp tegelijk vanuit meerdere hoeken op te roepen.[9] Ze hielden het palet bewust sober, een verweving van vlakken en lijnen in gedempte zwart-, grijs- en okertinten, zodat kleur niet zou afleiden van het spel van vorm en ruimte.[2] In Braques Man met gitaar (1911–12) gaat de ontleding zo ver dat het onderwerp bijna oplost in een glinsterend raster van penseelstreken.[10]

Synthetisch kubisme: het weer in elkaar zetten met papier

Tegen 1912 hadden de twee schilders de analyse bijna tot de rand van de abstractie gedreven, en ze keerden de richting om. In de tweede fase, het synthetisch kubisme (ongeveer 1912–14), bouwden ze beelden op uit eenvoudiger, plattere vormen, brachten ze fellere kleuren terug en begonnen ze echte materialen op te nemen.[2] Picasso maakte de eerste kubistische collage, Stilleven met rieten stoelzitting, in 1912, door een strook wasdoek met een opdruk van rieten stoelzitting op het doek te plakken.[11] In datzelfde jaar vond Braque de verwante techniek van de papier collé, of geplakt papier, uit in werken als Fruitschaal en glas.[12] Een plat stuk geknipt of bedrukt papier kon nu voor een voorwerp staan, door zijn vorm of door de woorden en patronen die erop gedrukt waren, waardoor de afstand tussen het schilderij en de alledaagse wereld wegviel.[9] Zodra krantenpapier, behang en etiketten rechtstreeks op een werk konden worden geplakt, was blijvend verruimd waaruit een „schilderij” kon bestaan.[2]

Juan Gris en de bredere kring

Picasso en Braque wordt de uitvinding van de taal toegeschreven, maar anderen breidden haar snel uit. De derde grote figuur was Juan Gris, een Spaanse schilder geboren in Madrid op 23 maart 1887.[13] Gris verhuisde in 1906 naar Parijs en vestigde zich in het Bateau-Lavoir, het bouwvallige kunstenaarsverblijf in Montmartre waar ook Picasso woonde. Hij omarmde het kubisme rond 1911 en werd de leidende vertegenwoordiger van de synthetische fase, geprezen om de heldere, bijna wiskundige ordening van zijn stillevens.[13] Zijn Portrait of Pablo Picasso uit 1912, met het opschrift „Hommage à Pablo Picasso”, eerde de leider van de beweging, en door het dat voorjaar te exposeren op de Salon des Indépendants bevestigde Gris zijn eigen positie.[14]

Het kubisme bereikte het publiek via een bredere groep, de „salonkubisten”: Jean Metzinger, Albert Gleizes, Robert Delaunay, Henri Le Fauconnier en Fernand Léger, onder anderen, exposeerden samen op de Salon des Indépendants van 1911.[15] In 1912 publiceerden Metzinger en Gleizes Du „Cubisme”, het eerste theoretische traktaat van de beweging, dat pleitte voor het tegelijkertijd weergeven van onderwerpen vanuit verschillende punten in ruimte en tijd.[15] Later dat jaar zette de groep Section d'Or, met onder haar leden Marcel Duchamp en Jacques Villon, een tentoonstelling van meer dan 200 werken op in de Galerie La Boétie, waarmee de status van het kubisme als erkende beweging werd bevestigd.[15]

Het einde van het eerste hoofdstuk

De oorspronkelijke samenwerking eindigde niet in een ruzie, maar in een oorlog. Braque nam in 1914 dienst. In mei 1915 liep hij bij Carency een ernstige hoofdwond op die tijdelijke blindheid veroorzaakte en een trepanatie vereiste, en de intense samenwerking met Picasso kwam daarmee feitelijk ten einde.[7] Beide mannen bleven werken. Picasso's Drie muzikanten uit 1921 is een gevierd laat voorbeeld van synthetisch kubisme, met zijn platte, in elkaar grijpende figuren van Harlekijn en Pierrot opgebouwd als een enorm papieren knipsel, maar de fase van gezamenlijke uitvinding was voorbij.[16]

Nalatenschap

Nu het kubisme had laten zien dat een schilderij geen venster op de werkelijkheid hoeft te zijn, konden latere abstracte stijlen, waaronder het constructivisme en de geometrische abstractie van De Stijl, van dat uitgangspunt vertrekken.[2] Zijn versplintering van de vorm voedde rechtstreeks het Italiaanse futurisme, en zijn collagetechniek hervormde de praktijk van kunstenaars de hele eeuw door en daarna.[17] De invloed reikte ook verder dan de beeldende kunst: tot in het repetitieve proza van Gertrude Stein, de poëzie van Guillaume Apollinaire en de toneeldecors die Picasso in 1917 voor het ballet Parade ontwierp.[17]

Het kubistische uitgangspunt staat nog altijd overeind: niemand ziet de wereld vanuit één bevroren gezichtspunt, en een schilderij mag vele gedeeltelijke aanzichten tot één beeld samenvoegen. Door het renaissancevenster te ontmantelen, gaven Picasso, Braque en Gris de kunst van de twintigste eeuw een nieuwe grammatica.[1]

References

  1. 1.Cubism | History, Artists, Characteristics, & Facts. Encyclopædia Britannica ↗
  2. 2.Cubism (art term). Tate ↗
  3. 3.Letter from Paul Cézanne to Emile Bernard dated 15 April 1904. The Courtauld Gallery ↗
  4. 4.Paul Cézanne (1839–1906). The Metropolitan Museum of Art ↗
  5. 5.Les Demoiselles d'Avignon. Wikipedia ↗
  6. 6.What Is Cubism?. The Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  7. 7.Georges Braque. Wikipedia ↗
  8. 8.Cubism. Wikipedia ↗
  9. 9.Cubism. The Metropolitan Museum of Art ↗
  10. 10.Georges Braque. Man with a Guitar. Céret, summer 1911–early 1912. The Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  11. 11.Analytic and Synthetic Cubism. The Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  12. 12.Synthetic Cubism. Encyclopædia Britannica ↗
  13. 13.Juan Gris | Cubist, Still Life, Collage. Encyclopædia Britannica ↗
  14. 14.Portrait of Pablo Picasso. The Art Institute of Chicago ↗
  15. 15.Cubism (Salon Cubists, Du Cubisme, Section d'Or). Wikipedia ↗
  16. 16.Pablo Picasso. Three Musicians. Fontainebleau, summer 1921. The Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  17. 17.Cubism (legacy and influence). Wikipedia ↗
cubismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido