1. Home
  2. Ontdekken
  3. Dada: The Art That Declared War on Art
Dada: The Art That Declared War on Art
RedactioneelArt

Dada: De kunst die de kunst de oorlog verklaarde

Hoe een kring van ballingen in het neutrale Zürich onzin, toeval en het alledaagse voorwerp veranderde in het meest ontwrichtende idee in de moderne kunst

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een beweging geboren in de puinhopen van de rede

Dada was een artistieke en literaire beweging die in 1916 ontstond als een rechtstreeks antwoord op de slachting van de Eerste Wereldoorlog en op de moderne machinecultuur die zulk een bloedbad mogelijk had gemaakt.[1] Haar grondleggers concludeerden dat diezelfde Europese beschaving die prat ging op rede, logica en verfijnde cultuur het continent naar de dood op industriële schaal had gevoerd — en dat, als rationaliteit naar de loopgraven leidde, het enige eerlijke antwoord was de irrationaliteit, het toeval en de absurditeit te omarmen.[2]

De beweging kristalliseerde in het neutrale Zwitserland, ver van het front. Op 5 februari 1916 openden de dichter Hugo Ball en de podiumkunstenares Emmy Hennings het Cabaret Voltaire in de achterkamer van een herberg aan de Spiegelgasse 1 in Zürich, en het werd al snel de geboorteplaats van Dada.[9] De neutraliteit van Zwitserland trok een kosmopolitische mix van vluchtelingen en kunstenaars aan, en de avondprogramma's van het cabaret met gesproken woord, dans en experimentele performance gaven de nieuwe gevoeligheid een podium.[9] Tot de kring die zich daar verzamelde behoorden de Roemeense dichters Tristan Tzara en Marcel Janco, de Duitse schrijver Richard Huelsenbeck en de kunstenaars Sophie Taeuber-Arp en Hans Arp.[9]

Zelfs de naam van de beweging verzet zich tegen elke verklaring, en dat was nu juist de bedoeling. Volgens een vaak herhaald verhaal werd het woord „Dada“ gevonden door een mes in een woordenboek te steken, waarbij men belandde op het Franse woord voor het hobbelpaard van een kind; andere lezingen benadrukken de kinderlijke klank en het feit dat het in verscheidene talen tegelijk iets — of niets — betekent.[2] De deelnemers boden opzettelijk tegenstrijdige definities aan en weigerden het woord te laten vastpinnen — het manifest van Tzara verklaarde botweg dat „Dada niets betekent“ en dat elke definitie van Dada onmiddellijk verworpen moest worden, waarbij het woord zelf als een onzinuiting werd behandeld.[2]

Anti-kunst en de omarming van het toeval

Dada was geen enkele stijl, maar een gedeelde houding van opstandigheid. Haar kunstenaars vonden dat de oorlog elk aspect van de maatschappij die hem begon ter discussie had gesteld — inclusief haar kunst — en zetten zich ertoe de traditionele artistieke waarden te vernietigen, waarbij ze onzin, toeval en spot verkozen boven vakmanschap en schoonheid.[1] Ze noemden het resultaat „anti-kunst“ — werk dat bedoeld was om de academische en gecultiveerde waarden van het kunstestablishment te doorboren in plaats van het te behagen.[2]

Om kunst te maken zonder de leidende hand van de rede vonden de dadaïsten nieuwe technieken uit die op willekeur berustten. In het Cabaret Voltaire ontwikkelde Ball de klankpoëzie: op 23 juni 1916 droeg hij zijn gedicht „Karawane“ voor, een reeks verzonnen, betekenisloze lettergrepen, terwijl hij gehuld was in een kostuum van blauwe kartonnen buizen en een torenhoge „medicijnman“-hoed — een totale aanval op de bedorven taal van de oorlogsjournalistiek en de propaganda.[2] Tzara stelde intussen voor om een gedicht te maken door de afzonderlijke woorden uit een krantenartikel te knippen, ze in een zak te schudden en ze op te schrijven in de willekeurige volgorde waarin ze tevoorschijn kwamen — waarbij het toeval, niet de auteur, het vers samenstelde.[2]

Hans Arp (1886–1966), een medeoprichter van het Zürich-Dada, dreef het toeval het verst in de beeldende kunst.[6] Rond 1916–17 maakte hij collages door vellen papier te verscheuren, de snippers op een oppervlak te laten vallen en ze vast te lijmen waar ze toevallig terechtkwamen, een methode die bewaard is gebleven in werken zoals Untitled (Collage with Squares Arranged according to the Laws of Chance).[7] De titel is zelf een manifest: hij geeft het gezag van de kunstenaar over aan het toeval en stelt voor dat betekenisvolle vorm kan ontstaan zonder bedoeling. Arp omarmde het toeval als een manier om de controle los te laten — een ontpersoonlijking van het scheppingsproces die vele latere generaties kunstenaars zou beïnvloeden.[7]

New York en de readymade

Dada bleef nooit beperkt tot Zürich. Het werd een internationale beweging, met een onafhankelijke en even radicale vleugel in New York rond Marcel Duchamp, Francis Picabia en Man Ray.[2] Hier bracht de beweging haar meest invloedrijke afzonderlijke gebaar voort.

Marcel Duchamp (1887–1968) was al begonnen te verwerpen wat hij minachtend „retinale“ kunst noemde — werk dat louter gemaakt was om het oog te behagen — ten gunste van objecten die gekozen werden in plaats van vervaardigd.[3] In 1917 diende hij een porseleinen urinoir in, op zijn rug gelegd en gesigneerd met het pseudoniem „R. Mutt“, voor de openingstentoonstelling van de Society of Independent Artists in New York onder de titel Fountain.[3] De tentoonstelling had beloofd elk werk te tonen waarvan de bijdrage betaald was, en toch werd Fountain aan het zicht onttrokken en nooit tentoongesteld, wat een woedend debat uitlokte over wat als kunst kon gelden.[3] Een anoniem hoofdartikel verdedigde het met een zin die een grondbeginsel van de conceptuele kunst werd: of meneer Mutt de fontein nu met zijn eigen handen had gemaakt of niet, dat had geen belang, want „hij KOOS het.“[3]

Dit was de logica van de „readymade“ — een gewoon fabrieksmatig vervaardigd voorwerp dat alleen door de beslissing van de kunstenaar tot kunst werd bestempeld. Het idee was opruiend omdat het suggereerde dat het concept achter een werk evenveel of meer kon tellen dan originaliteit, vaardigheid of schoonheid.[3] In een peiling uit 2004 onder honderden Britse professionals uit de kunstwereld werd Fountain verkozen tot het invloedrijkste kunstwerk van de twintigste eeuw.[3]

Berlijn: fotomontage en politieke woede

Waar het New Yorkse Dada filosofisch was en het Zürichse Dada theatraal, was het Berlijnse hoofdstuk van de beweging — dat rond 1918 ontstond te midden van de ineenstorting van het keizerlijke Duitsland — openlijk politiek.[2] Haar kunstenaars wendden zich tot de fotomontage en stelden fragmenten van massamediafoto's samen tot schokkende samengestelde beelden die de chaos van de vroege Weimarrepubliek bespotten.[2]

Hannah Höch (1889–1978) was de enige vrouw onder de Berlijnse dadaïsten, en samen met Raoul Hausmann wordt haar toegeschreven dat zij de fotomontagetechniek baanbrekend ontwikkelde.[4] Haar bekendste werk draagt een van de langste titels uit de kunstgeschiedenis: Cut with the Kitchen Knife Dada Through the Last Weimar Beer-Belly Cultural Epoch of Germany, gemaakt in 1919.[5] De dichte collage lijmt uitgeknipte beelden van politici, generaals, dansers, machineonderdelen en figuren als Karl Marx en Albert Einstein aaneen tot een kolkende kritiek op een corrupte en door mannen gedomineerde politieke orde.[5] In een hoek plakte Höch een kleine kaart die de Europese naties markeerde waar vrouwen mochten stemmen, en bedde zo een expliciet feministisch argument in de dadaïstische montage in.[5] Het werk was een van de negen stukken die zij toonde op de Eerste Internationale Dada-Beurs, gehouden in Berlijn in 1920.[4]

De beweging verspreidde zich nog verder en sloeg wortel in Hannover, Keulen en Parijs, waarbij elke stad Dada zijn eigen inkleuring gaf — van Kurt Schwitters' collages van stedelijk afval in Hannover tot de absurdistische provocaties van Max Ernst in Keulen.[2]

Van Zürich naar Parijs — en het surrealisme in

Tristan Tzara (1896–1963), de Roemeens-Franse dichter die de belangrijkste promotor en organisator van het Zürich-Dada werd, deed meer dan wie ook om de beweging naar het buitenland te dragen.[8] Zijn opruiende „Dadamanifest 1918“ — een document dat de tegenstrijdigheden van Dada opvoert in plaats van ze te verklaren — verwoordde de beginselen van de beweging en hielp haar vertakkingen over Europa te verspreiden.[8] Eind 1919 verhuisde Tzara naar Parijs, waar hij samenwerkte met André Breton en Philippe Soupault aan het tijdschrift Littérature, en daarmee een korte, intense fase van het Parijse Dada ontstak.[8]

Die fase betekende ook de ondergang van Dada. De Parijse kring brak tussen Tzara's nihilistische provocatie en Bretons zoektocht naar een constructiever programma, en tegen het midden van de jaren twintig waren de energieën van de beweging opgegaan in het surrealisme.[2] In zekere zin had Dada altijd al de zaden van zijn eigen ontbinding in zich gedragen: een beweging gewijd aan ontkenning kon niet gemakkelijk een instituut worden.

De langste schaduw in de moderne kunst

Dada duurde slechts een handvol jaren, en toch hebben weinig bewegingen zich in hun invloed duurzamer betoond. Haar verwerping van de conventionele esthetiek en haar volharding dat kunst een kwestie van ideeën, gebaren en gevonden voorwerpen kon zijn, gaven alles wat erop volgde een nieuwe vorm.[1]

De meest directe erfgenaam was het surrealisme, dat Dada's vertrouwen in het toeval en het onbewuste erfde.[2] Maar de afstamming reikt veel verder. Duchamps readymades maakten het Neo-Dada van Robert Rauschenberg en Jasper Johns mogelijk, die hem aan het eind van de jaren vijftig herontdekten; de Pop Art leende Dada's honger naar de massamedia en commerciële beeldtaal; en Fluxus nam zijn liefde voor de vluchtige gebeurtenis en het geprovoceerde publiek over.[3][2] Bovenal berust de conceptuele kunst van de jaren zestig en zeventig op de premisse die Duchamp tientallen jaren eerder had geplant — dat het idee achter een kunstwerk meer kan tellen dan het object zelf.[3]

Dat is de paradox van Dada en zijn triomf. Een beweging die zich had voorgenomen de kunst te vernietigen, verruimde haar in plaats daarvan blijvend, en liet een vraag achter die elke volgende generatie kunstenaars voor zichzelf heeft moeten beantwoorden: niet „is het mooi?“, maar „is het überhaupt kunst — en wie beslist dat?“

References

  1. 1.Dada – Art Term. Tate ↗
  2. 2.Dada. Wikipedia ↗
  3. 3.Fountain (Duchamp). Wikipedia ↗
  4. 4.Hannah Höch — Artist Profile. National Museum of Women in the Arts ↗
  5. 5.Hannah Höch, Cut with the Kitchen Knife Dada Through the Last Weimar Beer-Belly Cultural Epoch in Germany. Smarthistory ↗
  6. 6.Jean Arp. Wikipedia ↗
  7. 7.Jean (Hans) Arp. Untitled (Collage with Squares Arranged according to the Laws of Chance). 1916–17. The Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  8. 8.Tristan Tzara. Wikipedia ↗
  9. 9.Cabaret Voltaire (Zurich). Wikipedia ↗
dadaarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido