1. Home
  2. Ontdekken
  3. De Stijl: The Dutch Pursuit of a Universal Style
De Stijl: The Dutch Pursuit of a Universal Style
RedactioneelArt

De Stijl: het Nederlandse streven naar een universele stijl

Hoe een klein Nederlands tijdschrift rechte lijnen en drie primaire kleuren veranderde in een van de invloedrijkste beeldtalen van het modernisme

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20268 min lezen0 weergaven

Een nieuwe stijl voor een nieuw tijdperk

In oktober 1917 lanceerde de schilder en theoreticus Theo van Doesburg in de Nederlandse universiteitsstad Leiden een dun avant-gardetijdschrift met de titel De Stijl.[1][2] Het tijdschrift gaf zijn naam aan een beweging die zou uitgroeien tot een van de meest rigoureuze en invloedrijke stromingen van het vroege twintigste-eeuwse modernisme. Gedurende ongeveer vijftien jaar verzamelde het een losse kring van Nederlandse schilders, ontwerpers en architecten rond een gedeelde, bijna ascetische overtuiging: dat kunst gezuiverd kon worden tot een universele beeldtaal van rechte lijnen en zuivere kleur.[2][3]

De Stijl was evenzeer een idee als een organisatie. Er waren geen lidmaatschapskaarten en geen enkel atelier; de beweging vormde zich rond het tijdschrift en de manifesten die Van Doesburg erin publiceerde.[4] Tot de voornaamste figuren behoorden de schilders Piet Mondrian, Bart van der Leck en Vilmos Huszár, en de architecten en ontwerpers Gerrit Rietveld en J. J. P. Oud.[2][3] Wat hen verenigde was een in de schaduw van de Eerste Wereldoorlog gesmede overtuiging dat een nieuw tijdperk een nieuw bewustzijn vereiste — een dat „op het universele gericht“ was in plaats van op het individuele, zoals Van Doesburg in 1918 in het eerste manifest van de beweging schreef.[4]

Oorsprong en intellectuele context

Nederland bleef neutraal tijdens de Eerste Wereldoorlog, en dat isolement gaf Nederlandse kunstenaars ruimte om hun ideeën in betrekkelijke rust te ontwikkelen terwijl de rest van Europa in beroering was.[3] Mondriaan, die rond 1912 in Parijs met het kubisme in aanraking was gekomen, bevond zich bij het uitbreken van de oorlog weer in Nederland, en het gedwongen verblijf versnelde zijn ontwikkeling naar volledige abstractie.[5]

Het geometrische vocabulaire van De Stijl putte uit meer dan alleen esthetiek. De schilders namen de ideeën op van de Nederlandse mystieke filosoof M. H. J. Schoenmaekers, wiens geschriften voorstelden dat de werkelijkheid wordt gestructureerd door tegengestelde krachten — het meest fundamenteel de polariteit van het horizontale en het verticale, en de nevenschikking van de drie primaire kleuren.[4] Voor Mondriaan was het reduceren van de schilderkunst tot deze elementen geen verarming, maar een manier om een onderliggende universele orde onder de chaos van de verschijningen te onthullen.[5]

De bepalende kenmerken

Het visuele programma van De Stijl was ongewoon streng. Composities werden opgebouwd uit rechte zwarte lijnen die in een rechte hoek samenkwamen tot rechthoeken, gevuld met alleen de drie primaire kleuren — rood, blauw en geel — samen met de „niet-kleuren“ wit, grijs en zwart.[2][1] Diagonalen, krommingen en elke verwijzing naar de zichtbare wereld werden verbannen. Het doel was zuivere abstractie: een evenwicht dat niet door symmetrie tot stand kwam, maar door de zorgvuldige afweging van asymmetrische elementen.[1]

Mondriaan gaf deze filosofie haar naam. Hij noemde zijn benadering Nieuwe Beelding — meestal vertaald als neoplasticisme of „de nieuwe beeldende kunst“ — en gebruikte de term, wellicht voor het eerst, in de artikelen die hij in het eerste jaar in De Stijl publiceerde.[6][1] Het neoplasticisme reduceerde de schilderkunst tot de relaties tussen loodrechte lijnen en primaire kleuren, waarbij perspectief en weergave werden geëlimineerd ten gunste van een heldere, universele visuele orde.[6]

Piet Mondriaan

Mondriaan (1872-1944) is de figuur die het vaakst met De Stijl wordt vereenzelvigd, en zijn trage, weloverwogen ontwikkeling belichaamt de logica ervan.[1][5] Hij begon als schilder van naturalistische Nederlandse landschappen, voordat het kubisme, dat hij via Picasso en Braque in Parijs leerde kennen, hem leerde de vorm boven een onderliggend raster te fragmenteren.[5] Zijn „Pier en oceaan“-composities van omstreeks 1915 losten een zeegezicht op in een glinstering van korte horizontale en verticale streepjes, een voorbode van de volledig niet-figuratieve rasters die nog zouden komen.[12]

Begin jaren twintig was Mondriaan tot het formaat gekomen dat hem de rest van zijn leven zou bezighouden: witte vlakken verdeeld door zwarte lijnen en verankerd door blokken primaire kleur. Werken als Composition with Red, Blue and Yellow uit 1930, nu in het Kunsthaus Zürich, distilleren de stijl tot zijn essentie — een vierkant doek, dikke zwarte balken en drie verzadigde rechthoeken in een strak evenwicht.[7] Toen Van Doesburg later de diagonaal introduceerde, beschouwde Mondriaan dit als verraad aan het horizontaal-verticale principe en brak hij omstreeks 1924 met hem.[8]

Mondriaans laatste fase laat zien hoever de taal zich nog kon uitrekken. Nadat hij in 1940 naar New York was gevlucht om aan de oorlog te ontkomen, raakte hij gefascineerd door het raster van de stad en door de boogiewoogiejazz. Broadway Boogie Woogie, geschilderd in 1942-43 en nu in het Museum of Modern Art, laat de zware zwarte lijnen los ten gunste van balken in rood, geel en blauw die opgebroken zijn in pulserende, veelkleurige segmenten — het neoplasticisme aan het dansen gezet.[9] Het was zijn laatste voltooide schilderij.[9]

Theo van Doesburg

Was Mondriaan de zuiverste schilder van De Stijl, dan was Van Doesburg (1883-1931) de onvermoeibare impresario ervan.[3][8] Hij richtte het tijdschrift op en redigeerde het, schreef de manifesten en droeg de ideeën door heel Europa uit — het meest ingrijpend naar Duitsland, waar hij zich begin jaren twintig nabij het Bauhaus in Weimar vestigde en, door lezingen en zijn strijdbare aanwezigheid, de studenten en docenten naar geometrische abstractie dreef.[4][3]

Van Doesburg was ook het lid dat het meest bereid was de eigen regels van De Stijl te breken. Rond 1924 begon hij zijn vierkanten en lijnen vijfenveertig graden te kantelen, noemde de nieuwe benadering elementarisme en betoogde dat de diagonaal een dynamiek injecteerde die het statische horizontaal-verticale raster ontbeerde.[8] Zijn reeks Contra-composities belichaamde het idee, en het was juist deze vernieuwing die zijn vriendschap met Mondriaan verscheurde.[8] Van Doesburgs rusteloze experimenteren — dat zich uitstrekte tot architectuur, typografie en zelfs een dadaïstisch getinte poëzie die hij onder een pseudoniem publiceerde — hield de beweging intellectueel levend, en zijn dood in 1931 maakte er feitelijk een einde aan.[2][3]

Gerrit Rietveld en de architectuur van De Stijl

De ambitie van De Stijl bleef nooit beperkt tot het doek. De leden wilden de grens tussen schilderkunst en leven oplossen, en het was in ontwerp en architectuur dat de stijl zijn volste driedimensionale uitdrukking vond.[1][3] De spilfiguur hier was de Utrechtse meubelmaker en latere architect Gerrit Rietveld (1888-1964).[3]

Omstreeks 1918 ontwierp Rietveld zijn Rood-blauwe stoel, waarbij hij een stoel terugbracht tot zijn naakte structurele elementen — een frame van kruisende houten latten, zwart geschilderd met geel afgetopte uiteinden, een blauwe zitting en een rode rugleuning.[10][3] Hij vertaalde de lijnen en vlakken van het neoplasticisme naar meubilair: een stuk Mondriaan dat bewoonbaar werd gemaakt. Zijn meesterwerk volgde in 1924, het Rietveld Schröder House in Utrecht, in opdracht van Truus Schröder-Schräder.[11] De gevel is een spel van schuivende vlakken, uitkragende platen en in primaire kleuren geaccentueerde lijnen, terwijl binnen verplaatsbare scheidingswanden het mogelijk maken de bovenverdieping naar believen om te vormen tot open of verdeelde woonruimte.[11] Het wordt beschouwd als een in baksteen, staal en glas gebouwd manifest van de beweging en als een icoon van de moderne beweging in de architectuur; de UNESCO schreef het in 2000 in als werelderfgoed.[11] Oud bracht de esthetiek intussen over op openbare projecten zoals woonwijken en het Café de Unie in Rotterdam.[13]

Nalatenschap

De Stijl overleefde zijn oprichter niet lang. Het tijdschrift stopte rond 1931 met publiceren, en zonder de organiserende energie van Van Doesburg viel de kring uiteen; sommige leden hadden al geconcludeerd dat zijn utopische droom van een volledig verenigde, universele kunst onbereikbaar was.[2][4] Toch overtrof zijn naleven verre zijn korte bestaan.

Via de contacten van Van Doesburg met het Bauhaus en de verspreiding van zijn ideeën over het continent hielp De Stijl de Internationale Stijl vorm te geven die de moderne architectuur ging bepalen, en beïnvloedde het figuren als Walter Gropius en Ludwig Mies van der Rohe.[8][4] De reductie van het ontwerp tot raster, primaire kleur en asymmetrisch evenwicht werd een fundamentele grammatica voor de grafische vormgeving, typografie en productvormgeving van de twintigste eeuw.[1][3] Vooral Mondriaans rasters ontsnapten aan de galerie en werden een van de meest herkenbare beelden van de moderne visuele cultuur, eindeloos herbewerkt in mode, reclame en architectuur. Voor een beweging die begon als een paar dozijn pagina's van een Nederlands tijdschrift, bereikte De Stijl iets wat zijn eigen onmogelijke ambitie benaderde: een stijl die werkelijk universeel werd.[3][1]

References

  1. 1.De Stijl (art term). Tate ↗
  2. 2.De Stijl Advocates Mondrian's Neoplasticism. EBSCO Research Starters ↗
  3. 3.De Stijl. Museum De Lakenhal, Leiden ↗
  4. 4.De Stijl Movement Overview. The Art Story ↗
  5. 5.Piet Mondrian (Research Starter). EBSCO Research Starters ↗
  6. 6.Neo-Plasticism Movement Overview. The Art Story ↗
  7. 7.Composition with Red, Blue and Yellow. Wikipedia ↗
  8. 8.Theo van Doesburg | Biography, Art, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  9. 9.Piet Mondrian. Broadway Boogie Woogie. 1942–43. Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  10. 10.Rietveld Designs the Red-Blue Chair. EBSCO Research Starters ↗
  11. 11.Rietveld Schröderhuis (Rietveld Schröder House). UNESCO World Heritage Centre ↗
  12. 12.Piet Mondrian. Pier and Ocean 5 (Sea and Starry Sky). 1915. Museum of Modern Art (MoMA) ↗
  13. 13.Jacobus Johannes Pieter Oud | Modernist, De Stijl, Amsterdam. Encyclopaedia Britannica ↗
dearthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido