Van de fabriekspoort van de Lumières tot het streamingtijdperk — hoe filmmakers de camera op de wereld richtten en sindsdien twisten over wat als waarheid telt
Vrijwel zodra het bewegende beeld bestond, richtte het zich op de wereld. Toen de gebroeders Auguste and Louis Lumière op 28 december 1895 in Parijs hun eerste commerciële openbare vertoning hielden — een gebeurtenis die traditioneel wordt beschouwd als de geboorte van de cinema — was veel van wat ze toonden eenvoudigweg het leven dat zich ontvouwde: arbeiders die een fabriek verlaten, een trein die een station binnenrijdt, alledaagse straattaferelen.[1] De Lumières catalogiseerden deze korte films van één enkel shot als actualités, oftewel „actualiteitenfilms“, en ze worden nog steeds beschouwd als een voorloper van de documentaire film.[1] Hun lichte Cinématographe, die tegelijk als camera en projector fungeerde, stelde operateurs in staat het alledaagse leven buiten de studio vast te leggen, en in de loop van enkele jaren produceerde het bedrijf meer dan duizend van zulke films over werk, openbare gebeurtenissen en ceremoniën.[1]
Deze actualiteiten waren registraties, geen argumenten. De documentaire als doelbewuste kunstvorm — een die de werkelijkheid selecteert, vormgeeft en interpreteert in plaats van haar slechts vast te leggen — zou er nog een kwarteeuw over doen om uit te kristalliseren. Toen het zover was, kwam ze met een bijna manifestachtige ambitie en een blijvende centrale spanning: hoezeer mag een filmmaker de wereld arrangeren voordat het „document“ ophoudt waar te zijn?
De figuur aan wie men gewoonlijk de uitvinding van de avondvullende documentaire toeschrijft, is de Amerikaanse ontdekkingsreiziger en filmmaker Robert J. Flaherty (1884-1951), vaak de vader van zowel de documentaire als de etnografische film genoemd.[2] Zijn Nanook of the North (1922), die de overlevingsstrijd van een Inuitfamilie in het Canadese noordpoolgebied volgde, was de eerste avondvullende documentaire die commercieel succes behaalde, waarmee hij bewees dat het genre een betalend publiek kon trekken en de films die volgden inspireerde.[3] Pathé bracht hem in juni 1922 in New York uit, en hij bracht wereldwijd 251.000 dollar op — een opmerkelijk bedrag voor een film over zelfvoorzieningsjacht op het ijs.[3]
Toch zaaide Nanook ook de funderende controverse van het genre. Flaherty ensceneerde talloze sequenties en vroeg zijn personages om oudere leefwijzen op te voeren die ze grotendeels hadden opgegeven: de man die als „Nanook“ werd aangekondigd, heette in werkelijkheid Allakariallak, en scènes werden voor de camera geënsceneerd.[3] Flaherty leefde te midden van de gemeenschappen die hij filmde en bouwde elke film — Nanook, het Samoaanse Moana (1926), het Ierse Man of Aran (1934) — rond het drama van de mensheid in strijd met de elementen, waarbij hij geobserveerde werkelijkheid vermengde met vormgegeven verhaalkunst.[2] Zijn methode toonde aan dat non-fictie serieuze kunst kon zijn; ze toonde ook aan dat „documentaire“ en „letterlijke waarheid“ nooit helemaal hetzelfde waren.
Het was Flaherty's Moana die de vorm haar naam gaf. Bij zijn bespreking van de film in de New York Sun op 8 februari 1926 schreef de Schotse criticus en producent John Grierson dat de film, „daar hij een visueel verslag is van gebeurtenissen uit het dagelijks leven van een Polynesische jongeling en zijn familie, documentaire waarde heeft“.[4] Grierson (1898-1972) ging ertoe over de documentaire te definiëren als „de creatieve behandeling van de werkelijkheid“ — een uitdrukking die beide helften van de aard van het genre vatte, het feitelijke en het gemaakte.[4]
Terwijl Flaherty verdwijnende werelden romantiseerde, vormde zich in de jonge Sovjet-Unie een radicaal andere visie. Dziga Vertov — geboren als David Abelevitsj Kaufman in 1896, die een pseudoniem aannam dat ruwweg „tol“ betekent — verwierp geënsceneerde scenario's en professionele acteurs als burgerlijke leugens.[5] Vanaf 1922 produceerde hij de bioscoopjournaalreeks Kino-Pravda („filmwaarheid“), drieëntwintig afleveringen gefilmd op markten, in scholen en in bars, vaak zonder toestemming, die diepere waarheden zochten in fragmenten van de alledaagse werkelijkheid.[5]
Vertov theoretiseerde deze praktijk als kino-glaz, het „film-oog“ of „kino-oog“: de camera als een mechanisch oog dat superieur is aan het menselijke, in staat om „datgene te tonen wat het oog niet ziet“.[6] Zijn magnum opus, Man with a Movie Camera (1929), is een oogverblindend, tussentitelloos portret van het Sovjet-stadsleven dat voortdurend zijn eigen apparaat onthult — de cameraman, de montagetafel, het scherm — en zo het filmen zelf tot onderwerp maakt.[6] Waar Flaherty de camera onzichtbaar wilde maken, stond Vertov erop haar tot held te maken. De twee impulsen — het medium uitwissen of het blootleggen — zouden de documentaire praktijk de volgende honderd jaar verdelen.
In Groot-Brittannië vertaalde Grierson zijn theorieën naar een instituut. In dienst genomen door de Empire Marketing Board regisseerde hij zijn eerste film, Drifters (1929), een stomme weergave van de haringvisserij op de Noordzee.[4] Toen de EMB-eenheid overging naar het General Post Office, produceerde de GPO Film Unit blijvende werken zoals Coal Face (1935) en Night Mail (1936), en Grierson begeleidde filmmakers als Humphrey Jennings en Alberto Cavalcanti.[4] De zijne was een documentaire met een maatschappelijk doel, door de overheid gefinancierd om de gewone arbeid te eren en een goed geïnformeerde burgerij te vormen — een model van non-fictie in dienst van het publiek waarvan de invloed rechtstreeks doorloopt tot de BBC en de National Film Board of Canada, die Grierson oprichtte.[4]
Tientallen jaren lang waren documentaires afhankelijk van statieven, studiogeluid en een autoritaire „stem van God“-vertelling. Dat veranderde rond de overgang naar de jaren zestig, toen een reeks technische doorbraken — lichte, draagbare 16mm-camera's en betrouwbaar synchroon geluid, waaronder de getransistoriseerde Nagra III-recorder uit 1961 — kleine ploegen eindelijk in staat stelde gebeurtenissen te volgen terwijl ze plaatsvonden.[7] Tussen ongeveer 1958 en 1962 ontstond in de Verenigde Staten en in Quebec een nieuwe benadering die direct cinema ging heten: handheld, observerend en toegewijd aan niet-ingrijpen, waarbij de werkelijkheid haar eigen verhaal mocht onthullen.[7] Het baanbrekende Amerikaanse werk was Primary (1960), de intieme registratie door Robert Drew en Drew Associates van de voorverkiezing tussen Kennedy en Humphrey in Wisconsin, die de stijl mede vormgaf en hem aan een breed publiek toonde.[7]
De meest compromisloze waarnemers waren de gebroeders Albert Maysles (1926-2015) en David Maysles (1931-1987), die een „vlieg op de muur“-perspectief introduceerden, projecten aanvatten zonder redactioneel plan en het verhaal in de montagekamer ontdekten.[8] Hun bekendste films — Salesman (1969), over deur-aan-deurverkopers van bijbels; Gimme Shelter (1970), over de tournee van de Rolling Stones die in geweld eindigde op het concert van Altamont; en Grey Gardens (1975), over een teruggetrokken levende moeder en dochter in een vervallen villa in East Hampton — vermeden volledig vertelstem, tussentitels en toegevoegde muziek.[8] Albert vatte de ethiek samen in één zin: „als documentairemaker ben je een waarnemer, een auteur maar geen regisseur, een ontdekker, geen beheerser.“[8]
De strengste institutionele kroniekschrijver van het genre is Frederick Wiseman (geboren in 1930), een advocaat uit Boston die filmmaker werd en meer dan dertig avondvullende documentaires heeft gemaakt die Amerikaanse instituties ontleden — ziekenhuizen, rechtbanken, bijstandskantoren, scholen.[9] Zijn eerste, Titicut Follies (1967), legde de gruwelijke omstandigheden binnen het Bridgewater State Hospital voor criminele geesteszieken bloot, zonder interviews, vertelstem of opgelegde plot.[10] Massachusetts verbood hem, met als argument dat hij de privacy van de patiënten schond; de rechtbanken bevalen hem terug te roepen en beperkten daarna de vertoningen tot beroepsbeoefenaren, en het algemene verbod werd pas in 1991 volledig opgeheven — een van de eerste gevallen van een Amerikaanse film die werd onderdrukt om andere redenen dan obsceniteit of nationale veiligheid.[10] Wiseman heeft er altijd op gewezen dat zijn „vlieg op de muur“-realisme een constructie is: zijn films, zegt hij, zijn „bevooroordeeld, partijdig, gecondenseerd, samengeperst maar eerlijk“.[9]
In Frankrijk bracht dezelfde technologie een tegenovergestelde filosofie voort. De antropoloog Jean Rouch en de socioloog Edgar Morin draaiden Kroniek van een zomer (1961) in Parijs, en doorkruisten de stad om gewone mensen te bevragen over de Franse samenleving en het geluk van de arbeidersklasse.[11] Rouch doopte de benadering cinéma vérité, „cinema-waarheid“ — een echo van Vertovs Kino-Pravda —, en waar de direct cinema ernaar streefde te verdwijnen, deed de cinéma vérité het tegenovergestelde: ze vestigde de aandacht op het filmproces en gebruikte de camera om te provoceren en te onthullen in plaats van slechts te observeren.[11] De film vertoonde zelfs zijn eigen beeldmateriaal terug aan de personages, voor de camera. Hij won in 1961 de FIPRESCI-prijs in Cannes, en in een critici-enquête van Sight & Sound uit 2014 werd hij verkozen tot de op vijf na beste documentaire ooit gemaakt.[11]
Tegen het einde van de jaren tachtig brak de observerende consensus opnieuw open. Errol Morris' The Thin Blue Line (1988) gebruikte gestileerde re-ensceneringen en een partituur van Philip Glass om een moord in Dallas opnieuw te onderzoeken, en hielp zo een onschuldige man uit de dodencel te bevrijden.[12] De Academy weigerde hem voor de prijs voor beste documentaire in overweging te nemen vanwege die re-ensceneringen, en critici betoogden dat enscenering geen plaats had in de vorm — toch heeft de film, in de woorden van documentairetheoreticus Charles Musser, „de filmmakers bevrijd om te kiezen uit een veel rijker scala aan representatiemethoden“.[15] Drie jaar eerder had Claude Lanzmanns epische Shoah (1985) in de andere richting geduwd, door al het archiefmateriaal te weigeren ten gunste van hedendaagse getuigenissen, en bewees zo dat de vorm het morele gewicht van de geschiedenis over een buitengewone lengte kon dragen.[13]
De jaren 2000 brachten de documentaire naar de multiplex. Michael Moores Bowling for Columbine (2002) en Fahrenheit 9/11 (2004) maakten van de polemische essayfilm een commercieel fenomeen, waarbij Fahrenheit 9/11 wereldwijd meer dan 200 miljoen dollar opbracht, terwijl natuurspektakels als March of the Penguins (2005) een massaal familiepubliek trokken.[14] Streamingplatforms hebben sindsdien de documentaireserie en -film tot een vast onderdeel van het populaire kijken gemaakt, en het genre beslaat nu true crime, natuur, biografie en het essay in de eerste persoon.
Doorheen elke verschuiving blijft de funderende spanning die Flaherty op het noordpoolijs blootlegde onopgelost en vruchtbaar. Van de fabriekspoort van de Lumières tot Vertovs draaiende camera, van Wisemans stille waakzaamheid tot Morris' reconstructies, de documentaire is nooit een neutraal venster geweest. Ze is, zoals Grierson haar een eeuw geleden noemde, de creatieve behandeling van de werkelijkheid — en het debat over waar de behandeling eindigt en de werkelijkheid begint, is precies wat de vorm levend houdt.
[1]: „Actuality film.“ Wikipedia. [2]: „Robert J. Flaherty.“ Wikipedia. [3]: „Nanook of the North.“ Wikipedia / Library of Congress. [4]: „John Grierson.“ Wikipedia. [5]: „Dziga Vertov.“ Wikipedia. [6]: „Dziga Vertov.“ Encyclopædia Britannica. [7]: „Direct cinema.“ Wikipedia. [8]: „Albert and David Maysles.“ Wikipedia. [9]: „Frederick Wiseman.“ Wikipedia. [10]: „Titicut Follies.“ Wikipedia. [11]: „Chronicle of a Summer.“ Wikipedia. [12]: „The Thin Blue Line (1988 film).“ Wikipedia. [13]: „Shoah (film).“ Wikipedia. [14]: „List of highest-grossing documentary films.“ Wikipedia. [15]: Charles Musser, „The Thin Blue Line: A Radical Classic.“ The Criterion Collection.
Nog geen reacties — wees de eerste.