Hoe een genre van slechte plaatsen het meest duurzame vroegtijdige waarschuwingssysteem van de literatuur werd
Dystopische fictie verbeeldt samenlevingen die rond lijden in plaats van rond bloei zijn georganiseerd — werelden van onderdrukkende controle, surveillance en ontmenselijking die de lezer moet herkennen als een waarschuwing in plaats van een streefbeeld.[1] Het is de duistere tweelingzus van het utopische schrijven: waar een utopie een geïdealiseerde samenleving uitbeeldt, beeldt een dystopie er een uit waarin “de levensomstandigheden ellendig zijn, gekenmerkt door menselijke ellende, armoede, onderdrukking, geweld, ziekte en/of vervuiling.”[2] Het woord zelf rijgt het Griekse topos (“plaats”) aaneen met het voorvoegsel dys- (“slecht” of “ziekelijk”), wat een naam oplevert voor een verbeelde plaats waar bijna alles is misgegaan.[2]
Die naam is jonger dan het idee. Thomas More bedacht “utopie” voor zijn gelijknamige werk uit 1516, en “dystopie” werd veel later als antoniem ervan gevormd.[2] De filosoof John Stuart Mill wordt over het algemeen gecrediteerd met het populariseren van de term in een toespraak uit 1868 tot het Parlement, waarin hij verklaarde dat bepaalde beleidsmaatregelen zo onpraktisch waren dat hun voorstanders “eerder dys-topianen of caco-topianen genoemd zouden moeten worden.”[2] In de loop van de daaropvolgende eeuw groeide er een corpus van fictie om het woord te vullen, doorgaans ingedeeld binnen sciencefiction, speculatieve fictie en allegorie.[1]
In haar vele vormen deelt dystopische fictie een herkenbare architectuur. De verhalen spelen zich gewoonlijk af in de nabije of verre toekomst en beschrijven de nijpende politieke, sociale of economische omstandigheden waarmee hun personages worden geconfronteerd.[1] Een protagonist die de corruptie van de omringende samenleving doorziet en zich er op de een of andere manier tegen verzet, is een vrijwel constant kenmerk.[1] De samenlevingen zelf neigen ertoe strenge sociale controle en starre klassenstelsels, de uitschakeling van onafhankelijke maatschappelijke instellingen, overheidscensuur en afgedwongen ideologie, en een isolatie van de natuurlijke wereld te combineren — met protagonisten die het systeem in twijfel trekken maar er vaak niet in slagen het omver te werpen.[2]
Veelvoorkomende thematische draden omvatten ofwel een onderdrukkende autoritaire staat ofwel de afwezigheid van enige functionerende regering, naast propaganda die is ontworpen om conformiteit en wantrouwen te fabriceren.[1] Cruciaal is dat dystopieën extrapolatief zijn: ze nemen angsten die al aanwezig zijn in de wereld van de auteur — totalitarisme, consumptiekapitalisme, technologische controle, de erosie van de individualiteit — en projecteren ze vooruit naar hun logische uitersten.[1] Dit is wat het genre zijn eigenaardige duurzaamheid geeft: een goede dystopie is minder een profetie dan een gedachte-experiment over het heden.
De moderne dystopische roman krijgt zijn beslissende vorm in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog en de Russische Revolutie. De Russische schrijver Yevgeny Zamyatin schreef We in 1920, waarin hij de “Enige Staat” uitbeeldde, een gereglementeerde toekomstige samenleving van glazen appartementen en genummerde burgers die gewillig hun individualiteit opgeven om radertjes in een machine te worden, bewaakt door figuren die Bewakers worden genoemd.[3] De Sovjetcensoren weigerden het te publiceren, en de eerste volledige editie verscheen pas in 1924, in een Engelse vertaling uitgegeven door de Amerikaanse uitgever E. P. Dutton.[3] De roman zou pas in 1988 in de Sovjet-Unie worden gedrukt — bijna zeven decennia nadat hij was geschreven.[3]
We bleek fundamenteel. George Orwell putte eruit als model voor zijn eigen werk, en het wordt algemeen beschouwd als een belangrijke invloed op de dystopische fictie die volgde.[3] In Zamjatins afstandelijke, alziende leider, zijn geheime politie en zijn uitwissing van het zelf in collectieve conformiteit lag de basisgrammatica van de twintigste-eeuwse dystopie al vast.[3]
Als Zamjatin tirannie door geweld verbeeldde, dan verbeeldde Aldous Huxley tirannie door genot. Zijn roman uit 1932 Brave New World presenteert een toekomst die een schijnbare utopie heeft bereikt door technologische vooruitgang, genetische manipulatie en sociale conditionering — om vervolgens een ontmenselijkende realiteit onder de oppervlakte te onthullen.[4] Haar burgers worden massaal geproduceerd in broedhuizen, ingedeeld in een geconditioneerd kastenstelsel onder het motto “Gemeenschap, Identiteit, Stabiliteit”, en gepacificeerd met de drug soma, waarbij ze vrijheid en authentieke ervaring inruilen voor gefabriceerde tevredenheid.[4]
Huxley schreef tegen de achtergrond van het consumptiekapitalisme en de opkomst van de massamaatschappij, en deelde veel van dezelfde bedenkingen over de moderniteit die andere vroege dystopische schrijvers verwoordden.[4] Brave New World is een vaste waarde van de moderne canon gebleven en staat op de vijfde plaats in de lijst van de 100 beste Engelstalige romans van de twintigste eeuw van de Modern Library.[12] De centrale provocatie ervan — dat een bevolking niet zou kunnen worden geknecht door wat ze vreest maar door wat ze verlangt — is met de tijd alleen maar scherper geworden.
Geen enkel boek heeft het genre vollediger bepaald dan Nineteen Eighty-Four, gepubliceerd op 8 juni 1949.[5] Orwell — het pseudoniem van Eric Blair, wiens ervaringen in Parijs, in armoede in Engeland en in de strijd in de Spaanse Burgeroorlog zijn politiek vormden — schreef het als een waarschuwing tegen het totalitarisme.[5] Het volgde op zijn allegorie Animal Farm uit 1945, die had laten zien hoe egalitaire idealen tot tirannie kunnen worden verwrongen.[5] Orwell stierf een jaar na de publicatie, in 1950, aan tuberculose, net toen de roman hem blijvende internationale roem bezorgde.[5]
Het boek verbeeldt een toekomst van voortdurende surveillance, waarin burgers onophoudelijk worden bekeken en de taal opzettelijk wordt verdraaid om dissidentie ondenkbaar te maken.[5] Zijn vocabulaire — Big Brother, de Gedachtenpolitie, Nieuwspraak, dubbeldenk — is in het alledaagse taalgebruik doorgedrongen zoals nauwelijks enige andere roman, en “Big Brother” werd een universeel symbool voor een opdringerige overheid en een onderdrukkende bureaucratie.[5] De roman bracht zelfs een bijvoeglijk naamwoord voort, orwelliaans, gebruikt om officieel bedrog, geheime surveillance en de manipulatie van de geschiedenis door een autoritaire staat te beschrijven.[6] Opmerkelijk is dat Orwell Zamjatins We superieur achtte aan Huxleys Brave New World vanwege zijn “intuïtieve greep op de irrationele kant van het totalitarisme.”[11]
De Amerikaanse schrijver Ray Bradbury richtte het genre op censuur en massa-afleiding. Fahrenheit 451, voor het eerst gepubliceerd in oktober 1953 (en gegroeid uit zijn korte verhaal “The Fireman” uit 1951), beeldt een toekomstige Amerikaanse samenleving uit waarin boeken illegaal zijn en “brandweerlieden” worden uitgestuurd om alle gevonden boeken te verbranden.[7] De protagonist, de brandweerman Guy Montag, ontwaakt geleidelijk tot de leegte van een cultuur die lezen en reflectie heeft ingeruild voor muurgrote televisieschermen.[1]
Deels geïnspireerd door de nazi-boekverbrandingen, is de roman een verdediging van de literatuur als essentieel voor zowel de individuele menselijkheid als de beschaving zelf.[7] Bradbury hield vol dat hij het schreef “om boekverbrandingen te voorkomen, niet om die toekomst te bewerkstelligen”, en stelde zichzelf voor als “een voorkomer van toekomsten, geen voorspeller ervan.”[7] Het boek is nooit uit druk geweest en heeft meer dan tien miljoen exemplaren verkocht, verschenen in ten minste dertig talen.[7]
In 1985 breidde de Canadese auteur Margaret Atwood de traditie uit naar de politiek van gender met The Handmaid's Tale.[8] Gesitueerd in een New England van de nabije toekomst, verbeeldt het de Republiek Gilead, een patriarchale, totalitaire theocratie die de regering van de Verenigde Staten omver heeft geworpen.[8] De vertelster, Vandienaresse, is een “Dienaresse” — een van de vruchtbare vrouwen die gedwongen worden aangewezen om kinderen te baren voor de heersende elite — en de roman traceert haar verlies van handelingsvermogen en de stille middelen waarmee ze weerstand biedt.[8] Recensenten doopten het meteen “een feministische 1984”, en wezen op de verwantschap tussen het regime ervan en dat van Orwell.[8]
Atwood heeft uitgelegd dat de roman bedoeld was als een antwoord op iedereen die aanneemt dat onderdrukkende, religieus-absolutistische regeringen “hier niet kunnen gebeuren”.[8] Ze heeft ook benadrukt dat ze niets in Gilead heeft opgenomen wat de mensheid niet al had gedaan — een discipline die het boek verankerd houdt in de werkelijkheid, zelfs terwijl het zich het ondenkbare verbeeldt.[8]
Dystopische fictie is nooit zichtbaarder geweest dan in de huidige eeuw. Het genre stroomde de jeugdliteratuuruitgeverij binnen met The Hunger Games, in 2008 gepubliceerd door Suzanne Collins, en speciale schappen voor “dystopische jongvolwassenenliteratuur” volgden al snel in de boekhandels.[9] Tegen het midden van de jaren 2010 was de vorm een dominante modus geworden in fictie en film voor jongere lezers — alleen al in 2014 bereikten vier dystopische jongvolwassenenfilms de bioscopen.[9]
De oudere klassiekers keren intussen telkens terug op momenten van politieke beklemming. In januari 2017 schoten de verkopen van Nineteen Eighty-Four omhoog met ongeveer 9.500 procent en stond het boek bovenaan de bestsellerlijst van Amazon, waardoor de uitgever 75.000 extra exemplaren bestelde — een toeloop teweeggebracht door de verdediging door een presidentiële adviseur van aantoonbare onwaarheden als “alternatieve feiten”, een uitdrukking die critici uitgesproken orwelliaans noemden.[10] Die episode vat de blijvende functie van het genre samen: dystopische fictie overleeft niet omdat haar verbeelde toekomsten op schema arriveren, maar omdat elke generatie haar eigen angsten herkent in de spiegel die deze boeken haar voorhouden. Van Zamjatins glazen stad tot Atwoods Gilead blijft het genre het meest duurzame vroegtijdige waarschuwingssysteem van de literatuur — een manier om, in de veiligheid van de fictie, te testen hoe erg de dingen zouden kunnen worden als we ophouden op te letten.
[1]: Britannica, “Dystopian novel.” [2]: New World Encyclopedia, “Dystopia.” [3]: The Conversation, “Guide to the classics: Yevgeny Zamyatin's dystopian novel We.” [4]: Britannica, “Brave New World.” [5]: History.com, “George Orwell's '1984' is published.” [6]: Britannica, “What does 'Orwellian' mean?” [7]: American Writers Museum, “Ray Bradbury: Inextinguishable — Fahrenheit 451.” [8]: Wikipedia, “The Handmaid's Tale.” [9]: Deseret News, “Why 'The Hunger Games' is experiencing a comeback.” [10]: CBC News, “1984 sales soar after Trump claims, alternative facts.” [11]: George Orwell, “Freedom and Happiness” (recensie van We door Yevgeny Zamyatin), Tribune, 4 januari 1946 — The Orwell Foundation. [12]: “Modern Library's 100 Best Novels,” Wikipedia.
Nog geen reacties — wees de eerste.