Hoe Voltaire, Swift, Defoe en Diderot geestigheid, satire en de roman tot instrumenten van vooruitgang maakten
De achttiende eeuw noemde zichzelf een eeuw van licht. Door heel Europa en in de jonge Amerikaanse republiek raakten schrijvers, filosofen en wetenschappers ervan overtuigd dat de menselijke rede — geduldig toegepast op de natuur, de samenleving en het zelf — de duisternis van bijgeloof, tirannie en geërfde dwaling kon verdrijven. De literatuur die deze overtuiging voortbracht, was anders dan alles wat daarvoor was geweest: geestig, twistziek, satirisch en zonder schaamte over de wens de wereld te veranderen. De Verlichting gaf ons niet alleen grote boeken; ze gaf ons het moderne idee dat boeken instrumenten van vooruitgang konden zijn.
De intellectuele beweging die bekendstaat als de Verlichting, of de Eeuw van de Rede, wordt gewoonlijk gedateerd van het laatste kwart van de zeventiende eeuw tot het laatste kwart van de achttiende.[1] Haar diepste wortels lagen in de wetenschappelijke revolutie. Toen Isaac Newton in 1687 zijn Principia Mathematica publiceerde, toonde hij aan dat empirische waarneming en wiskundig redeneren de menselijke kennis enorm konden uitbreiden — een benadering die filosofen al snel overnamen voor vraagstukken van politiek, religie en moraal.[1] De beweging putte ook uit het humanisme van de Renaissance, dat de wetenschappelijke belangstelling voor klassieke teksten en waarden had doen herleven.[2]
Even vormend was de politieke filosofie van John Locke, die pleitte voor het beperken van de staatsmacht ter bescherming van individuele vrijheden, voor een regering met instemming van de geregeerden en voor het recht van burgers om heersers omver te werpen die hun rechten niet beschermen.[1] Meer dan misschien enige andere denker gaf Locke vorm aan zowel de latere filosofie als de werkelijke gang van zaken.[1] Uit deze erfenis vormden de philosophes — de publieke intellectuelen van de tijd — een programma gebouwd op rede, individuele vrijheid, godsdienstige verdraagzaamheid, vooruitgang en natuurrechten, en op de toepassing van rationele beginselen op sociale en politieke hervorming.[3]
Deze ideeën bleven niet in privéwerkkamers. Ze verspreidden zich via wetenschappelijke academies, literaire salons, koffiehuizen, vrijmetselaarsloges en een snel uitdijende drukcultuur van boeken, tijdschriften en pamfletten.[3] De literatuur werd het belangrijkste middel waarmee verlichtingsdenkers in Groot-Brittannië, Frankrijk en heel Europa de traditionele autoriteit in twijfel trokken en het idee bevorderden dat de mensheid door rationele verandering kon worden verbeterd.[2]
De verlichtingsliteratuur wordt gevormd door twee met elkaar verweven drijfveren. Het respect dat aan de rede werd betoond, bracht een streven naar orde, symmetrie, decorum en wetenschappelijke kennis voort; daarnaast liep een cultivering van het gevoel die filantropie, religieuze vurigheid en de cultus van de gevoeligheid voedde.[4] In de praktijk bevorderde de rationele drijfveer satire, betoog, geestigheid en heldere proza, terwijl de andere de psychologische roman en de poëzie van het sublieme inspireerde.[4]
Twee genres bepalen in het bijzonder de periode. Het eerste is de satire, het scherpste wapen van het tijdperk, gebruikt om dwaasheid, hypocrisie en onrecht aan de kaak te stellen door middel van ironie en spot. Het tweede is de realistische roman, een opkomende prozavorm die gewone individuen serieus nam, hun innerlijk leven verhaalde en de fictie verankerde in geloofwaardige alledaagse ervaring.[5] Samen weerspiegelen ze een literatuur die rationaliteit, empirisch bewijs en kritisch denken waardeerde en die zich richtte tot een breed en groeiend lezerspubliek in plaats van tot een smalle hofelite.[2]
Geen figuur belichaamde de Franse Verlichting vollediger dan Voltaire, geboren als François-Marie Arouet in 1694 en gestorven in 1778.[6] Een philosophe beroemd om zijn geestigheid en zijn kritiek op de katholieke Kerk en op de slavernij, was hij zijn leven lang een pleitbezorger van vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid en de scheiding van kerk en staat.[7] Zijn overtuigingen waren niet louter literair: in 1765 hielp hij de onterechte veroordeling van Jean Calas ongedaan te maken, een beruchte zaak van godsdienstvervolging.[6]
Voltaires kijk werd beslissend gevormd door een ballingschap in Engeland, waarheen hij in 1726 werd gestuurd na een verblijf in de Bastille.[6] De ervaring leverde de Lettres philosophiques op, in 1733 in Londen gepubliceerd als Letters Concerning the English Nation en het jaar daarop in Frankrijk, waar het publiekelijk werd verbrand en verboden omdat het de Britse constitutionele monarchie prees als respectvoller ten aanzien van de mensenrechten.[6]
Zijn meesterwerk verscheen in 1759. Candide is een meedogenloze satire op het optimistische determinisme van de Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz — de leer dat dit „de beste van alle mogelijke werelden” is.[8] De catalogus van rampen van zijn hoofdpersoon was ontleend aan werkelijke gruwelen van de tijd, vooral de catastrofale aardbeving van Lissabon in 1755, die tienduizenden doodde en het goedgelovige vertrouwen in een welwillend geordend heelal verbrijzelde.[8] Het blijft Voltaires bekendste werk.[6]
Waar Voltaire de satire met een floret hanteerde, zwaaide Jonathan Swift met een knuppel. Geboren in Dublin in 1667 en gestorven in 1745, diende de Anglo-Ierse schrijver en anglicaanse geestelijke van 1713 tot zijn dood als deken van de St Patrick's Cathedral in Dublin, waarmee hij de titel “Dean Swift” verwierf.[9] Geleerden beschouwen hem als de grootste satiricus van het Georgiaanse tijdperk en een van de voornaamste prozaschrijvers in de geschiedenis van de Engelse en de wereldliteratuur — zo invloedrijk dat het bijvoeglijk naamwoord “swiftiaans” de taal binnenkwam.[9]
Zijn meesterwerk, Gulliver's Travels (1726), is tegelijk een parodie op het reisverhaal, een avonturenverhaal en een felle satire die de Engelse zeden en de hedendaagse politiek bespot.[10] Hoewel het nu vaak als kinderliteratuur wordt gelezen, bedacht Swift het als politieke satire en beweerde hij dat hij het schreef “om de wereld te ergeren in plaats van te vermaken”.[10] Door de vreemde volkeren die Gulliver tegenkomt, ontleedt Swift de dwalingen, dwaasheden en zwakheden waaraan de mens onderhevig is.[10] Drie jaar later, in 1729, publiceerde hij zijn woest droogkomische essay A Modest Proposal, dat ironisch suggereert dat de verarmde Ieren hun kinderen als voedsel verkopen — een nog steeds schokkende aanklacht tegen de onverschilligheid voor menselijk lijden.[9]
Terwijl de satire bloeide, hervormde een stillere revolutie de prozafictie, en Daniel Defoe stond in haar middelpunt. Geboren rond 1660 en gestorven in 1731, was Defoe een schrijver, journalist, koopman en spion die een stortvloed aan politieke traktaten produceerde — waarvan er één, het satirische pamflet The Shortest-Way with the Dissenters, hem in 1703 in de Newgate-gevangenis deed belanden.[11]
In 1719, eind vijftig, publiceerde Defoe Robinson Crusoe, het verhaal van een man die achtentwintig jaar lang alleen op een onbewoond eiland schipbreuk lijdt.[12] Het is de eerste roman genoemd, of op zijn minst de eerste Engelse roman — etiketten die omstreden blijven — en het wordt vaak gecrediteerd als het begin van de realistische fictie als literair genre.[12] Het boek was een onmiddellijke sensatie, beleefde vóór het einde van 1719 vier drukken en bracht zoveel navolgingen voort dat de titel nu een heel genre benoemt, de robinsonade.[12] Defoe liet het volgen door Moll Flanders (1722), het verhaal van het overleven van een gewetenloze vrouw, een werk dat belangrijk was voor de ontwikkeling van de roman omdat het conventionele opvattingen over vrouwelijkheid en genderrollen uitdaagde.[11] Hij wordt nu gerekend tot de vroegste pioniers van de Engelse roman.[11]
Als één enkel project de ambities van de Verlichting kristalliseerde, dan was het de Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, geredigeerd door Denis Diderot en, tot 1759, mederedacteur de wiskundige Jean le Rond d'Alembert.[13] Diderot was een Frans filosoof, kunstcriticus en schrijver die fungeerde als hoofdredacteur van het project en als een vooraanstaand medewerker.[14]
De onderneming was verbluffend van omvang. Het eerste deel verscheen in 1751 en het werk werd voltooid in 1772, en omvatte uiteindelijk 28 delen met ongeveer 71.818 artikelen en 2.784 platen met illustraties.[13] Meer dan 140 medewerkers namen deel, onder wie Voltaire, Jean-Jacques Rousseau en Montesquieu.[13] Diderot verklaarde dat het doel niets minder was dan “de manier waarop mensen denken te veranderen” door kennis te verzamelen en te verspreiden.[13] De autoriteiten begrepen de dreiging: een koninklijk edict uit 1752 schortte de publicatie op op grond van het feit dat het werk ertoe neigde het koninklijk gezag te vernietigen en een geest van onafhankelijkheid en opstand te bevorderen, en het officiële privilege van de encyclopedie werd later ingetrokken, waardoor Diderot een groot deel van het werk in het geheim moest voortzetten.[13] Dat dit monument van geordende rede überhaupt werd voltooid, is een maatstaf voor het vertrouwen van de periode dat kennis, vrij verspreid, een publiek goed was.
De literatuur van de Verlichting overleefde haar eeuw door de politieke wereld te hervormen. Lockes theorie van de natuurrechten — leven, vrijheid en eigendom — beïnvloedde diepgaand zowel de Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring als de Franse Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, en schrijvers als Voltaire, Montesquieu en Rousseau beïnvloedden gewone lezers, politici en staatshoofden in de hele westerse wereld.[3][15] Verlichtingsidealen van vrijheid, gelijkheid en natuurrechten, versterkt door het voorbeeld van de Amerikaanse Revolutie, hielpen de Franse Revolutie van 1789 te ontketenen.[15]
Haar literaire nalatenschap is even duurzaam. De realistische roman die Defoe hielp baanbreken werd de dominante prozavorm van het moderne tijdperk, en de swiftiaanse en voltairiaanse satire blijven sjablonen voor politiek schrijven telkens wanneer de rede tegenover de dwaasheid komt te staan. Zelfs de reactie tegen het tijdperk was een eerbetoon eraan: de nadruk op gevoel, verbeelding en het sublieme die de Verlichting naast de rede had gekoesterd, vloeide rechtstreeks over in de Sturm und Drang en de romantische beweging die volgde.[4][15] De eeuw die zichzelf verlicht noemde had niet het laatste woord — maar ze formuleerde de vragen over rede, vrijheid en menselijke vervolmaking die we nog steeds stellen.
Nog geen reacties — wees de eerste.