1. Home
  2. Ontdekken
  3. The Literature of Freedom: Existentialism and the Modern Self
The Literature of Freedom: Existentialism and the Modern Self
RedactioneelLiterature

De literatuur van de vrijheid: existentialisme en het moderne zelf

Hoe een generatie schrijvers angst, absurditeit en radicale vrijheid omvormde tot een van de invloedrijkste literaire bewegingen van de twintigste eeuw

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een literatuur van de menselijke conditie

Het existentialisme behoort tot de zeldzame filosofische stromingen die hun meest blijvende uitdrukking niet in verhandelingen vonden, maar in romans, toneelstukken en korte verhalen. Waar de meeste denkrichtingen spreken door middel van argumenten, spraken de existentialisten door middel van personage en situatie: een door misselijkheid bevangen klerk die naar een kastanjewortel staart, een man die niet kan huilen op de begrafenis van zijn moeder, een ziel die uit wrok onder de vloerplanken mompelt. De stroming kristalliseerde uit in het Frankrijk van halverwege de twintigste eeuw, op gang gebracht door de Tweede Wereldoorlog, de nazi-vernietigingskampen en de atoombombardementen, die een hele generatie dwongen de dood, de vrijheid en de zinloosheid onder ogen te zien als onontkoombare gegevenheden van het bestaan.[1]

In de kern ervan ligt één provocerende stelling, door Jean-Paul Sartre geformuleerd als het eerste beginsel van de stroming: dat voor de mens het bestaan voorafgaat aan het wezen.[1] Anders dan een briefopener, die met een doel wordt ontworpen voordat hij gemaakt wordt, arriveert een mens eerst in de wereld en bepaalt pas daarna, door handelen en kiezen, wat hij is. Er is geen vaste menselijke natuur, geen goddelijke blauwdruk, geen script om te volgen. Deze vrijheid is in gelijke mate opwindend en beangstigend, want als niets gegeven is, dan is alles wat we worden onze eigen verantwoordelijkheid, met, zoals Sartre het verwoordde, „geen excuses achter ons en geen rechtvaardigingen voor ons“.[1]

Negentiende-eeuwse wortels

Hoewel de stroming in de jaren 1940 tot bloei kwam, werd haar conceptuele grond bijna een eeuw eerder ontgonnen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy voert de grondslagen van het existentialisme terug op de negentiende-eeuwse denkers Søren Kierkegaard en Friedrich Nietzsche, naast de twintigste-eeuwse Duitse fenomenologen Edmund Husserl, Martin Heidegger en Karl Jaspers.[1] Kierkegaard was een pionier in de kritiek op de afstandelijke, systematische filosofie en stond in plaats daarvan op de subjectieve waarheid en de concrete ervaring van het bestaande individu; Nietzsche betoogde met zijn perspectivisme dat waarheden binnen bepaalde contexten worden geconstrueerd in plaats van als objectieve absoluutheden te worden overgeleverd.[1]

Het was echter een romanschrijver die het existentialisme een van zijn literaire grondteksten leverde. De Russische schrijver Fyodor Dostoevsky (1821-1881) publiceerde in 1864 Notes from Underground, een novelle die nu wordt beschouwd als een van de eerste werken van existentialistische literatuur.[2] De verbitterde verteller, die zijn eigen irrationele vrijheid boven elk rationeel schema voor menselijk geluk stelt, gaf stem aan thema's — individualiteit, opstand tegen het mechanistische determinisme, de wanhoop van een zelf dat geen authentiek bestaan kan vinden — die de twintigste eeuw als de hare zou opeisen.[1] De weerklank reikte diep: Nietzsche las het boek in 1887 en was onder de indruk zoals zelden in zijn leven, terwijl de criticus Walter Kaufmann over de parallellen met Kierkegaard opmerkte dat „het is alsof Kierkegaard zo uit Dostojevski's pen is gestapt“.[3] Dostojevski's latere meesterwerken — Crime and Punishment (1866) en The Brothers Karamazov (1880) — zetten dit psychologische onderzoek naar schuld, geloof en vrijheid voort en verzekerden zijn positie als belangrijke invloed op het existentialisme van de twintigste eeuw.[2]

Sartre en de Franse smeltkroes

De term zelf was nieuw. „Existentialisme“ werd omstreeks 1943 geïntroduceerd door de Franse filosoof Gabriel Marcel als benaming voor de opkomende ideeën van Sartre en zijn kring.[1] Sartre (1905-1980), een Parijse filosoof, toneelschrijver en romancier, zou de bepalende publieke figuur van de stroming worden.[4] Hij had zijn literaire intrede al aangekondigd met Nausea, zijn eerste roman, in 1938 in het Frans gepubliceerd en nu beschouwd als zijn meesterwerk in het proza en een centrale uitdrukking van de existentialistische filosofie.[5] De hoofdpersoon, Antoine Roquentin, wordt gegrepen door een sluipende lichamelijke walging om het pure, gratuite bestaan van de dingen — een viscerale dramatisering van de contingentie die abstracte metafysica tot lichamelijke ervaring maakt.[5]

Sartres filosofische systeem vond zijn volledigste formulering in Being and Nothingness, gepubliceerd in 1943, de belangrijkste non-fictie-uitdrukking van zijn existentialisme.[6] Daarin ontwikkelde hij het vermaarde idee dat het bestaan aan het wezen voorafgaat en introduceerde hij het begrip kwade trouw (mauvaise foi) — de zelfmisleiding waarmee mensen hun eigen vrijheid ontvluchten door te doen alsof hun keuzes worden gedicteerd door omstandigheden of rol.[6] De dichte verhandeling bereikte een veel breder publiek via zijn lezing Het existentialisme is een humanisme, eind 1945 gehouden in een volle Parijse zaal en het jaar daarop gepubliceerd, die een toegankelijke distillatie van zijn ideeën bood.[4]

Sartres toneel bracht de filosofie op de planken. Zijn stuk No Exit uit 1944 sluit drie dode personages voor de eeuwigheid samen op en levert de meest geciteerde zin van de stroming op — dat de hel de anderen zijn — en een gespannen overpeinzing over hoe wij worden gevormd door de oordelende blik van anderen.[4] Zijn kring was onlosmakelijk verbonden met Simone de Beauvoir (1908-1986), een existentialistische filosofe en romanschrijfster van eigen formaat.[7] Haar roman Toen kwam zij dramatiseerde de existentialistische strijd tussen bewustzijnen, terwijl Pleidooi voor een moraal der dubbelzinnigheid (1947) een op vrijheid gegronde moraalfilosofie uitwerkte, en haar baanbrekende verhandeling De tweede sekse uit 1949 de existentialistische analyse toepaste op de toestand van de vrouw en zo een grondtekst van het moderne feminisme werd.[7]

Camus en het absurde

De andere torenhoge literaire figuur van het tijdperk verzette zich volledig tegen het existentialistische etiket. Albert Camus (1913-1960), geboren in Frans-Algerije, ontkende herhaaldelijk dat hij een existentialist was.[8] Zijn visie draaide niet om vrijheid en wezen, maar om het absurde — gedefinieerd als de metafysische spanning die ontstaat wanneer het menselijke bewustzijn, met zijn onophoudelijke eis van orde en zin, geconfronteerd wordt met een universum dat zwijgt en onverschillig is.[8]

Camus gaf dit idee zijn beroemdste fictieve vorm in The Stranger (L'Étranger), gepubliceerd in 1942. De verteller, Meursault, drijft met emotieloze onthechting door het leven en door een doodslag heen en weigert de gevoelens te veinzen die de samenleving van hem verwacht — op de begrafenis van zijn moeder, in de liefde en ten slotte voor zijn eigen terechtstelling.[8] In hetzelfde jaar publiceerde Camus het filosofische essay The Myth of Sisyphus, dat zijn opvatting van het absurde en de aanvaarding ervan uiteenzet en betoogt dat men zich de veroordeelde figuur uit de Griekse mythe, die eeuwig zijn rotsblok bergop rolt, gelukkig moet voorstellen.[8] Zijn roman De pest uit 1947 maakte van een onder quarantaine geplaatste stad een allegorie van menselijke solidariteit in het aangezicht van zinloos lijden.[8]

De vriendschap van de twee mannen overleefde hun filosofische en politieke uiteenlopen niet. Camus' essay De mens in opstand (L'Homme révolté) uit 1951, met zijn nadrukkelijke veroordeling van het marxisme-leninisme en de ongebreidelde revolutionaire geweld, ontketende een publieke en bittere breuk met Sartre, wiens kring trouw bleef aan een marxistische politiek.[8] In 1957 ontving Camus op vierenveertigjarige leeftijd de Nobelprijs voor Literatuur — tot dan toe de op een na jongste laureaat — geprezen om een oeuvre dat „met helderziende ernst de problemen van het menselijk geweten in onze tijd belicht“.[9] Iets meer dan twee jaar later, op 4 januari 1960, kwam hij op slag om het leven bij een auto-ongeluk nabij Villeblevin in de Yonne, in een dood waarvan de zinloosheid het absurde leek te weerspiegelen dat hij zijn leven lang had beschreven.[10]

Nalatenschap

De reikwijdte van het existentialisme strekte zich ver buiten zijn binnenste kring uit. Toen Sartre in 1964 de Nobelprijs voor Literatuur werd toegekend — voor een oeuvre dat „rijk aan ideeën en vervuld van de geest van vrijheid en de zoektocht naar waarheid“ was — weigerde hij hem en legde uit dat hij officiële eerbewijzen altijd had geweigerd en niet wenste dat een schrijver in een instituut zou worden veranderd.[11] Het gebaar was zelf een existentialistische daad: een weigering om een externe autoriteit de betekenis van zijn werk te laten bepalen.

De diepste nalatenschap van de stroming ligt in haar versmelting van filosofie en verhalen vertellen. Door ideeën te belichamen in personages die voor concrete dilemma's staan — Roquentins misselijkheid, Meursaults onverschilligheid, de wrok van de man uit de ondergrondse — maakten existentialistische schrijvers abstracte vragen over vrijheid, zin en verantwoordelijkheid dringend en persoonlijk. Hun vocabulaire van authenticiteit, kwade trouw, het absurde en radicale vrijheid drong de culturele bloedsomloop binnen en gaf vorm aan het naoorlogse toneel, de literatuur van het absurde, de psychotherapie en de populaire overtuiging dat een mens de som van zijn keuzes is. Ruim een halve eeuw later blijft de centrale existentialistische inzet — dat we in een universum zonder gegeven zin niettemin vrij, en daarom volledig verantwoordelijk, zijn voor de levens die we vormgeven — een van de meest veeleisende en duurzame provocaties van de moderne literatuur.

References

  1. 1.Steven Crowell. Existentialism. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2020 ↗
  2. 2.Fyodor Dostoevsky. Wikipedia, 2026 ↗
  3. 3.Walter Kaufmann. Existentialism from Dostoevsky to Sartre. Meridian Books, 1956 ↗
  4. 4.Jean-Paul Sartre. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2022 ↗
  5. 5.Nausea | Existentialism, Absurdism, Jean-Paul Sartre. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  6. 6.Being and Nothingness. Wikipedia, 2026 ↗
  7. 7.Simone de Beauvoir. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2021 ↗
  8. 8.David Simpson. Albert Camus. Internet Encyclopedia of Philosophy, 2019 ↗
  9. 9.The Nobel Prize in Literature 1957: Albert Camus. The Nobel Foundation (NobelPrize.org), 1957 ↗
  10. 10.How did Albert Camus die?. Encyclopaedia Britannica, 2023 ↗
  11. 11.The Nobel Prize in Literature 1964: Jean-Paul Sartre. The Nobel Foundation (NobelPrize.org), 1964 ↗
existentialismliteraturehistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido