Hoe een eeuw aan avant-gardefilmmakers de camera wegdraaide van het vertellen en richtte op het pure beeld
De experimentele film, ook wel avant-gardecinema genoemd, is een vorm van filmmaken die bewust de gangbare filmische conventies terzijde schuift en niet-narratieve vormen of alternatieven voor het traditionele vertellen en werken hanteert.[1] Waar commerciële films beelden ordenen om een plot vooruit te helpen, worden experimentele films doorgaans gekenmerkt door de afwezigheid van een lineaire vertelling, door abstraherende technieken zoals onscherpe beelden, het rechtstreeks beschilderen of bekrassen van de filmstrook, snelle montage en het gebruik van asynchroon geluid of helemaal geen soundtrack.[1]
Dit is een cinema die zich minder bezighoudt met wat een film zegt dan met wat een film is. De makers ervan hebben het scherm behandeld als een oppervlak om op te schilderen, de projector als een instrument en de duur zelf als onderwerp. Het resultaat is een traditie die al meer dan een eeuw parallel loopt aan de reguliere film en haar ontdekkingen telkens weer terugvoert in de bredere visuele cultuur.
De oorsprong van de experimentele film ligt in het Europa van de jaren twintig. Twee omstandigheden maakten dat decennium tot vruchtbare bodem: de film was als medium gerijpt, en de avant-gardebewegingen in de beeldende kunst bloeiden op.[1] Vooral dadaïsten en surrealisten omarmden de film als een manier om de commerciële conventies uit te dagen.[1]
De vroegste mijlpalen kwamen uit Parijs. René Clairs Entr'acte (1924) maakte van slapstick een opeenvolging van non sequiturs, terwijl Ballet mécanique (1924), gemaakt door de schilder Fernand Léger met Dudley Murphy, machineonderdelen, gezichten en alledaagse voorwerpen in ritmische visuele beweging zette.[1] Het beruchtste van deze vroege werken was Un Chien Andalou (1929), de surrealistische samenwerking tussen Luis Buñuel en Salvador Dalí.[2] Gemaakt in Parijs, was het de beroemdste avant-gardefilm van zijn tijd; hij reeg droomachtige sequenties aaneen zonder bewuste narratieve logica en verwierf een blijvende reputatie als een van de gewaagdste filmexperimenten van de twintigste eeuw.[2] Het openingsbeeld van een scheermes dat een oog doorsnijdt, behoort nog altijd tot de meest schokkende uit de filmgeschiedenis. Buñuel en Dalí putten uit de vrije-associatietechnieken van de literaire surrealisten; Buñuel beschreef hun scenarioschrijven later als "een soort automatisch schrijven."[2]
Als Europa de avant-gardefilm uitvond, dan gaf het naoorlogse Amerika hem een eigen onafhankelijke beweging. Het cruciale werk was Meshes of the Afternoon (1943), gemaakt door Maya Deren samen met haar echtgenoot, de cameraman Alexander Hammid.[3] Met een duur van slechts ongeveer veertien minuten in zwart-wit ontvouwt deze stomme film een circulaire, droomachtige vertelling die is opgebouwd uit terugkerende motieven: een bloem, een vallende sleutel, een mes in een brood en een mysterieuze figuur met een spiegel als gezicht.[4] Deren zei dat ze "het gevoel dat een mens bij een gebeurtenis ervaart op film wilde vastleggen, in plaats van de gebeurtenis nauwkeurig vast te leggen."[3]
De film hielp de koers van de Amerikaanse experimentele cinema te bepalen en inspireerde rechtstreeks vroege werken van filmmakers als Kenneth Anger en Stan Brakhage.[1] De criticus Laura Mulvey noemde Deren de moeder van de Amerikaanse avant-garde en schreef Meshes of the Afternoon toe dat het de Amerikaanse experimentele film had ingeluid.[1] In 1990 werd het de eerste door een vrouw geregisseerde film die werd geselecteerd voor het National Film Registry van de Library of Congress, waar hij werd bewaard als cultureel, historisch en esthetisch belangrijk.[4] Deren werd bovendien een onvermoeibaar theoreticus en pleitbezorger, die hielp het netwerk van vertoningen en geschriften op te bouwen waarmee de nieuwe beweging zichzelf definieerde.
Geen enkele figuur duwde de experimentele film verder weg van het vertellen dan Stan Brakhage (1933–2003), beschouwd als een van de belangrijkste figuren in de experimentele cinema van de twintigste eeuw.[5] In de loop van zijn carrière voltooide hij bijna 400 films, naast verschillende boeken over filmtheorie.[5] Zijn verhandeling Metaphors on Vision uit 1963 opende met een uitdaging aan het gewone zien: "Hoeveel kleuren zijn er in een veld vol gras voor de kruipende baby die niets van 'Groen' weet? Hoeveel regenbogen kan licht scheppen voor het ongeschoolde oog?"[6] Brakhage wilde die voortalige, ongeregelde manier van zien terugwinnen.
Hij streefde dat na via radicale techniek. Mothlight (1963) werd helemaal zonder camera gemaakt: Brakhage perste mottenvleugels, bloemblaadjes en grassprietjes tussen twee stroken 16mm-tape en kopieerde het resultaat vervolgens via contactdruk, zodat licht door het organische materiaal kon dringen.[7] Zijn vijfdelige cyclus Dog Star Man (1961–1964) vervaagde de psychologische en kosmologische schalen van de waarneming, en volgde een houthakker die een besneeuwde berg beklimt door middel van astrofotografie, dichte overvloeiingen, snelle montage en het rechtstreeks met de hand beschilderen van het celluloid.[8] In 1992 werd de volledige Dog Star Man toegevoegd aan het National Film Registry.[5] Brakhages overtuiging dat film een volledig persoonlijke, schilderkunstige daad van zien kon zijn, beïnvloedde generaties kunstenaars, en latere regisseurs, onder wie Martin Scorsese, verwezen naar zijn werk.[5]
Waar Brakhage zijn beelden dicht volpakte, maakte Andy Warhol ze leeg. Vanuit zijn Factory produceerde Warhol in het begin van de jaren zestig films die de cinema reduceerden tot pure tijd en aandacht. Sleep (1963) bestaat uit meer dan vijf uur beeldmateriaal van een slapende John Giorno; door de uitgerekte duur en het alledaagse onderwerp daagt het het geduld van de kijker uit en herdefinieert het het filmische spektakel.[9] Empire (1964) drijft het idee verder: een enkele statische, stille zwart-witopname van het Empire State Building, die ongeveer acht uur duurt wanneer hij wordt geprojecteerd op de door Warhol voorgeschreven stomme snelheid.[10] Warhol zei dat zijn doel simpelweg was "de tijd te zien voorbijgaan", en de Library of Congress voegde Empire in 2004 toe aan het National Film Registry.[10]
Warhol bracht de underground ook kortstondig in de mainstream. Chelsea Girls (1966), mede geregisseerd met Paul Morrissey, is een split-screenwerk van twaalf naast elkaar geprojecteerde rollen, met leden van Warhols kring.[11] Het werd zijn eerste commercieel succesvolle film en een van de eerste undergroundfilms die de overstap maakte van een gespecialiseerde experimentele zaal naar een conventionele kunstfilmbioscoop in Manhattan.[11]
Tegen het einde van de jaren zestig verschoof de aandacht opnieuw, dit keer naar het eigen mechaniek van het medium. De structurele film, een avant-gardebeweging die prominent was in de Verenigde Staten en later in Groot-Brittannië, legde de nadruk op vooraf bepaalde structuren, duur en herhaling, en maakte het filmische apparaat zelf tot onderwerp.[12] Hollis Framptons Zorns Lemma (1970) gebruikte een rigide alfabetisch schema om zijn beelden te ordenen, zodat het systeem, en niet een personage, de inhoud van de film werd; Wavelength (1967) van de Canadese kunstenaar Michael Snow, opgebouwd rond een enkele trage zoom door een kamer, werd een ander bepalend voorbeeld.[12]
Dit werk steunde op een institutioneel ecosysteem dat de beweging voor zichzelf opbouwde. In 1962 was filmmaker Jonas Mekas medeoprichter van de Film-Makers' Cooperative in New York, en vestigde daarmee een model van zelfdistributie dat vandaag nog steeds wordt gebruikt, terwijl eerdere zalen zoals Cinema 16 van 1947 tot 1963 hadden gediend als de belangrijkste vertoner en distributeur van de experimentele film in de Verenigde Staten.[1] Coöperatieven, archieven en universitaire filmprogramma's bewaarden een oeuvre dat commerciële bioscopen nooit zouden vertonen.
De experimentele film verdrong de narratieve cinema nooit, maar de technieken ervan werden onderdeel van de gemeenschappelijke visuele taal. Het met de hand beschilderde beeld, de langdurige opname, het cameraloze beeld en de afwijzing van de plot — ooit radicale provocaties — circuleren nu door reclame, videoclips, galerie-installaties, titelsequenties en streamingfeeds. Meer dan een eeuw nadat het scheermes over het scherm sneed, blijft de experimentele film voortbestaan als het laboratorium van de cinema: de plek waar het medium zich blijft afvragen wat het nog meer zou kunnen worden.
[1]: Wikipedia, "Experimental film." https://en.wikipedia.org/wiki/Experimental_film [2]: Encyclopaedia Britannica, "An Andalusian Dog (Un Chien Andalou)." https://www.britannica.com/topic/An-Andalusian-Dog [3]: Museum of Modern Art (MoMA), "Maya Deren. Meshes of the Afternoon. 1943." https://www.moma.org/collection/works/299942 [4]: Library of Congress, "Meshes of the Afternoon" (National Film Registry). https://www.loc.gov/item/91731958/ [5]: Wikipedia, "Stan Brakhage." https://en.wikipedia.org/wiki/Stan_Brakhage [6]: SFCinematheque, "Stan Brakhage: Metaphors on Vision." https://www.sfcinematheque.org/screenings/stan-brakhage-metaphors-on-vision/ [7]: Wikipedia, "Mothlight." https://en.wikipedia.org/wiki/Mothlight [8]: Walker Art Center, "Dog Star Man by Stan Brakhage." https://www.walkerart.org/whats-on/dog-star-man-by-stan-brakhage/ [9]: Wikipedia, "Sleep (1964 film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Sleep_(1964_film) [10]: Wikipedia, "Empire (1965 film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Empire_(1965_film) [11]: Wikipedia, "Chelsea Girls." https://en.wikipedia.org/wiki/Chelsea_Girls [12]: Wikipedia, "Structural film." https://en.wikipedia.org/wiki/Structural_film
Nog geen reacties — wees de eerste.