Van oude mythe tot moderne megasellers: hoe de literatuur van magie en verzonnen werelden uitgroeide tot een van de dominante verteltradities van de moderne tijd
Fantasy is in de breedste zin verbeeldingsvolle fictie die afhankelijk is van de vreemdheid van decor en personage — andere werelden of tijden, bovennatuurlijke wezens en de werking van magie.[1] In engere zin onderscheidt moderne fantasy zich van haar buren binnen de speculatieve fictie: waar sciencefiction haar wonderen grondt in wetenschappelijke of technologische premissen en horror het macabere op de voorgrond plaatst, draait fantasy om magie en het bovennatuurlijke zonder dat er een rationele verklaring of een gevoel van angst nodig is, hoewel de categorieën elkaar vaak overlappen.[2]
Het meest kenmerkende gebaar van het genre is de constructie van een secundaire wereld — een verzonnen, intern consistent rijk dat losstaat van het onze.[2] Dit idee kreeg zijn invloedrijkste theoretische formulering van J. R. R. Tolkien, wiens lezing-geworden-essay „Over sprookjes“, gehouden aan de University of St Andrews in 1939 en gepubliceerd in 1947, betoogde dat de maker van fantasy een „subschepper“ is die een Secundaire Wereld vormgeeft die door haar eigen wetten wordt beheerst, en waarin de geest van de lezer kan binnentreden en geloven.[3] Tolkien meende dat zulke werelden, wanneer ze met „innerlijke consistentie van werkelijkheid“ worden gemaakt, Herstel, Ontsnapping en Troost bieden — dat fantasy geen kinderachtige ontwijking is, maar een serieuze verbeeldingsdaad.[3]
Het fantastische is ouder dan het genre dat zijn naam draagt. Het woord „fantasy“ is afgeleid van het Griekse phantasia, en de impuls die het beschrijft loopt door de fundamentele literaturen van vele culturen: de goden en monsters van Homerus' epen, de helden en draken van Beowulf, de betoveringen van Duizend-en-een-nacht.[1] Fantasy zoals die later werd opgevat putte uit de klassieke mythologie, uit de Indiase fabeltraditie van de Panchatantra, uit de middeleeuwse ridderroman en de Arthuriaanse stof van de Keltische en Welshe legende, en uit de Noorse saga's die latere schrijvers zo diep zouden vormen.[2]
Wat wij nu fantasy noemen, ontstond pas in de negentiende eeuw als een afzonderlijke literaire vorm, na de mode van de gotische roman — Horace Walpoles Het kasteel van Otranto (1764) wordt vaak als voorloper genoemd — en te midden van de mediëvistische geestdrift van de Romantiek.[2] De Schotse schrijver George MacDonald wordt op grote schaal de eerste duidelijk verzonnen, voor volwassenen geschreven fantasy toegeschreven, Phantastes (1858), en zijn essay „The Fantastic Imagination“ (1893) bood een vroege theorie van de vorm.[2] Later in de eeuw bracht William Morris het project verder, door als eerste zijn verhalen in een geheel verzonnen wereld te plaatsen, zoals in The Well at the World's End (1896) — een cruciale stap naar de secundaire werelden die het genre zouden bepalen.[2] Het begin van de twintigste eeuw bracht nog meer mijlpalen, van L. Frank Baums De tovenaar van Oz (1900) tot de oprichting van het pulpblad Weird Tales in 1923, het eerste Engelstalige tijdschrift gewijd aan fantastische fictie.[2]
Geen enkele figuur heeft de moderne fantasy beslissender gevormd dan J. R. R. Tolkien (1892–1973), een filoloog uit Oxford die de Rawlinson en Bosworth-leerstoel voor Angelsaksisch bekleedde en later de Merton-leerstoel voor Engelse taal- en letterkunde.[4] Zijn wetenschappelijke onderdompeling in het Oudengels, het Noors en het Welsh voedde rechtstreeks zijn fictie. In 1926 raakte Tolkien bevriend met de schrijver C. S. Lewis, en de twee werden centrale leden van de Inklings, de informele Oxfordse literaire kring die tot in de jaren veertig bijeenkwam.[4]
Tolkiens kinderboek The Hobbit (1937) introduceerde de wereld van Midden-aarde, maar het was het epos The Lord of the Rings (1954–55) dat het literaire landschap transformeerde.[4] Tolkien voorzag Midden-aarde van kaarten, verzonnen talen en schriften, geslachtsregisters, liederen en een diepe interne geschiedenis, en bevolkte het met het inmiddels vertrouwde repertoire van elfen, dwergen, enten, orks en hobbits.[5] De invloed van het werk was zo allesomvattend dat het, zoals geleerden het hebben gesteld, de daarvoor geschreven fantasy „overspoelde“ en „onmiskenbaar ‚fantasy‘ als marketingcategorie schiep“.[5]
Die commerciële transformatie kristalliseerde zich uit in de jaren zestig, toen goedkope paperbacks — eerst een ongeautoriseerde Ace-editie, daarna gelicentieerde drukken van Ballantine en Houghton Mifflin — The Lord of the Rings in een massamarktverschijnsel veranderden.[6] Lin Carters reeks Ballantine Adult Fantasy, gelanceerd in 1969, herdrukte eerdere auteurs en publiceerde nieuwe naast hen, en de uitgeverij ontdekte dat het lezerspubliek „niet meer fantasy, maar meer Tolkien“ wilde.[6] Terry Brooks' The Sword of Shannara (1977) werd de eerste fantasyroman die de bestsellerlijst van de New York Times aanvoerde, ook al verweten critici het zijn schatplichtigheid aan Tolkien.[5] Tolkiens reikwijdte strekte zich uit tot voorbij de pagina: Gary Gygax' rollenspel Dungeons & Dragons (1974) leende zo vrijelijk van Midden-aarde dat juridische druk het dwong „hobbits“ te hernoemen tot „halflings“.[5] The Lord of the Rings heeft sindsdien meer dan 150 miljoen exemplaren verkocht, en The Hobbit meer dan 100 miljoen.[6]
Tolkiens vriend C. S. Lewis droeg met The Lion, the Witch and the Wardrobe (1950) zijn eigen blijvende mijlpaal bij, het eerst gepubliceerde van de zeven Kronieken van Narnia (1950–56), een portaalfantasy die in tientallen talen is vertaald.[7]
Als Tolkien fantasy haar grammatica gaf, dan gaf Ursula K. Le Guin (1929–2018) haar nieuwe filosofische en ethische diepgang. Als dochter van de antropoloog A. L. Kroeber werd Le Guin een van de meest gelauwerde schrijvers in het veld, met talrijke Hugo- en Nebula Awards in zowel sciencefiction als fantasy en in 2003 benoemd tot Grand Master door de Science Fiction and Fantasy Writers of America.[8]
Haar baanbrekende fantasy is A Wizard of Earthsea (1968), het eerste van de Aardzee-boeken, dat de jonge magiër Ged volgt door een archipelwereld terwijl hij leert zijn macht te hanteren — en te beteugelen.[9] Waar Tolkien en Lewis putten uit het christendom, bouwde Le Guin Aardzee op taoïstische grondslagen: haar centrale overtuiging is dat de wereld rust in een tere Evenwicht dat de magie van een tovenaar gevaarlijk kan verstoren, zodat wijsheid schuilt in het weten wanneer men niet moet handelen.[9] Het boek geeft ook narratief gewicht aan het idee dat de ware naam van een ding kennen betekent er macht over te hebben, en bindt zo de taal aan de werkelijkheid.[9] Le Guin ondermijnde stilletjes de genreconventies door haar held en de meeste van haar protagonisten een donkere huid te geven, en zo de standaard witheid van de post-Tolkien-fantasy om te keren; de romanschrijfster Margaret Atwood heeft A Wizard of Earthsea een van de „bronnen“ van het genre genoemd.[9] Aanvankelijk ontvangen als kinderliteratuur, wordt de Aardzee-cyclus nu gelezen als serieuze fictie voor alle leeftijden, en Le Guin werd een van de meest welbespraakte kritische pleitbezorgers van fantasy — zij prees Tolkiens „Over sprookjes“ als de beste gids die zij kende voor het domein van fantasy.[6]
Tegen het einde van de twintigste eeuw had fantasy een dikke laag conventies opgebouwd — pseudomiddeleeuwse decors, duidelijke morele tweedelingen van goed tegen kwaad, queesten van meerdere delen — waarvan veel afstamde van Tolkien.[6] George R. R. Martin verzette zich tegen dat idealisme. Zijn A Game of Thrones (1996), de eerste roman van de reeks Het lied van ijs en vuur, speelt zich af op het brute, politiek verscheurde continent Westeros en ondermijnt nadrukkelijk de conventies van het genre, door zijn meest idealistische personages te laten sterven of hun geloof gebroken te zien worden — een wending naar morele dubbelzinnigheid en politiek realisme in plaats van keurig heldendom.[10]
Martin verankerde zijn verzonnen wereld in de werkelijke geschiedenis, sterk puttend uit het dynastieke conflict van de Rozenoorlogen — de rivaliserende huizen Stark en Lannister die York en Lancaster weerspiegelen — en modelleerde Westeros' grote noordelijke Muur naar de Muur van Hadrianus.[10] A Game of Thrones won in 1997 de Locus Award voor beste fantasyroman, en een novelle die eruit voortkwam won in 1997 de Hugo Award.[10] De invloed van de reeks verbreedde zich enorm na HBO's televisiebewerking, Game of Thrones, die liep van 2011 tot 2019 en Martins boeken veranderde in wereldwijde bestsellers en objecten van academische studie.[10] Vaak de „Amerikaanse Tolkien“ genoemd, toonde Martin aan dat de secundaire wereld het gewicht kon dragen van politiek realisme en morele complexiteit waarvan men ooit dacht dat het alleen toebehoorde aan literaire fictie.[6]
Fantasy's transformatie van pulp-curiositeit tot culturele steunpilaar is het duidelijkst zichtbaar in haar reikwijdte. J. K. Rowlings Harry Potter-reeks, beginnend met Harry Potter en de Steen der Wijzen (1997), is in 85 talen vertaald en heeft meer dan 600 miljoen exemplaren verkocht, waarmee het de best verkochte boekenreeks in de geschiedenis is en de laat-twintigste-eeuwse drift naar grimmig realisme in de kinderboekenuitgeverij beslissend omkeerde.[11] Peter Jacksons Lord of the Rings-films brachten miljarden op en verankerden Tolkiens beeldtaal in de mondiale populaire cultuur.[6]
Toch is de betekenis van het genre niet alleen commercieel. Van MacDonalds eerste verzonnen droomwerelden, via Tolkiens theorie van de subschepping, Le Guins taoïstische ethiek en Martins politieke realisme, heeft fantasy zich bewezen als een opmerkelijk flexibel voertuig voor serieus verbeeldend onderzoek — naar taal, moraal, macht, sterfelijkheid en de aard van het kwaad.[3] Wat begon als een manier om verhalen over magie te vertellen, is uitgegroeid tot een van de centrale verteltradities van de moderne wereld, die zichzelf voortdurend vernieuwt naarmate elke generatie schrijvers antwoordt op, voortbouwt op, of in opstand komt tegen de makers die hen voorgingen.[6]
Nog geen reacties — wees de eerste.