Hoe een handvol Franse schilders pure, ongemengde kleur veranderde in de eerste revolutie van de moderne kunst
Fauvisme is de naam die wordt gegeven aan het werk van een losse kring van Franse schilders die in de eerste jaren van de 20e eeuw sterke kleur en felle penseelvoering verkozen boven het beschrijvende realisme dat eerdere stijlen hadden behouden.[1] Als erkende beweging duurde het slechts enkele jaren, ruwweg 1905 tot 1908, en presenteerde het zijn werk op slechts drie tentoonstellingen, hoewel de stijl zelf zich al sinds ongeveer 1904 aan het vormen was.[9] Hoe kort ook, het fauvisme wordt algemeen beschouwd als de eerste beweging van de moderne kunst van de 20e eeuw, het openingsbedrijf van een eeuw van radicaal experiment.[2]
De beweging dankt haar naam aan een moment van spot. Op de Salon d'Automne van 1905 in Parijs werden de doeken van Henri Matisse, André Derain en hun medestanders samen in één zaal gehangen, met hun verzadigde kleuren rondom een tere sculptuur in renaissancestijl van Albert Marque.[9] De criticus Louis Vauxcelles, die het contrast in ogenschouw nam, schreef over „Donatello chez les fauves“ — Donatello te midden van de wilde beesten — in de krant Gil Blas op 17 oktober 1905.[9] Het spottende etiket les fauves („de wilde beesten“) bleef hangen, en tegen 1906 was het een geaccepteerde benaming geworden voor Matisse, Derain en hun medeschilders.[5]
Het fauvisme verscheen niet uit het niets. Het groeide rechtstreeks voort uit de Franse schilderkunst van het late 19e eeuw en versmolt de expressieve intensiteit van het postimpressionisme met de kleurwetenschap van het neo-impressionisme. De fauves putten uit het voorbeeld van Vincent van Gogh, Paul Gauguin, Georges Seurat en Paul Cézanne en namen hun bereidheid over om kleur omwille van zichzelf te gebruiken in plaats van als een getrouwe weergave van de zichtbare wereld.[2]
Matisse, de oudere en centrale figuur van de beweging, bracht dat pad zelf in kaart. In de zomer van 1904 schilderde hij naast Paul Signac en Henri-Edmond Cross in Saint-Tropez, werkend in de kleine, methodische stippen van Seurats pointillisme en Signacs divisionisme.[9] Het resultaat, Luxe, Calme et Volupté, voltooid in 1905, wordt vaak gezien als de drempel waarover veel fauvistische kenmerken voor het eerst samenvielen.[1] De fauves waren oprecht geïnteresseerd in de wetenschappelijke kleurtheorieën van de vorige eeuw, in het bijzonder het gedrag van complementaire kleuren, maar zij wendden die kennis aan voor emotionele in plaats van optische doeleinden.[1]
Wat fauvistische schilderijen verbindt is een kleine reeks gedurfde formele keuzes in plaats van enig gedeeld programma. De schilderijen gebruiken sterke, niet-naturalistische kleuren — vaak rechtstreeks uit de tube geknepen — aangebracht in wilde, losse verftoetsen.[1] Vormen zijn radicaal vereenvoudigd, zodat het beeld neigt naar abstractie, en het oppervlak zelf, levendig door de zichtbare penseelvoering, wordt onderdeel van het onderwerp.[1] Kleur wordt bevrijd van haar beschrijvende plicht: een gezicht kan een groene streep dragen, een rivier kan roze en oranje stromen. De fauves waren in feite een los georganiseerde groep, minder gebonden door formeel lidmaatschap dan door een gedeelde esthetische overtuiging dat kleur de primaire drager van gevoel kon zijn.[9]
De beslissende doorbraak kwam in de zomer van 1905, toen Matisse Derain uitnodigde om zich bij hem te voegen in het kleine mediterrane vissershaventje Collioure in het zuiden van Frankrijk. Verscheidene maanden zij aan zij werkend, brachten de twee enkele van de belangrijkste schilderijen van de beweging voort, bedwelmd door het licht en de kleur van de haven.[1] Matisses Open Window, Collioure, een olieverfschilderij van die zomer, vat de zeilboten van de haven en het azuurblauwe water in vlakke vlakken van verzadigde, ongemengde kleur en brede toetsen; het wordt geroemd als een van de vroegste belangrijke fauvistische schilderijen en werd getoond op de Salon d'Automne van 1905.[5]
Het schilderij dat echter de bliksemafleider van het schandaal werd, was Matisses Woman with a Hat (Femme au chapeau), een portret van zijn vrouw Amélie. Zijn collega's en de voorzitter van de salon drongen er bij hem op aan het niet tentoon te stellen uit vrees voor publieke schande, en de kritische reactie was fel — het werk werd gericht aangevallen.[3] Wat de toeschouwers verontrustte, was Matisses weigering om de waargenomen werkelijkheid te gehoorzamen: hij gaf Amélie een groene streep over haar gezicht, een gewaagde zet wanneer toegepast op een portret van een vrouw in plaats van op een stilleven.[3] Toch gaf de aankoop ervan door de Amerikaanse verzamelaars Gertrude en Leo Stein Matisse een cruciale vroege erkenning.[9]
Matisse dreef het nieuwe idioom tot zijn grootste verklaring in Le Bonheur de vivre (De vreugde van het leven), een groot doek geschilderd tussen oktober 1905 en maart 1906 dat naakte figuren toont die dansen, leunen en musiceren in een schitterend gekleurd arcadisch landschap.[4] Tentoongesteld op de Salon des Indépendants van 1906, wekten zijn cadmiumkleuren en ruimtelijke vervormingen publiek protest op, maar het wordt nu gerekend tot de grondleggende werken van het vroege modernisme.[4] Sinds 1922 hangt het in de Barnes Foundation in Pennsylvania.[4]
Derain evenaarde Matisses ambitie. Na de zomer in Collioure stuurde de handelaar Ambroise Vollard hem in 1906 naar Londen — geïnspireerd door Claude Monets eerdere gezichten op de Theems — om een reeks van de bezienswaardigheden van de stad te schilderen.[6] Onder de ongeveer dertig doeken die Derain produceerde was Charing Cross Bridge, London, waarin de rivier gloeit met onnatuurlijke roze, oranje en groene tinten en de skyline oplost in nevel — een fauvistische herverbeelding van een industrieel Londen.[6]
De derde van de centrale figuren van de beweging, Maurice de Vlaminck, bracht een ander temperament in. Geboren in Parijs in 1876, was hij een trots autodidactisch schilder die academische scholing schuwde.[7] Hij ontmoette Derain bij toeval tijdens een treinongeluk in 1900, en de twee deelden een atelier en werkten samen in Chatou aan de Seine.[7] Een retrospectief van de schilderijen van van Gogh dat Vlaminck in 1901 zag, trof hem met zijn krachtige penseelvoering en intense, niet-naturalistische kleur, en al snel werkte hij met pure pigment recht uit de tube, in dikke klodders aangebracht.[7] Zijn Restaurant de la Machine à Bougival, rond 1905 geschilderd en nu in het Musée d'Orsay, past die trillende, door van Gogh beïnvloede aanpak toe op een tafereel aan de rivieroever nabij Parijs.[8] Naast dit kerntrio trok de fauvistische kring schilders aan zoals Georges Braque, Raoul Dufy, Georges Rouault, Kees van Dongen en Othon Friesz.[1]
Het fauvisme doofde bijna even snel uit als het was opgeflakkerd. Tegen 1908 hadden de meeste van de voornaamste kunstenaars zich van de stijl afgewend.[1] Het keerpunt was een hernieuwde fascinatie voor Cézanne, wiens postume retrospectief in Parijs in 1907 de aandacht verlegde van rauwe kleur naar de onderliggende orde en structuur van de natuur.[10] In datzelfde klimaat besteedde Braque, getroffen zowel door de Cézanne-tentoonstelling als door Pablo Picasso's radicale Les Demoiselles d'Avignon, de zomer van 1908 aan het afwerpen van de fauvistische kleur om de structurele problemen na te jagen die het kubisme zouden worden.[10] Ook Derain dreef weg van de wilde manier naar een meer ingetogen, klassiserende stijl, terwijl Vlaminck zijn palet en onderwerp verdonkerde.[1] Onder de leidende figuren droeg Matisse als enige de fauvistische toewijding aan expressieve kleur voort gedurende de rest van zijn lange loopbaan.[1]
Het belang van het fauvisme overleeft zijn handvol actieve jaren verre. Door kleur los te maken van de verplichting om de wereld te beschrijven, vestigde het expressieve, autonome kleur als een legitieme motor van de moderne schilderkunst — een premisse die vrijwel elke latere avant-garde als vanzelfsprekend zou aannemen. Zijn voorbeeld overschreed snel de grenzen: de Duitse expressionisten van Die Brücke putten rechtstreeks uit de fauvistische kleur bij het smeden van hun eigen beweging, en goten de Franse vernieuwing in een angstiger, noordelijker register.[10] En door de deur te openen waar het kubisme weldra doorheen zou stappen, zette het fauvisme juist die experimenten in gang die het verdrongen. Voor Matisse bovenal bleek het korte seizoen van de wilde beesten geen fase maar een fundament — het moment waarop de 20e eeuw voor het eerst besloot dat een schilderij trouw kon zijn aan gevoel in plaats van aan feit.
Nog geen reacties — wees de eerste.