Van een tuinman die door zijn eigen slang wordt doorweekt tot de anarchie van de Marx Brothers en de geestigheid van Billy Wilder, hoe de film leerde de wereld aan het lachen te maken
Komedie is, in letterlijke zin, zo oud als de film. Een van de vroegste fictiefilms ooit gemaakt was een komedie: L'Arroseur Arrosé, een kortfilm van ongeveer 45 seconden geregisseerd door Louis Lumière en uitgebracht in juni 1895, wordt beschouwd als het vroegst bekende voorbeeld van filmkomedie en het eerste gebruik van film om een fictief verhaal te vertellen.[1] De premisse ervan is de essentie van fysieke humor: een tuinman geeft zijn planten water, een ondeugende jongen stapt op de slang om de stroom te stoppen, en wanneer de tuinman in de sproeier tuurt, laat de jongen hem los, waardoor de man in zijn gezicht doorweekt raakt.[1] In minder dan een minuut ontdekte de film dat menselijk ongeluk, veilig in scène gezet, het publiek doet lachen.
Dit was geen toeval van de nieuwe technologie. De wortels van de filmkomedie reiken eeuwen terug — het woord «slapstick» zelf is afgeleid van een plank van twee stukken hout, voor het eerst gebruikt in de zestiende-eeuwse commedia dell'arte, die een luide komische «klap» voortbracht wanneer ze iemand raakte zonder echt letsel te veroorzaken.[2] Wat de film toevoegde, was het vermogen om zulke grappen te vermenigvuldigen, te versnellen en te vereeuwigen voor een massapubliek.
Als één figuur de industriële machinerie van de vroege filmkomedie bouwde, dan was het Mack Sennett. Na zijn leertijd bij Biograph onder D.W. Griffith richtte Sennett in 1912 de Keystone Studios op en werd hij bekend als de vader van de Amerikaanse slapstick in de film.[3] Bij Keystone stelde hij het visuele vocabulaire van het genre samen — het gooien van taarten, frenetieke achtervolgingen met auto's, overdreven valpartijen — en introduceerde hij de onhandige Keystone Kops, een incompetent politiekorps dat van ongeveer 1912 tot in de vroege jaren 1920 door zijn kluchten scheurde.[3][4] Sennetts meest ingrijpende daad was echter het inhuren van een jonge Engelse music-hallartiest genaamd Charlie Chaplin.[3]
Charlie Chaplin wordt algemeen beschouwd als de grootste komische kunstenaar van het witte doek.[5] Toen hij in 1914 bij Keystone werkte en door Sennett werd opgedragen een werkbaarder schermbeeld te bedenken, improviseerde Chaplin het kostuum dat hem zou bepalen: een te kleine jas, een te grote broek, slobberende schoenen, een gedeukte bolhoed, een postzegelgrote snor en een wandelstok.[5] De «kleine landloper» was geboren, en binnen een paar jaar was Chaplin de beroemdste man ter wereld geworden. Zijn langspeelfilms huwden slapstick aan oprechte pathos — The Gold Rush (1925), waarin een eenzame goudzoeker in de Klondike ontberingen en liefdesverdriet doorstaat, City Lights (1931) en Modern Times (1936), dat de monotonie van de industriële lopende band omvormde tot komische kritiek.[5] The Gold Rush werd voor het eerst uitgebracht in juni 1925.[6]
Chaplins grote rivaal in vindingrijkheid was Buster Keaton, het «Grote Stenen Gezicht» van het stomme doek.[7] Waar Chaplin het sentiment opzocht, perfectioneerde Keaton een onverstoorbare strakke blik — hij had zichzelf aangeleerd stoïcijns te blijven nadat hij besefte dat lachen om zijn eigen tegenslagen de reactie van het publiek bedierf.[7] Zijn komedie was architecturaal en fysiek, gebouwd op halsbrekende stunts die hij zonder stuntmannen uitvoerde. Tot Keatons meesterwerken behoren Sherlock Jr. (1924), Steamboat Bill, Jr. (1928) en bovenal The General (1926), een spoorwegachtervolging uit de Burgeroorlog waarin Keatons personage de Uniesoldaten achtervolgt die zowel zijn locomotief als zijn geliefde hebben gestolen.[7] The General wordt door veel historici beschouwd als een van de grootste Amerikaanse films, en zes van Keatons films worden bewaard in het United States National Film Registry.[8] De Library of Congress verzekerde zijn statuur; de Academy eerde hem laattijdig met een prijs in 1959 voor zijn bijdragen aan de cinema.[7]
De komst van het gesynchroniseerde geluid eind jaren 1920 doodde de komedie niet — ze transformeerde haar. Het lachen kon nu net zo gemakkelijk uit geestige dialoog ontspringen als uit een bananenschil.[9] De grootste begunstigden van de nieuwe vrijheid waren de Marx Brothers, een in het vaudeville grootgebrachte groep wiens anarchistische verbale en visuele chaos de gegoede samenleving, het hoger onderwijs en de politiek zelf belachelijk maakte. Hun periode bij Paramount culmineerde in Duck Soup (1933), een meedogenloze satire op oorlog en staatsmanschap waarin Groucho Rufus T. Firefly speelt, de cynische leider van de fictieve natie Freedonia, die kwinkslagen levert als tegenwicht voor de stomme Harpo en de Italiaans-sprekende Chico.[10] Toen Duck Soup onder de verwachtingen bleef en Paramount hen liet vallen, contracteerde Irving Thalberg van MGM de groep en produceerde A Night at the Opera (1935), algemeen beschouwd als hun beste en commercieel succesvolste film.[11]
De jaren 1930 brachten ook de screwballkomedie voort, een subgenre dat romantiek versmolt met razendsnelle dialoog, wrijving tussen sociale klassen en dolle energie.[12] De vorm werd in feite gelanceerd door Frank Capra's It Happened One Night (1934), de wegkomedie over een weggelopen erfgename die alle vijf grote Academy Awards in de wacht sleepte — Beste Film, Regie, Acteur, Actrice en Scenario — de eerste film die dat ooit deed.[13] De screwballformule bereikte haar frenetieke hoogtepunt in Howard Hawks' Bringing Up Baby (1938), waarin een van streek geraakte paleontoloog gespeeld door Cary Grant de chaos in wordt gesleurd door een warhoofdige erfgename en een tamme luipaard; Hawks' halsbrekende tempo en overlappende, frenetieke dialoog werden een kenmerk van het genre.[14]
Als de stomme clowns de komedie haar lichaam gaven en de screwballschrijvers haar haar tong gaven, dan gaf Billy Wilder haar tanden. Als in Oostenrijk geboren emigrant die in 1933 Duitsland ontvluchtte en het jaar daarop Hollywood bereikte, bouwde Wilder films die controversiële onderwerpen met humor behandelden en tegelijkertijd bijtende aanklachten tegen de Amerikaanse hypocrisie leverden.[15] Zijn Some Like It Hot (1959) — waarin twee muzikanten gespeeld door Tony Curtis en Jack Lemmon, nadat ze getuige zijn geweest van een maffiamoord, zich vermommen in een vrouwenband naast Marilyn Monroe — wordt beschouwd als een van de beste screwballkomedies ooit gemaakt.[16] In 2000 rangschikte het American Film Institute hem als de grappigste Amerikaanse film aller tijden, bovenaan zijn lijst «100 Years...100 Laughs», onthuld op 13 juni van dat jaar.[17] Wilder liet hem volgen door The Apartment (1960), een komedie donker genoeg om een zelfmoordpoging op kerstavond in scène te zetten, die hem Academy Awards opleverde voor Beste Film, Regie en Scenario.[15]
Doorheen deze tijdperken ontwikkelde de filmkomedie herkenbare kenmerken. Ze bevoorrecht de individuele sterspeler meer dan bijna enig ander genre, en bouwt haar aantrekkingskracht op rond een onderscheidende komische persona — de Landloper, het Stenen Gezicht, Grouchos opgemaakte grijns.[9] Ze eindigt doorgaans in een gelukkig einde, waarbij de zwarte komedie van een Wilder staat als de bewuste uitzondering.[9] En ze is voortdurend uiteengevallen in subgenres — slapstick, screwball, klucht, parodie, romantische komedie en zwarte komedie — die zich eindeloos hercombineren en zich vandaag vermengen met actie, horror en sciencefiction.[9]
De nalatenschap van deze grondleggers is verweven in de grammatica van het medium. De fysieke timing die door Sennetts Keystone-gezelschap werd ontwikkeld, de versmelting van lachen en gevoel die door Chaplin werd geperfectioneerd, de precieze, met lijf en leden uitgevoerde vindingrijkheid van Keaton, de verbale anarchie van de Marx Brothers en het belezen cynisme van Wilder blijven de sjablonen waaraan de filmkomedie nog steeds wordt afgemeten. Dat een vorm geboren uit een doorweekte tuinman in 1895 kon uitgroeien tot het werk dat geëerd wordt door nationale filmregisters en oeuvrejury's, is een maatstaf voor hoe serieus de wereld het vak van het laten lachen is gaan nemen.[1][17]
Nog geen reacties — wees de eerste.