Hoe Duitse schaduwen, pulpdetectives en naoorlogse beklemming versmolten tot de donkerste en meest blijvende stijl in de Amerikaanse film
Geen enkele filmmaker die in de jaren veertig in Hollywood werkte, had zich ooit voorgenomen een "film noir" te maken. De term — Frans voor "zwarte film" — werd niet bedacht door de mensen die deze films maakten, maar door de Franse critici die ze na de oorlog als eersten zagen. Tijdens de nazibezetting van Frankrijk waren Amerikaanse films verboden geweest, zodat de zomer van 1946 de eerste gelegenheid voor het Parijse publiek was om de Hollywood-productie van de oorlogsjaren in te halen, en het merkte een verdonkering van toon op.[1] De criticus Nino Frank wordt over het algemeen gecrediteerd met het toepassen van het etiket in een essay van augustus 1946 in het tijdschrift L'écran français, waarin hij een reeks pas gearriveerde Amerikaanse misdaaddrama's beschreef, waaronder The Maltese Falcon, Laura, Murder, My Sweet en Double Indemnity.[1] Een tweede criticus, Jean-Pierre Chartier, gebruikte diezelfde november een nauw verwante uitdrukking.[1] Amerikaanse vakmensen uit die tijd herkenden de term in het geheel niet; noir was een categorie die door zijn publiek achteraf werd uitgevonden.[2]
De films die nu onder dat etiket worden samengebracht, vormen wat wetenschappers de "klassieke periode" van de film noir noemen, die ruwweg van 1940 tot 1958 loopt.[2] Naar algemeen wordt aangenomen is Boris Ingsters Stranger on the Third Floor (1940) het vroegste "echte" exemplaar van de cyclus, en is Orson Welles' Touch of Evil (1958) het late meesterwerk dat haar afsluit.[3][4]
De kenmerkende uitstraling van de noir verscheen niet uit het niets. Zijn sterkste visuele schuld geldt het Duitse expressionisme, de gestileerde cinema van de jaren 1910–1920 met zijn scherpe licht-donkercontrasten, vervormde decors en verontrustende camerahoeken.[5] Toen filmmakers in de jaren dertig uit nazi-Duitsland vluchtten, brachten zij die technieken mee naar Hollywood. Fritz Lang — wiens films uit de Weimar-periode Metropolis (1927) en M (1931) mijlpalen van de expressionistische en proto-noir tradities zijn — verliet Duitsland in 1933 en werd een van de meest begaafde beoefenaars van de noir; de geëmigreerde regisseur Robert Siodmak volgde een soortgelijk pad.[6][5]
De tweede rivier was literair. De Amerikaanse "hardboiled" misdaadfictie van de jaren dertig leverde de noir zijn plots, dialogen en wereldbeeld. Dashiell Hammett, die in 1929 zijn eerste roman publiceerde en de privédetective Sam Spade creëerde in The Maltese Falcon (1930), en Raymond Chandler, wiens Philip Marlowe debuteerde in The Big Sleep (1939), vestigden de conventies van de moreel gecompromitteerde detective en de noodlottige vrouw.[2][7] James M. Cain, auteur van The Postman Always Rings Twice (1934), voorzag het genre van enkele van zijn dodelijkste plots van hebzucht en overspel.[6]
De derde was een doordringend pessimisme in de levenshouding. De klassieke noir-cyclus wordt deels bepaald door personages die er een fatalistisch, cynisch wereldbeeld op nahouden, en zijn protagonisten zijn vaak gewone mensen die de ondergang in worden gesleurd.[3]
Wat een noir in een enkel beeld herkenbaar maakt, is zijn belichting. De cyclus wordt gedefinieerd door een ingetogen, zwart-witte visuele stijl die is opgebouwd rond chiaroscuro — extreme contrasten tussen licht en diepe schaduw.[2] Gezichten worden half door het duister verzwolgen, en de camera blijft rusten op dramatisch beschaduwde fotografie.[2] De natuurlijke leefomgeving van het genre is de stad, vaak in totaalshots en montages afgebeeld als donker en dreigend.[2] In structuur leunt de noir op voice-oververtelling in de eerste persoon en flashback, kaderende middelen die zijn verhalen een sfeer van bekentenis en noodlot verlenen: we komen vaak al vroeg te weten dat de verteller al gevangen zit, en kijken alleen toe hoe de val zich sloot.[2]
De noir draait op twee in elkaar grijpende archetypen. Het eerste is de antiheld: een privédetective, verzekeringsman of kleine streber die cynisch, gecompromitteerd en vaak gedoemd is — mijlenver verwijderd van de smetteloze helden van het eerdere Hollywood.[3] Het tweede is de femme fatale, Frans voor "dodelijke vrouw": een mooie, intelligente, manipulatieve figuur die de protagonist voor haar eigen doeleinden in een val lokt en hem daarbij gewoonlijk te gronde richt.[9] Het archetype reikt diep in mythe en literatuur, maar bloeide vooral op in de noir van de jaren veertig en vijftig.[9] De bepalende belichaming ervan is Phyllis Dietrichson, gespeeld door Barbara Stanwyck in Double Indemnity — algemeen beschouwd als het sjabloon waaraan alle latere femmes fatales worden afgemeten.[9]
De contouren van het genre laten zich het best traceren aan de hand van een handvol toonaangevende titels.
The Maltese Falcon (1941) wordt algemeen beschouwd als de eerste belangrijke film noir en markeerde het regiedebuut van John Huston, die de roman van Hammett bewerkte.[10] De Sam Spade van Humphrey Bogart werd het archetype van de noir-privédetective en hielp zijn sterrenstatus te bestendigen.[10]
Double Indemnity (1944), geregisseerd door Billy Wilder, is voor veel critici de noir bij uitstek. Wilder schreef het scenario samen met Raymond Chandler en bewerkte daarbij de roman van Cain over een verzekeringsverkoper die door het personage van Stanwyck tot moord wordt verleid; de twee schrijvers zouden gedurende het hele werk fel met elkaar in botsing zijn gekomen.[11] De film leverde zeven Oscarnominaties op.[11]
Out of the Past (1947), geregisseerd door Jacques Tourneur voor de B-filmstudio RKO en met Robert Mitchum, Jane Greer en Kirk Douglas in de hoofdrollen, wordt vaak een van de grootste van alle films noir genoemd vanwege zijn fatalistische, labyrintische plot, donkere cinematografie en definitieve femme fatale.[12] De Library of Congress nam hem in 1991 op in het National Film Registry als cultureel, historisch of esthetisch belangrijk.[12]
The Third Man (1949), een Britse productie geregisseerd door Carol Reed en geschreven door Graham Greene, breidt het territorium van de noir uit naar het puin van het door de geallieerden bezette Wenen. De door het expressionisme beïnvloede cinematografie van Robert Krasker, met haar harde belichting en alomtegenwoordige scheve camerahoeken — afleidend genoeg dat sommige tijdgenoten erover klaagden — en de onmiskenbare zithermuziek van Anton Karas maakten hem tot een van de stilistisch meest onderscheidende films van de cyclus.[8][13]
Touch of Evil (1958), geregisseerd door Orson Welles, wordt over het algemeen aangehaald als een van de laatste grote werken van het klassieke tijdperk.[4] Zijn openingsshot met een camerakraan, dat bijna drieënhalve minuut duurt, behoort tot de meest geprezen ononderbroken opnamen in de cinema, en de kritische reputatie van de film werd pas in de jaren zeventig hersteld.[4]
De "dood" van de noir in 1958 was slechts het einde van zijn eerste leven. Vanaf de jaren zeventig lieten de New Hollywood-generatie en haar opvolgers de stijl herleven als neo-noir — breed gedefinieerd als elke film gemaakt na de klassieke periode die de thema's en sensibiliteit van de noir met zich meedraagt.[14] Neo-noir behoudt de morele ambiguïteit, het fatalisme en de beklemming van zijn voorouders, maar past ze aan voor een modern publiek, waarbij het doorgaans de zwart-witte schaduw inruilt voor levendige kleur, hedendaagse settings en explicietere uitbeeldingen van geweld en seksualiteit.[14]
Zijn ijkpunten omspannen decennia en subgenres: Chinatown (1974) van Roman Polanski, het sciencefiction Blade Runner (1982) van Ridley Scott en Blue Velvet (1986) van David Lynch wekten de noir weer tot leven voor het New Hollywood-tijdperk en daarna,[14] terwijl L.A. Confidential (1997) van Curtis Hanson het historische detectiveverhaal nieuw leven inblies voor de jaren negentig.[15] De cyclus die de Fransen in één enkel essay uit 1946 een naam gaven, is met andere woorden nooit echt geëindigd — hij trok eenvoudigweg uit de schaduwen naar het kleurrijke, en droeg zijn pessimisme met zich mee.[14]
Nog geen reacties — wees de eerste.