Hoe een generatie Parijse cinefielen filmkritiek omtoverde tot een filmrevolutie die nog steeds bepaalt hoe films worden gemaakt
Tussen ongeveer 1958 en het midden van de jaren zestig liet een losse groep jonge Franse filmmakers de conventies van de verhalende cinema ontploffen. Ze filmden op straat in plaats van in studio's, lieten hun camera's wankelen, kapten shots midden in een gebaar af en herinnerden het publiek bij elke wending eraan dat het naar een geconstrueerd object keek en niet naar een venster op de werkelijkheid. De daaruit voortgekomen beweging — de Nouvelle Vague, of Franse Nieuwe Golf — wordt algemeen beschouwd als een van de invloedrijkste stromingen in de geschiedenis van de film.[1]
De term „Nouvelle Vague“ begon helemaal niet als een filmterm. Hij werd bedacht door de journaliste Françoise Giroud, die hem gebruikte voor een enquête in het weekblad L'Express over de nieuwe naoorlogse jeugdgeneratie.[2] Het etiket werd al snel overgedragen op de reeks debuutfilms die Franse regisseurs rond 1959 onthulden, veel ervan op het filmfestival van Cannes van dat jaar, en het bleef hangen.[2][3]
De wortels van de Nieuwe Golf lagen in een typisch Parijse instelling: de Cinémathèque française, het filmarchief dat in 1936 mede werd opgericht door Henri Langlois, Georges Franju en Jean Mitry.[4] Door onophoudelijke programmering maakte Langlois van de Cinémathèque een school zonder leerplan, waar een naoorlogse generatie cinefielen urenlang zat te kijken naar alles, van stomme klassiekers tot recente Amerikaanse import.[4] Toekomstige regisseurs zoals François Truffaut, Jean-Luc Godard, Jacques Rivette en Claude Chabrol kregen een groot deel van hun filmopleiding in haar stoelen en namen een wereldwijde geschiedenis van het medium in zich op.[4]
Die opleiding vond een gedrukt klankbord in Cahiers du cinéma, het in 1951 opgerichte tijdschrift waarvan de leidende geest de criticus André Bazin was.[5] Schrijvend voor Cahiers scherpte een groep jonge critici — onder wie Truffaut, Godard, Éric Rohmer, Chabrol en Rivette — de ideeën aan die ze later zouden verfilmen.[1] Ze putten uit Alexandre Astrucs essay „La Caméra-stylo“ uit 1948, dat de camera voorstelde als een pen en de cinema als een medium van persoonlijke expressie, even soepel als de geschreven taal.[1]
De centrale strijdschrift van de critici was de politique des auteurs — de „politiek van de auteurs“. Truffaut kristalliseerde haar uit in een fel beargumenteerd essay uit 1954 in Cahiers, „Een zekere tendens in de Franse cinema“, dat de literaire, door scenarioschrijvers gedreven „Traditie van de Kwaliteit“ aanviel die de Franse productie domineerde.[6] In plaats daarvan bepleitte Truffaut een cinema van auteurs, regisseurs wier persoonlijke visie elk filmbeeld van hun werk stempelt.[6] De jonge critici pasten deze blik bewonderend toe op Amerikaanse studioveteranen zoals John Ford, Howard Hawks en Alfred Hitchcock, met het argument dat echte kunstzinnigheid zelfs binnen het commerciële Hollywood kon gedijen.[1] Toen de Amerikaanse criticus Andrew Sarris het idee over de Atlantische Oceaan bracht, herdoopte hij het tot „auteur theory“.[3]
Strijdschriften alleen hadden geen nieuwe stijl kunnen voortbrengen; goedkopere, lichtere apparatuur was essentieel. Tegen het einde van de jaren vijftig maakten gevoeliger filmmateriaal dat veel minder licht nodig had, draagbare camera's die een minimale opstelling vereisten en lichtere geluidsapparatuur het praktisch om buiten de studio te filmen.[3] In combinatie met lage budgetten en de Franse loi d'aide-subsidies voor vernieuwende film lieten deze hulpmiddelen regisseurs snel, goedkoop en op locatie werken — en maakten ze van de noodzaak een esthetiek.[7]
De stilistische breuken volgden er rechtstreeks uit. Films van de Nieuwe Golf gaven de voorkeur aan echte Parijse locaties boven geschilderde decors, aan natuurlijk licht, aan ter plekke opgenomen direct geluid en aan geïmproviseerde dialogen.[3] Ze omarmden jump cuts en discontinue montage naast ongewoon lange shots, doorbraken de vierde wand, citeerden andere films en lieten verhalen bewust open en dubbelzinnig — een constante, speelse herinnering aan de aanwezigheid van de camera.[3]
Chabrols Le Beau Serge (1958) wordt vaak genoemd als het eerste product van de Nieuwe Golf, op locatie gefilmd in het dorp Sardent en gefinancierd met een erfenis die zijn eerste vrouw had ontvangen.[8] Maar de films die de beweging de wereld in droegen, volgden elkaar snel op.
De eerste was The 400 Blows (1959), Truffauts semi-autobiografische debuut over Antoine Doinel, een onbegrepen Parijse adolescent die overhoop ligt met ouders en leraren.[9] De film leverde Truffaut de prijs voor beste regisseur op het filmfestival van Cannes van 1959 op en vestigde hem als een leider van de nieuwe cinema.[9]
De meest explosieve verschijning was Breathless (À bout de souffle, 1960), Godards verhaal over een kleine crimineel en een Amerikaanse studente in Parijs.[10] Werkend met een minimaal budget samen met cameraman Raoul Coutard filmde Godard op straat met een handcamera — hij improviseerde tracking shots door Coutard in een rolstoel voort te duwen toen hij zich geen dolly en rails kon veroorloven — met behulp van het beschikbare licht.[10] In de montagekamer sneed hij het midden uit doorlopende shots, wat de schokkerige jump cuts opleverde die het handelsmerk van de film werden en een openlijke aanval op Hollywoods onzichtbare continuïteit.[10]
Niet elke figuur van de Nieuwe Golf kwam van Cahiers. Een parallelle groep, soms de Rive Gauche (Linkeroever) genoemd, putte uit de literaire beweging van de nouveau roman en uit de linkse politiek; tot haar leden behoorden Alain Resnais, Chris Marker, Jacques Demy en Agnès Varda.[3] Varda, een toonaangevende vrouwelijke regisseur van het tijdperk, had de beweging in feite voorzien: haar fictie-documentairehybride La Pointe Courte (1955) — tot stand gekomen via een coöperatie die ze met vrienden oprichtte, voordat ze enige filmschoolopleiding had — wordt vaak beschouwd als een stilistische voorloper en onofficieel als de eerste film van de beweging.[11]
Haar bekendste werk, Cléo from 5 to 7 (1962), ontvouwt zich vrijwel in realtime terwijl een jonge Parijse zangeres ongeveer negentig angstige minuten door de stad zwerft terwijl ze wacht op de uitslag van een medische biopsie.[12] Het belichaamt de versmelting die de beweging maakte van documentaire onmiddellijkheid en existentiële reflectie.[11]
De jaren rond 1962 zagen de Nieuwe Golf op volle kracht. Truffauts Jules and Jim (1962), een driehoeksverhouding met Jeanne Moreau in de hoofdrol, werd een van de bepalende voorbeelden van de stijl, en Moreaus beheerste, tegelijk natuurlijke en cerebrale schermaanwezigheid kwam de actrice van de Nieuwe Golf belichamen.[13] Godard, de rusteloze experimentator van de beweging, liet op Breathless films volgen zoals Vivre sa vie (1962), die de criticus Susan Sontag „een perfecte film“ noemde.[14]
De Cahiers-groep volgde opvallend verschillende paden. Chabrol richtte de blik van de auteur op de Franse bourgeoisie en de thriller; na het succes van Le Beau Serge en Les Cousins gebruikte hij zijn productiebedrijf, AJYM Films, om het vroege werk van vrienden zoals Rohmer en Rivette mede te financieren.[19] Rohmer werd cinema's grote miniaturist van het gesprek en de morele aarzeling, en bouwde zijn „Zes morele vertellingen“.[15] Rivette streefde naar de langste, theatraal meest obsessieve films van de groep; zijn debuut, Parijs behoort ons toe, werd geschreven in 1957 en gefilmd in 1958, maar pas in 1961 uitgebracht, waardoor het een van de vroegst bedachte projecten van de Nieuwe Golf is, ook al bereikte het de bioscopen laat.[16]
De invloed van de Nieuwe Golf reikte ver buiten Frankrijk. Ze hielp verwante bewegingen wereldwijd te inspireren — de Japanse Nieuwe Golf, de Nieuwe Duitse Film, Brazilië's Cinema Novo en, decennia later, Dogma 95.[3]
Haar diepste buitenlandse stempel was op de Verenigde Staten. Het New Hollywood van de late jaren zestig en zeventig — het tijdperk van filmschoolopgeleide regisseurs zoals Martin Scorsese en Francis Ford Coppola — nam de lessen van de Nieuwe Golf openlijk in zich op: dat je op locatie kon filmen, zonder weelderige apparatuur kon werken, films kon opbouwen rond onconventionele antihelden en jump cuts en zelfreflexieve speelsheid kon inzetten.[17] Het scharnier tussen de twee cinema's was Bonnie and Clyde (1967), Arthur Penns misdaaddrama. De scenarioschrijvers David Newman en Robert Benton bedachten het project begin jaren zestig onder de directe invloed van de Franse Nieuwe Golf, en zochten zelfs Truffaut op om het te regisseren; hij leverde bijdragen maar zag van het project af en stuurde hen in plaats daarvan naar Godard. Warren Beatty ging vervolgens de film produceren.[18] De nerveuze montage van de film en de romantiek van de buitenstaanders deed de Amerikaanse tegencultuur ontploffen en hielp New Hollywood lanceren.[17]
Tegen het midden van de jaren zestig had de oorspronkelijke golf haar hoogtepunt bereikt en was uiteengevallen, terwijl haar regisseurs uitwaaierden naar uiteenlopende carrières. Maar haar kernovertuiging — dat een film de persoonlijke expressie van zijn maker is, en dat de regels van het medium er zijn om gebroken te worden — had blijvend hervormd hoe films worden gemaakt en hoe erover wordt gesproken. Meer dan zes decennia later blijven de jump cut, de opname op locatie en het idee van de regisseur als auteur deel uitmaken van de alledaagse grammatica van de cinema.[1]
Nog geen reacties — wees de eerste.