1. Home
  2. Ontdekken
  3. Futurism: Italy's Cult of Speed, Machines, and Modern Velocity
Futurism: Italy's Cult of Speed, Machines, and Modern Velocity
RedactioneelArt

Futurisme: Italië's cultus van snelheid, machines en moderne vaart

Hoe een manifest uit 1909 de avant-gardebeweging lanceerde die het geluid van een voorbijrijdende auto probeerde te schilderen — en de kunstenaars die beweging zichtbaar maakten.

CE
Caleido Editorial Team18 juni 20268 min lezen0 weergaven

Een manifest tegen het verleden

Weinig kunststromingen kondigden zichzelf zo luidruchtig aan als het futurisme. Het begon niet met een schilderij of een beeldhouwwerk, maar met een gedrukte oorlogsverklaring aan de traditie. Op 20 februari 1909 publiceerde de Italiaanse dichter Filippo Tommaso Marinetti zijn 'Manifest van het futurisme' op de voorpagina van de Parijse krant Le Figaro, nadat het eerder die maand al in de Italiaanse pers was verschenen.[1][2] Marinetti, geboren in Alexandrië, Egypte, in 1876, bedacht de term Futurismo om een totale breuk met het culturele verleden aan te kondigen en een omarming van verandering, originaliteit en de energie van de moderne wereld.[3][2]

De retoriek van het manifest was bewust opruiend. Marinetti riep Italiaanse kunstenaars op om 'Italië te bevrijden van haar talloze musea' en verkondigde dat 'een racewagen... mooier is dan de Victorie van Samothrake.'[1] Hij eiste de vernietiging van musea, bibliotheken en academies, en zwoer berucht 'de oorlog te verheerlijken — de enige hygiëne van de wereld.'[3] Snelheid, technologie, jeugd, geweld, de auto, het vliegtuig en de industriestad werden verheven tot de nieuwe bronnen van schoonheid; de eerbied voor de klassieke oudheid die de Italiaanse cultuur lang had bepaald, moest worden weggevaagd.[1][3]

Van woorden naar schilderkunst

Marinetti's literaire beweging trok al snel beeldend kunstenaars aan. In 1910 gaf een groep schilders in februari het 'Manifest van de futuristische schilders' uit, gevolgd door het 'Technische manifest van de futuristische schilderkunst' in april, beide ondertekend door Umberto Boccioni, Giacomo Balla, Gino Severini, Carlo Carrà en Luigi Russolo.[4] Deze teksten vertaalden Marinetti's provocaties in een programma voor de kunst: de toeschouwer 'in het centrum van het schilderij' plaatsen en het 'universele dynamisme' weergeven — het idee dat alle materie in voortdurende beweging is.[4]

De vroege futuristische schilders werkten aanvankelijk in de gebroken-kleurtechniek van het divisionisme, waarbij ze de verf in afzonderlijke stippen en streken aanbrachten.[4][1] Hun beeldtaal verscherpte zich dramatisch nadat ze rond 1911 in Parijs kennismaakten met het kubisme, waarbij ze de gefacetteerde, gefragmenteerde vlakken overnamen terwijl ze de statische, analytische kalmte ervan verwierpen ten gunste van snelheid en sensatie.[4][1] Uit deze invloeden ontwikkelden ze twee kenmerkende middelen: de 'krachtlijnen', die de blik van de kijker langs de bewegingsrichting van een object voerden, en de 'simultaneïteit', het samensmelten van herinnering, huidige waarneming en beweging tot één enkel beeld.[4]

Giacomo Balla en de anatomie van de beweging

Giacomo Balla, geboren in Turijn in 1871, was de oudste van de kerngroep en een cruciale brug tussen verleden en toekomst.[5] Na een verblijf in Parijs omstreeks 1900-01 bracht hij een gevoel voor divisionistische kleur en licht terug naar Rome, waar hij de jongere Boccioni en Severini in de techniek onderwees.[5][6] Toen hij zich in 1910 bij de futuristen voegde, richtte Balla zijn analytische blik op het probleem dat de beweging obsedeerde: hoe beweging weer te geven op een statisch oppervlak.[6]

Zijn bekendste antwoord is Dynamism of a Dog on a Leash (1912), een olieverfschilderij dat nu in het Buffalo AKG Art Museum hangt en een teckel en de voeten van diens baasje toont, gevangen midden in de pas, hun poten, staarten en de zwaaiende riem vermenigvuldigd tot een waas van herhaalde posities.[7] Het schilderij putte rechtstreeks uit de chronofotografie — de sequentiële bewegingsstudies die door Étienne-Jules Marey werden ontwikkeld — die de futuristen inspireerde om lichaamsdelen te vermenigvuldigen en over elkaar te leggen om beweging te suggereren.[7] Balla dreef de abstractie nog verder in zijn serie 'Abstracte snelheid' van 1913-14; in werken als Abstract Speed + Sound lossen landschap en machine op in elkaar kruisende lijnen en bogen die de vaart en het lawaai van een voorbijrijdende auto oproepen.[8] Deze doeken behoren tot de vroegste puur abstracte schilderijen in de Italiaanse kunst.[8]

Umberto Boccioni: de theoreticus van de beweging

Als Marinetti de stem van het futurisme was, dan was Umberto Boccioni (1882-1916) de meest vindingrijke maker en de belangrijkste theoreticus ervan, de figuur die de beweging veel van haar intellectuele samenhang gaf via zijn manifesten, boeken en artikelen.[9][10] Zijn grote doek The City Rises (1910-11), dat nu in het Museum of Modern Art in New York hangt, wordt algemeen beschouwd als zijn eerste volledig futuristische werk: mannen en zwoegende paarden versmelten tot een wervelende draaikolk van arbeid tegen de achtergrond van een stad in aanbouw.[11][12]

Boccioni's ambities strekten zich al snel uit tot de beeldhouwkunst. In 1912 publiceerde hij het 'Technische manifest van de futuristische beeldhouwkunst', met het argument dat de beeldhouwkunst haar in zichzelf besloten massa moest opgeven en zich moest openen om de omringende ruimte op te nemen.[10] Hij verwezenlijkte dit idee in Unique Forms of Continuity in Space (1913), een schrijdende bronzen figuur wiens lichaam door zijn eigen snelheid gebeeldhouwd lijkt, met zijn silhouet dat naar buiten uitwaaiert alsof het gevormd is door de voorbijsnellende lucht.[13][14] 'Laten we de figuur openrukken en haar alles in zich laten opnemen wat haar mag omringen', schreef Boccioni, brekend met de traditie van de gesloten sculpturale vorm.[13] De armloze, triomfantelijke houding van de figuur doet denken aan antieke beeldhouwkunst, zelfs terwijl het gepolijste metaal de gestroomlijnde machinerie van het moderne tijdperk oproept — een spanning die het hele project van het futurisme vat.[13][14]

Een totale avant-garde

Het futurisme was nooit beperkt tot schilderkunst en beeldhouwkunst. Gino Severini, die in Parijs woonde en het kubisme het meest rechtstreeks in zich opnam, bracht het dynamisme van de beweging naar de moderne nachtclub in Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin (1912), een caleidoscopische visie van dansers en licht waarin hij echte lovertjes vastzette — een futuristische draai aan de kubistische collage.[15][16] Luigi Russolo breidde de revolutie uit naar de muziek: zijn manifest 'De kunst van het lawaai' uit 1913 betoogde dat het moderne oor, gewend aan het kabaal van machines, hunkerde naar een nieuwe muziek opgebouwd uit lawaai, en hij bouwde mechanische intonarumori ('lawaai-intoneerders') om die voort te brengen.[17] De architect Antonio Sant'Elia stelde zich in zijn tekeningen voor La Città Nuova (1912-14) een hoogoprijzende, machineachtige metropool voor, visioenen die nooit werden gebouwd maar wel de latere modernistische architectuur beïnvloedden.[17] Het bereik van het futurisme omvatte ook poëzie, theater, fotografie, mode en grafisch ontwerp, waardoor het een van de meest allesomvattende avant-gardes van zijn tijd werd.[3][4]

Oorlog, fascisme en verval

De verheerlijking van geweld door de beweging was geen loutere retoriek. De futuristen voerden campagne voor de Italiaanse intrede in de Eerste Wereldoorlog, en Marinetti verwelkomde het conflict in zijn boek De oorlog, de enige hygiëne van de wereld uit 1915.[3] De oorlog die de futuristen vierden, vernietigde hen ook. Boccioni meldde zich vrijwillig om te vechten en stierf in augustus 1916 op drieëndertigjarige leeftijd — niet in de strijd, maar door een val tijdens een cavalerietrainingsoefening.[9][3] De architect Sant'Elia sneuvelde datzelfde jaar in de strijd. Na de oorlog keerden veel kunstenaars in heel Europa zich af van het radicale experiment en wendden zich tot een traditionelere 'terugkeer naar de orde'.[1]

De politiek van het futurisme overschaduwde zijn nalatenschap. Marinetti werd een enthousiast aanhanger van Benito Mussolini en bracht jaren door met pogingen om het futurisme tot de officiële kunst van het fascistische Italië te maken, met het argument in Futurismo e Fascismo (1924) dat het fascisme de natuurlijke verlenging van zijn beweging was.[3] Een tweede golf van het futurisme zette zich onder Marinetti voort tot zijn dood in 1944, maar het herwon nooit de kracht van de vooroorlogse jaren.[2]

Nalatenschap

Ondanks — en deels juist vanwege — zijn tegenstrijdigheden hervormde het futurisme de koers van de moderne kunst. Zijn analyse van beweging, simultaneïteit en de machine voedde rechtstreeks latere avant-gardestromingen: het Russische kubofuturisme, het Britse vorticisme van Wyndham Lewis (die de Italianen niettemin vijandig gezind was), Dada en het art-decodesign putten allemaal uit zijn energie.[1] Zijn versmelting van kunst met manifest, performance en provocatie liep vooruit op de conceptuele en performancekunst van de latere twintigste eeuw. Meer dan een eeuw later blijft het futurisme een even waarschuwend als inspirerend geval: een beweging die, levendiger dan vrijwel enige andere, de snelheid en de opwinding van de moderne wereld vatte — terwijl zij ook enkele van haar meest destructieve impulsen omarmde.[3][1]

References

  1. 1.Futurism (art term). Tate ↗
  2. 2.Futurism. Wikipedia ↗
  3. 3.Filippo Tommaso Marinetti | Futurism, Poetry, Manifesto. Encyclopaedia Britannica ↗
  4. 4.Futurist Painting: Technical Manifesto. Wikipedia ↗
  5. 5.Giacomo Balla. The Solomon R. Guggenheim Foundation ↗
  6. 6.Balla, Giacomo, 1871–1958. Art UK ↗
  7. 7.Dynamism of a Dog on a Leash. Wikipedia ↗
  8. 8.Giacomo Balla, Abstract Speed + Sound. The Solomon R. Guggenheim Foundation ↗
  9. 9.Umberto Boccioni | Futurist Painter, Sculptor & Printmaker. Encyclopaedia Britannica ↗
  10. 10.Umberto Boccioni (1882–1916). The Metropolitan Museum of Art ↗
  11. 11.The City Rises. Wikipedia ↗
  12. 12.Umberto Boccioni. The City Rises. 1910. The Museum of Modern Art ↗
  13. 13.Umberto Boccioni. Unique Forms of Continuity in Space. 1913 (cast 1931 or 1934). The Museum of Modern Art ↗
  14. 14.Umberto Boccioni, Unique Forms of Continuity in Space. Smarthistory ↗
  15. 15.Gino Severini. Dynamic Hieroglyphic of the Bal Tabarin. 1912. The Museum of Modern Art ↗
  16. 16.Gino Severini, Dynamic Hieroglyph of the Bal Tabarin. Smarthistory ↗
  17. 17.Futurism | Definition, Manifesto, Artists, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
futurismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido