Hoe een verslagen, angstig Weimar-Duitsland geschilderde schaduwen en vervormde decors veranderde in een van de meest blijvende beeldtalen van de film
Gedurende enkele buitengewone jaren tussen het einde van de Eerste Wereldoorlog en de opkomst van de nazi's bracht de Duitse cinema enkele van de visueel meest radicale films voort die ooit gemaakt zijn. De beweging die het Duitse expressionisme werd genoemd, fotografeerde de wereld niet zomaar; ze verboog hem en projecteerde de angsten van een verslagen natie op vervormde decors en geschilderde schaduwen. Haar films blijven meer dan een eeuw later ijkpunten van het medium, en hun beeldgrammatica bepaalt nog steeds hoe filmmakers angst, paranoia en het griezelige in scène zetten.
De beweging was onlosmakelijk verbonden met haar historische moment. De Weimarrepubliek die uit de Duitse nederlaag voortkwam, werd geteisterd door politieke instabiliteit, economische crises, sociale problemen en een collectief trauma dat in de kunsten naar expressie zocht.[1] De film bood zowel een vlucht als een spiegel. Tijdens de oorlog verbood de Duitse regering de invoer van buitenlandse films, en de binnenlandse productie steeg daardoor sterk, van ongeveer twee dozijn films in 1914 tot zo'n 130 in 1918.[2] Op 18 december 1917 werden verscheidene particuliere filmmaatschappijen — met startkapitaal van bijdragers waaronder de Duitse regering, het Ministerie van Oorlog en de Deutsche Bank — samengevoegd tot de Universum-Film Aktiengesellschaft, of UFA, die de dominante studio van het Weimartijdperk werd en het institutionele thuis van veel van het ambitieuste werk van de beweging.[3]
Het expressionisme had de Duitse schilderkunst, het theater en de literatuur al overspoeld voordat het het doek bereikte. Filmmakers vertaalden de kernimpuls ervan — innerlijke, subjectieve ervaring weergeven door vervormde uiterlijke vorm — in een uitgesproken cinematografische stijl, waarbij ze ook putten uit de vernieuwingen van toneelregisseurs als Max Reinhardt.[4]
Wat de expressionistische films verbindt, is een bewuste afwijzing van het realisme. In plaats van de wereld weer te geven zoals hij verschijnt, gebruikten deze films decor, licht en spel om psychische toestanden naar buiten te brengen. De decors vertoonden scherpe puntige vormen, schuine en gebogen lijnen, en structuren die in onnatuurlijke hoeken leunen en kronkelen; in de meest extreme gevallen werden schaduwen en lichtstrepen rechtstreeks op het decor geschilderd.[5] Contrastrijke clair-obscurverlichting, overdreven camerahoeken, groteske grime en een gestileerd, bijna trance-achtig acteerspel maakten het effect compleet, en riepen nachtmerrieachtige omgevingen op die onbehagen moesten oproepen en de gebroken geesten van de personages weerspiegelden.[6]
De film die deze benadering kristalliseerde — en die de beweging aantoonbaar inluidde — was The Cabinet of Dr. Caligari, uitgebracht in 1920 en geregisseerd door Robert Wiene.[7] Geschreven door Hans Janowitz en Carl Mayer en vormgegeven door de schilders Hermann Warm, Walter Reimann en Walter Röhrig, ontvouwt de film zich in een quasi-surrealistische wereld van gekartelde, met de hand geschilderde decors, en vertelt het verhaal van een sinistere hypnotiseur (Werner Krauss) die een slaapwandelaar genaamd Cesare (Conrad Veidt) gebruikt om moorden te plegen.[8] Hij wordt vaak omschreven als de eerste echte horrorfilm en als een van de vroegste "kunst"-films van de cinema.[7][8]
Zelfs de raamvertelling van Caligari werd het onderwerp van blijvende discussie. Scenarioschrijver Hans Janowitz maakte bezwaar tegen een proloog en epiloog die de gebeurtenissen herinterpreteerden als de waanvoorstelling van een gek; de invloedrijke criticus Siegfried Kracauer betoogde later, in zijn studie uit 1947 Van Caligari tot Hitler, dat het toegevoegde kader het gezag verheerlijkte en een "revolutionaire" film veranderde in een "conformistische" — een lezing die onder filmhistorici omstreden blijft.[8]
Als één film de beweging op gang bracht, dan definieerden drie regisseurs haar.
Robert Wiene gaf het expressionisme zijn grondbeeld met Caligari, maar het was F. W. Murnau die de visuele verfijning ervan het verst doorvoerde. Zijn film Nosferatu uit 1922 was een ongeautoriseerde bewerking van Bram Stokers Dracula; de namen werden veranderd — de vampier werd graaf Orlok, gespeeld door Max Schreck — maar Stokers weduwe, Florence, won met succes een rechtszaak, en een rechtbank gelastte de vernietiging van alle kopieën.[9] Een handvol kopieën overleefde, waardoor wat nu wordt beschouwd als een meesterwerk van de horrorcinema kon voortbestaan.[9] Murnau breidde zijn experimenten uit in The Last Laugh (Der letzte Mann, 1924), werkend vanuit een scenario van Carl Mayer en samen met cameraman Karl Freund om het zwervende, bevrijde camerawerk te ontwikkelen dat later de entfesselte Kamera, of "ontketende camera", werd genoemd; in één gevierde sequentie bond Freund de camera op zijn borst en reed op een fiets een lift in en omlaag naar straatniveau, waarmee hij de camera bevrijdde van het statische statief.[10] Murnau emigreerde uiteindelijk naar Hollywood, waar zijn Amerikaanse debuut, Sunrise (1927), vaak wordt aangehaald als een van de mooiste van alle stomme films; hij stierf in 1931 bij een auto-ongeluk in Californië.[11]
Fritz Lang, een in Wenen geboren regisseur, breidde de thematische ambitie van de beweging uit. Na vroege successen als Der müde Tod (1921), Dr. Mabuse de Speler (1922) en het tweedelige epos Die Nibelungen (1924) maakte hij zijn beroemdste film, Metropolis, uitgebracht in 1927.[12] Geproduceerd door de UFA naar een scenario van Thea von Harbou, verbeeldde Metropolis een toekomstige stad waar een verwende elite leeft boven op torens die in stand worden gehouden door arbeiders die eronder zwoegen — een visioen van klassenstrijd dat tegen enorme kosten werd gerealiseerd, met een budget dat opliep tot 5,3 miljoen Reichsmark.[13] In 2001 werd een gerestaureerde versie de eerste film die werd ingeschreven in UNESCO's Memory of the World-register.[13] Langs eerste geluidsfilm, M (1931), een studie van een kindermoordenaar die zowel door de politie als door criminelen wordt opgejaagd, wordt algemeen beschouwd als een meesterwerk van het vroege geluidstijdperk.[14] Nadat de nazi's aan de macht kwamen, vertrok Lang naar Frankrijk en daarna naar de Verenigde Staten, waar hij een lange Hollywoodcarrière opbouwde; het British Film Institute zou hem later de "Meester van de Duisternis" noemen.[12]
Het Duitse expressionisme als samenhangende beweging was kortstondig en verbleekte al in het begin van de jaren dertig, toen economische druk, de komst van het geluid en de opkomst van het nationaalsocialisme zijn talent verstrooiden. Maar zijn invloed bleek onevenredig aan zijn korte leven, naar het buitenland gedragen door juist die emigranten die het regime verdreef.
De meest directe erfenis lag in de Amerikaanse genrecinema. Toen Hollywoods Universal Pictures in de jaren dertig zijn reeks monsterfilms lanceerde, putte het zwaar uit het expressionistische ontwerp; cameraman Karl Freund, die Der letzte Mann en Metropolis had gefilmd, fotografeerde Universals Dracula in 1931 en importeerde de Duitse stijl van kunstig ontworpen decors en dramatische schaduw.[15] Een decennium later hielp dezelfde woordenschat van gedempte verlichting, diepe schaduw en moreel onbehagen de Amerikaanse film noir te definiëren, waarvan het uiterlijk werd gevormd door Europese geëmigreerde regisseurs en cameramannen doordrenkt van de Duitse traditie.[16] Alfred Hitchcock, die halverwege de jaren twintig in Duitse studio's werkte, schreef het de Duitsers openlijk toe dat zij hem hadden geleerd visueel verhalen te vertellen.[16]
De beweging hielp ook de cinema te vestigen als een serieuze kunstvorm: Caligari wordt vaak aangehaald als een van de vroegste "kunst"-films van het medium, en verleende het jonge medium intellectuele respectabiliteit.[7] Zijn kritische reputatie werd deels veiliggesteld door fundamentele wetenschap — Kracauers Van Caligari tot Hitler (1947) en Lotte Eisners The Haunted Screen (Engelse editie, 1969), waarbij die laatste de schatplichtigheid van de beweging aan het literaire expressionisme en aan het theater van Max Reinhardt natraceerde.[4][17]
Meer dan een eeuw nadat een hypnotiseur voor het eerst door geschilderde straten sloop, leeft de taal van het Duitse expressionisme voort overal waar filmmakers grijpen naar angst en het griezelige — in de gotische stilering van latere regisseurs, in de liefde van de horror voor de schaduw, en in elk beeld waar de wereld wordt verbogen om een verontruste geest te weerspiegelen.[1]
Nog geen reacties — wees de eerste.