Hoe Afro-Amerikaanse aanbiddingsmuziek, geboren in winkelkerken, de twintigste eeuw zijn stem gaf — en blues, soul, R&B en rock-'n-roll de kiem gaf
Gospelmuziek is een genre van Amerikaans protestants lied dat voortkwam uit de religieuze opwekkingen van de negentiende eeuw en binnen de zwarte en witte gemeenschappen in de Verenigde Staten uiteenlopende vormen aannam.[1] De diepste wortels liggen echter in de Afro-Amerikaanse spiritual — het grote corpus religieuze volksliederen, geschapen door tot slaaf gemaakte mensen, waarin Afrikaanse muzikale praktijken en Anglo-Amerikaanse volkshymnodie zich vermengden. Kenmerken die beide tradities gemeen hebben, zoals call-and-response-patronen, bepaalde toonladders en de variabele intonatie van sommige noten, versterkten elkaar en brachten iets nieuws voort.[1]
De zwarte gospel als gecomponeerd genre is terug te voeren op de gezangboeken van het begin van de negentiende eeuw. A Collection of Spiritual Songs and Hymns Selected from Various Authors (1801) was het eerste gezangboek bedoeld voor gebruik in de zwarte eredienst, en in de daaropvolgende decennia syncopeerden zulke bundels hun melodieën steeds meer — door ze ritmisch te herschikken via het accentueren van normaal gesproken zwakke tellen.[1] De doorslaggevende impuls voor de moderne gospel kwam echter rond de eeuwwisseling met de opkomst van de pinkster- en heiligheidskerken, wier extatische, „geheiligde" eredienst — klappen, roepen, dansen en improvisatie, begeleid door tamboerijnen, piano's en gitaren — de muziek haar energie gaf.[1] Anders dan spirituals, die werden geïmproviseerd en mondeling werden doorgegeven, waren gospelliederen gecomponeerd en formeel gestructureerd, en namen ze vrijelijk elementen van blues en populaire muziek op.[1]
Geen enkele figuur vormde het genre beslissender dan Thomas A. Dorsey (1899–1993), algemeen de „vader van de gospelmuziek" genoemd.[2] Geboren in Villa Rica, Georgia, maakte Dorsey eerst naam in de seculiere wereld als de bluespianist „Georgia Tom", die zich in 1924 bij Ma Raineys Wild Cats Jazz Band voegde en een reputatie verwierf voor ritmische begeleiding.[2][3] In het begin van de jaren dertig versmolt hij dat bluesgevoel met heilige teksten, bouwde liederen op de achtmaats bluesvorm maar verving wanhoop door boodschappen van hoop en bevestiging — wat hij „goed nieuws aan beide kanten" noemde.[3] Het was Dorsey die de term „gospelliederen" populariseerde om deze nieuwe muziek te beschrijven.[2]
Zijn meest blijvende compositie, Take My Hand, Precious Lord, werd in 1932 in Chicago geschreven nadat zijn vrouw Nettie tijdens de bevalling was gestorven en hun pasgeboren zoon een dag later overleed.[2][3] Dorsey zette zijn oorspronkelijke tekst op de melodie van een bestaande hymne, „Must Jesus Bear the Cross Alone?" van George Allen.[3] Hij schreef vervolgens „Peace in the Valley" (1937) en in totaal zo'n duizend gospelliederen.[2] Naast het componeren bouwde Dorsey de infrastructuur van het genre op: hij was medeoprichter van de National Convention of Gospel Choirs and Choruses, leidde musici door het hele land op en richtte het eerste gospeluitgeverijhuis in zwart bezit op.[2] Zijn samenwerking met de grootste gospelstem van het tijdperk zou helpen inluiden wat vaak het „Gouden Tijdperk van de Gospel" wordt genoemd.[3]
Die stem behoorde toe aan Mahalia Jackson (1911–1972), geboren in New Orleans en vereerd als de „Koningin van de Gospel".[5] Jackson begon als klein kind in de kerk te zingen voordat ze naar Chicago verhuisde, waar haar alt en haar compromisloze toewijding aan de heilige muziek haar tot een ster maakten.[4] Haar opname uit 1947 Move On Up a Little Higher verkocht twee miljoen exemplaren en bereikte de tweede plaats in de Billboard-hitlijsten — een primeur voor de gospelmuziek.[4] In 1950 trad ze op in Carnegie Hall, een zaal die normaal voor klassieke artiesten gereserveerd was, en later verscheen ze in 1957 en 1958 op het Newport Jazz Festival.[4] Gedurende haar hele carrière weigerde ze lucratieve aanbiedingen om over te stappen naar seculiere muziek, en sloeg ze zowel Louis Armstrong als Earl Hines af om zich op gospel te concentreren.[4]
Jackson werd de meest vooraanstaande gospelmusicus die met de burgerrechtenbeweging werd geassocieerd. Ze ontmoette Martin Luther King Jr. in 1956 en sloot een hechte vriendschap met hem.[4] Bij de Mars op Washington in 1963 zong ze op Kings verzoek „I've Been 'Buked and I've Been Scorned", vlak voor zijn toespraak.[5] Terwijl King sprak, zou Jackson volgens wijdverbreide berichten hebben geroepen: „Vertel ze over de droom, Martin", waardoor hij zijn voorbereide tekst opzijlegde en de „I Have a Dream"-peroratie improviseerde die een van de beroemdste passages van de Amerikaanse welsprekendheid werd.[5] Toen King in 1968 werd vermoord, zong Jackson op zijn begrafenis Dorseys „Take My Hand, Precious Lord" — het lied dat King zijn favoriet had genoemd.[4][6]
Als Jackson de spirituele zwaartekracht van de gospel belichaamde, onthulde Sister Rosetta Tharpe (1915–1973) zijn vermogen om te elektriseren. Geboren als Rosetta Nubin in Cotton Plant, Arkansas, groeide ze op in de pinksterkerk Church of God in Christ, waar ze als kinderlijk gitaarwonder begon op te treden.[7] Tharpe werd de eerste grote platenster van de gospel en een van de eersten die een rhythm-and-blues- en rock-'n-roll-publiek bereikte.[7] Haar geluid koppelde spirituele teksten aan een zwaar vervormde elektrische gitaar — een techniek die hielp de weg te openen naar elektrische blues en rock.[7]
Haar opname uit 1944 „Strange Things Happening Every Day", uitgebracht in 1945, werd de eerste gospelplaat die oversprong, bereikte de tweede plaats in Billboards „race records"-lijst en kreeg erkenning als voorloper van de rock-'n-roll.[7] Vaak „de oorspronkelijke soul sister" en „de peetmoeder van de rock-'n-roll" genoemd, beïnvloedde Tharpe rechtstreeks vroege rockpioniers, waaronder Little Richard, Chuck Berry, Elvis Presley en Johnny Cash.[7] In 2018 werd ze postuum opgenomen in de Rock and Roll Hall of Fame als Early Influence.[7]
In al zijn vele vormen wordt gospel gedefinieerd door een reeks gedeelde muzikale praktijken die zijn geërfd van de zwarte kerk. Centraal staat call-and-response, waarin een leidende stem wordt beantwoord door een koor of een gemeente, vaak over een herhalend refrein.[8] Solozangers improviseren vrijelijk en stapelen gekreun, geroep, geschreeuw en andere non-verbale uitingen over de lijnen van de groep — een voordracht die rechtstreeks is ontleend aan de geheiligde stijl van de heiligheids-pinkster-eredienst.[8] Het ritme is voortstuwend en gesyncopeerd, vaak onderstreept door handgeklap en lichaamsbeweging, en de emotionele intensiteit van de muziek is bedoeld om participatief te zijn in plaats van louter uitgevoerd.[1][8]
De begeleiding evolueerde in de loop van de tijd. De jubilee-kwartetten van de jaren dertig en veertig, zoals het Golden Gate Quartet, zongen in nauwe call-and-response-harmonie in een sterk gesyncopeerde stijl.[8] Vanaf de jaren veertig verschoven groepen zoals de Soul Stirrers naar „hard gospel", introduceerden een lead-tenor-format en voegden in de jaren vijftig gitaar toe, daarna piano, Hammond-orgel en drums tegen de jaren zestig.[8] Na de Tweede Wereldoorlog, ruwweg van 1945 tot 1960, regeerden deze tourende kwartetten oppermachtig tijdens het commerciële „Gouden Tijdperk" van het genre.[8]
De invloed van de gospel straalde ver buiten het heiligdom uit. Het genre leverde de zangtechnieken, de harmonische taal en de emotionele vurigheid die soul en rhythm and blues deden ontstaan. Sam Cooke, leadzanger van de Soul Stirrers, was een van de eersten die volledig van gospel naar seculiere pop overstapte, een bepalende pionier van de soulmuziek werd en een generatie artiesten die hem volgden inspireerde.[9] Aretha Franklin, dochter van de Detroitse baptistenpredikant C. L. Franklin, leerde zingen in de kerk van haar vader en droeg die training mee in een gevierde pop- en soulcarrière.[11] In januari 1972 keerde ze terug naar haar wortels om Amazing Grace live op te nemen in een kerk in Los Angeles met de eerwaarde James Cleveland; in juni van dat jaar uitgebracht, werd het het bestverkochte album van haar carrière en het bestverkochte live-gospelalbum aller tijden.[10]
De rode draad door deze geschiedenis is er een van transformatie onder druk: een muziek gesmeed door tot slaaf gemaakte mensen, gecodificeerd in winkel- en pinksterkerken, geprofessionaliseerd door Dorsey, naar concertzalen gedragen door Jackson, geëlektriseerd door Tharpe, en uiteindelijk verweven in het weefsel van vrijwel alle Amerikaanse populaire muziek. De gospel gaf de twintigste eeuw niet alleen haar hymnen, maar de eigenlijke korrel van haar stem — de gebogen noten, de call-and-response, de schreeuw van bevrijding — die tot op de dag van vandaag nog doorklinkt in soul, R&B en rock.[1]
Nog geen reacties — wees de eerste.