Van de geschilderde schaduwen van het Duitse expressionisme tot de gemaskerde moordenaars van het slashertijdperk: hoe horror het meest blijvende — en meest winstgevende — genre van de cinema werd
Horror is bijna zo oud als de film. De Franse illusionist Georges Méliès wordt doorgaans gecrediteerd met de eerste horrorfilm, Le Manoir du diable (1896), een korte trucfilm waarvan de beeldtaal — demonen, geesten, heksen, een skelet en een spookkasteel, met een gedaante die in de duivel verandert — putte uit eeuwen van legende en toneelspektakel.[1] Wat begon als een nieuwigheid van de filmische illusie zou binnen enkele decennia uitgroeien tot een van de veerkrachtigste en commercieel belangrijkste vormen van het medium.
De eerste grote esthetische sprong van het genre kwam in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, met de Duitse expressionistische beweging. The Cabinet of Dr. Caligari (1920), geregisseerd door Robert Wiene, wordt algemeen beschouwd als het eerste grote werk van de horror en de bepalende film van het expressionisme, met geschilderde, vervormde decors, hoekige architectuur en diepe schaduwen — bizarre lichtpatronen die rechtstreeks op het decor werden geschilderd — om psychologische ontreddering te externaliseren.[2] Twee jaar later regisseerde F. W. Murnau Nosferatu (1922), een ongeautoriseerde bewerking van Bram Stokers Dracula die als sjabloon diende voor de horrorfilm.[1] Het vocabulaire van de expressionisten — dreigende schaduw, scheve kadrering en architectuur-als-angst — zou de visuele taal van de horror voor de komende honderd jaar vormgeven.[3]
Horror werd in 1931 een gecodificeerd, vermarktbaar Hollywood-genre, toen Universal Pictures twee films uitbracht die het studiotijdperk van de monsters definieerden. Tod Brownings Dracula, met Bela Lugosi in de hoofdrol, ging in februari 1931 in première en was een groot kassucces — de grootste winst van Universals uitgaven van 1931.[1] Later dat jaar werd James Whales Frankenstein, met Boris Karloff als het Monster, een van de meest blijvende en vaakst opnieuw uitgebrachte successen van de studio.[4] Universal volgde met The Mummy (1932) en The Invisible Man (1933) en vestigde zich als de toonaangevende horrorstudio van het decennium.[1]
De hausse werd grotendeels aangedreven door Carl Laemmle Jr., het jonge productiehoofd van Universal, die horror als commercieel vooruitzicht verdedigde tegen de scepsis van zijn vader, de oprichter van de studio.[4]
Doorheen zijn vele cycli wordt horror minder verenigd door onderwerp dan door beoogd effect: het is het genre dat is georganiseerd rond angst, vrees, walging en schrik. De monsters ervan lopen uiteen van bovennatuurlijke wezens — vampiers, geesten, heksen, de ondoden — tot volkomen menselijke moordenaars, maar de constante is een confrontatie met wat bedreigt, afstoot of destabiliseert. Cruciaal is dat horror ook een genre van formeel experiment is. Van de geschilderde schaduwen van het expressionisme tot de staccato montage van de moderne slasher hebben filmmakers horror herhaaldelijk als laboratorium voor techniek gebruikt, want terreur hangt evenzeer af van ritme, geluid en suggestie als van wat er wordt getoond.[5]
Horror heeft ook altijd een sociale en psychologische ondertoon gedragen. Critici merken op dat de monsters van het genre vaak de angsten van hun tijd belichamen — naoorlogs trauma, het atoomtijdperk, sociale omwenteling — waardoor horror evenzeer een spiegel is als een schrikmachine.[3]
Als één film de grens markeert tussen de klassieke en de moderne horror, dan is het Psycho (1960). Alfred Hitchcock bood aan om hem snel en goedkoop in zwart-wit te draaien met de crew van zijn televisieserie Alfred Hitchcock Presents, en financierde hem via zijn eigen Shamley Productions.[6] De beruchte douchescène — impressionistisch samengesteld uit tientallen korte shots en voorzien van Bernard Herrmanns krijsende, volledig met strijkers gespeelde motief — leverde geweld van ongekende intimiteit zonder expliciete gore, en behoort tot de meest geanalyseerde en geïmiteerde sequenties uit de filmgeschiedenis.[6] Critici beschouwen Psycho algemeen als een van de vroegste voorbeelden van de slasherfilm, en hij stelde een nieuw niveau van aanvaardbaarheid vast voor geweld en afwijkend gedrag in de Amerikaanse cinema.[6] De Library of Congress selecteerde hem in 1992 voor het National Film Registry.[7]
De late jaren zestig en zeventig verdiepten de ernst en de schok van de horror. George A. Romero's Night of the Living Dead (1968) introduceerde maatschappelijk commentaar en grafisch, documentaireachtig geweld in het genre; hij werd in 1999 opgenomen in het National Film Registry.[7] William Friedkins The Exorcist (1973) bracht de mainstreamhorror nieuw leven in en leverde tien Oscarnominaties op — een mate van prestige die zeldzaam is voor het genre.[8] Tobe Hoopers The Texas Chain Saw Massacre (1974) wordt gecrediteerd met het ontstaan van verschillende slasherconventies, waaronder de gemaskerde, kolossale moordenaar, elektrisch gereedschap als wapen en de overlevende heldin die later werd getheoretiseerd als de „final girl“.[9]
De slashercyclus die de horror tot in de jaren tachtig domineerde, werd gecodificeerd door John Carpenter. Zijn onafhankelijke film Halloween (1978), geregisseerd en van muziek voorzien door Carpenter en mede geschreven met producent Debra Hill op een budget van zo'n 300.000 dollar, bracht ongeveer 70 miljoen dollar op en werd zo een van de meest winstgevende onafhankelijke films ooit gemaakt.[10] De gemaskerde, zwijgende, schijnbaar onstuitbare moordenaar, de voorstedelijke setting, het bedreigde oppasmeisje en Carpenters minimalistische pianopartituur vormden samen het sjabloon dat vrijwel elke slasher die volgde overnam; hij kwam in 2006 in het National Film Registry terecht.[10]
Wes Craven werd tot tweemaal toe een van de bepalende auteurs van het genre. In 1984 schreef en regisseerde hij A Nightmare on Elm Street, waarin hij Freddy Krueger introduceerde — een ondode kindermoordenaar die zijn slachtoffers in hun dromen vermoordt — en oprechte terreur paarde aan duistere, kwinkslagende humor.[11] De film, geproduceerd voor New Line Cinema, was zo lucratief dat de studio algemeen bekend kwam te staan als „the house that Freddy built“.[12] Craven vond de slasher opnieuw uit met Scream (1996), een zelfbewuste kaskraker waarvan de personages openlijk de conventies van horrorfilms aanhalen, en blies het genre voor een nieuwe generatie nieuw leven in.[13]
Terwijl Hollywood de slasher opbouwde, ontwikkelde de Italiaanse cinema een parallelle, sterk gestileerde stroming. De giallo — genoemd naar de gele omslagen van Italiaanse pulp-misdaadromans — vermengde thriller, horror en erotiek, en draaide doorgaans om een moordenaar met zwarte handschoenen wiens identiteit pas in de climax wordt onthuld.[14] Mario Bava's Blood and Black Lace (1964) legde het sjabloon vast, maar tot de meest gevierde beoefenaars behoort Dario Argento, vaak „de Italiaanse Hitchcock“ genoemd.[15] Argento's Suspiria (1977) — het verhaal van een Amerikaanse balletstudente die ontdekt dat haar dansacademie een dekmantel is voor een heksenkring — wordt bewonderd om zijn schreeuwerige, verzadigde kleur, barokke set-pieces en een voortstuwende soundtrack van de rockband Goblin.[16] Het gestileerde geweld en de onverbloemde inhoud van de giallo voedden rechtstreeks de bloederige slasher- en splatterfilms die in de vroege jaren tachtig floreerden.[14]
De schaalvoordelen van de horror zijn al lang deel van zijn aantrekkingskracht: omdat hij met bescheiden budgetten een intense publieksreactie kan opwekken, is hij herhaaldelijk een van de betrouwbaarste gokken van het filmbedrijf gebleken, en Blumhouse Productions — opgericht door Jason Blum in 2000 — bouwde een hele studio op dat lagebudgetmodel.
Het genre heeft ook kritische legitimiteit verworven. Jordan Peeles Get Out (2017), een horrorfilm over Amerikaans racisme die voor ongeveer 4,5 miljoen dollar werd gemaakt, bracht bijna 260 miljoen dollar op en won de Oscar voor beste originele scenario, waarmee Peele de eerste zwarte scenarist werd die in die categorie won.[17] De invloed van de horror reikt ook tot in de wetenschap: Carol J. Clovers Men, Women, and Chain Saws (1992) herinterpreteerde de slasher via de feministische filmtheorie en populariseerde de nu alomtegenwoordige term „final girl“.[18]
Van een spookkasteel in 1896 tot een heksenkring onder een dansacademie, van geschilderde expressionistische schaduwen tot een mes achter een douchegordijn, heeft horror zich bewezen als het meest aanpasbare genre van de cinema — een vorm die voortdurend opnieuw wordt uitgevonden door zijn grote regisseurs, maar altijd terugkeert naar dezelfde wezenlijke transactie: het genot, en de betekenis, die we vinden in bang zijn.
Nog geen reacties — wees de eerste.