1. Home
  2. Ontdekken
  3. Impressionism: Painting the Fleeting Light of Modern Life
Impressionism: Painting the Fleeting Light of Modern Life
RedactioneelArt

Impressionisme: het vluchtige licht van het moderne leven schilderen

Hoe een kring van afgewezen schilders in het Parijs van de jaren 1860–1880 brak met de academie, hun ezels mee naar buiten nam en de wereld leerde het licht zelf te zien

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een revolutie geboren uit afwijzing

In het voorjaar van 1863 wees de officiële Parijse Salon — de door de overheid gesteunde tentoonstelling die het lot van een kunstenaar in Frankrijk feitelijk bepaalde — meer dan de helft van de ingezonden werken af. Het publieke protest was zo luid dat keizer Napoleon III een aparte tentoonstelling gelastte, de Salon des Refusés („tentoonstelling van de geweigerden"), om de versmade doeken te tonen.[1] De voornaamste attractie, en het voornaamste schandaal, was een groot schilderij van Édouard Manet: Le Déjeuner sur l'herbe (Het ontbijt in het gras). Een naakte vrouw die picknickt met twee volledig en modieus geklede mannen, gerechtvaardigd door noch mythe noch allegorie, kwam op de tijdgenoten obsceen over, en het schilderij wekte in gelijke mate gelach en verontwaardiging op.[2]

Manets vergrijp lag niet alleen in zijn onderwerp, maar in zijn manier. Zijn afgevlakte vormen en zijn openlijke minachting voor de traditionele modellering en het perspectief braken beslist met de nadruk van de academische schilderkunst op illusionisme, en die breuk hielp het terrein te effenen voor de schilders die spoedig zouden volgen.[3] Toen Manet Olympia — een koel zelfverzekerd naakt — toonde op de officiële Salon van 1865, werd het beoordeeld als het meest schokkende werk van de tentoonstelling.[4] Hoewel Manet zich nooit aansloot bij de onafhankelijke tentoonstellingen die de beweging definieerden en de voorkeur gaf aan het blijven inzenden naar de Salon, beschouwden de jongere schilders hem als een voorloper en informele leider.[3]

De voorwaarden voor een nieuw soort schilderkunst

Het impressionisme had niet kunnen ontstaan zonder een stille revolutie in de materialen. In 1841 patenteerde een in Londen wonende Amerikaanse portretschilder, John Goffe Rand, de opvouwbare metalen verftube, die de lekkende varkensblaaszakjes verving die kunstenaars eeuwenlang hadden gebruikt.[5] Voor het eerst werd het praktisch om een volledig palet de open lucht in te dragen en een olieverfschilderij ter plekke af te maken.[5] Renoir verwoordde die schuld later botweg: „Zonder verf in tubes zou er geen Cézanne zijn, geen Monet, geen Pissarro, en geen impressionisme."[5]

Die tubes brachten ook een nieuwe chemie mee. Industriële scheikundigen uit de negentiende eeuw hadden schitterende, stabiele pigmenten gesynthetiseerd — chroomgeel en smaragdgroen onder meer — die schilders chromatische intensiteiten gaven die hun voorgangers nooit hadden bezeten.[5] De praktijk van het werken en plein air (in de open lucht) nam in de jaren 1870 sterk toe juist omdat draagbare tubes het haalbaar maakten.[6]

De wereld waarin deze schilders leefden, veranderde even snel. Frankrijk herstelde van de nederlaag in de Frans-Duitse Oorlog van 1870-71, het beleg van Parijs en het geweld van de burgeroorlog.[7] De hoofdstad zelf was herbouwd tot een stad van brede boulevards, en de spoorlijn had Parijs verbonden met de buitenstedelijke rivieroevers waar de schilders zo graag werkten. Toen Claude Monet in 1877 toestemming kreeg om zich in het Gare Saint-Lazare te installeren, maakte hij zo'n dozijn gezichten op het station — glazen-en-ijzeren daken, opwellende stoom, het zinnebeeld zelf van een modern motief.[8] Hij wilde, net als Manet en Degas, beschouwd worden als een schilder van het moderne leven.[8]

De techniek: het licht zien, niet de dingen

Wat de impressionisten verenigt, is minder een gedeeld onderwerp dan een gedeelde manier van kijken. In plaats van in het atelier een glad, afgewerkt oppervlak op te bouwen, werkten zij snel voor het motief en legden de momentane en vergankelijke effecten van het zonlicht vast met snelle, gebroken penseelstreken — losse stippen en vlekken verf die de vluchtige kwaliteit van het licht weergeven.[6] Van dichtbij lost het doek op in afzonderlijke streken van zuivere, ongemengde kleur; op kijkafstand voegen die streken zich in het oog weer samen tot glinsterende, trillende vorm.[9]

Hun behandeling van kleur was even radicaal. De impressionisten lieten de neutrale grijzen en zwarten van de traditionele schaduw varen en gebruikten in plaats daarvan de complementaire kleuren van het licht.[9] Pissarro vatte de werkwijze samen in een aanwijzing aan zijn collega's: „Schilder niet beetje bij beetje, maar schilder alles in één keer door overal tonen te plaatsen."[5] Het doel was een impressie — de gewaarwording van een bepaald licht op een bepaald moment — en geen catalogus van voorwerpen.

De acht tentoonstellingen, 1874-1886

Uitgesloten van de academie, bouwden de schilders hun eigen podium. Eind 1873 en begin 1874 organiseerden zij zich als de Société Anonyme des Artistes Peintres, Sculpteurs, Graveurs, etc., en op 15 april 1874 openden zij een tentoonstelling in het voormalige atelier van de fotograaf Nadar, aan de Boulevard des Capucines 35.[7][10] Zo'n dertig kunstenaars namen deel, onder wie Monet, Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas, Camille Pissarro, Berthe Morisot, Alfred Sisley en Paul Cézanne.[7]

De tentoonstelling was een commerciële mislukking — er kwamen ongeveer 3.500 bezoekers, tegenover de honderdduizenden die de officiële Salon van dat jaar bezochten — maar zij gaf de beweging haar naam.[7] In zijn bespreking van de tentoonstelling voor de satirische krant Le Charivari greep de criticus Louis Leroy de titel van een doek van Monet aan, Impression, Sunrise (een nevelige dageraad boven de haven van Le Havre, omstreeks 1872 geschilderd), en gaf zijn artikel spottend de kop „De tentoonstelling van de impressionisten".[10][11] De belediging bleef hangen.

In de volgende twaalf jaar organiseerde de kring nog zeven onafhankelijke tentoonstellingen, de laatste in 1886.[6] Pissarro — tien jaar ouder dan de meesten van de groep, een mentorfiguur die zij „Vader Pissarro" noemden — was de enige kunstenaar die op alle acht exposeerde.[10] Morisot, de enige vrouw die op de openingstentoonstelling van 1874 exposeerde, nam aan zeven van de acht deel, en zij en haar man Eugène Manet hielpen de laatste tentoonstelling van 1886 te financieren en te organiseren.[12][17]

De schilders en hun onderwerpen

Elke impressionist dreef de gedeelde methode naar een ander doel. Monet was de zuiverste landschapsschilder van het licht van de beweging, die obsessief terugkeerde naar dezelfde motieven — de Seine, de hooibergen, het Saint-Lazare-station — om vast te leggen hoe hun verschijning van uur tot uur verschoof.[8] Renoir bracht dezelfde gebroken streek op menigten Parijzenaars in hun vrije tijd: zijn Bal du moulin de la Galette, getoond op de tentoonstelling van 1877, vangt een door de zon beschenen openluchtdanstuin in Montmartre, met zijn bewegende menigte gehuld in natuurlijk en kunstlicht en gespikkeld door zonlicht dat door de bomen wordt gefilterd.[13]

Berthe Morisot richtte de nieuwe stijl op de intieme huiselijke wereld die voor haar mannelijke collega's grotendeels gesloten was; haar The Cradle (1872), getoond in 1874, beeldt haar zus Edma af terwijl ze over een slapende baby waakt.[12] Degas stond enigszins apart van de anderen. Als stedelijke realist met een rigoureuze academische opleiding had hij weinig belangstelling voor landschappen en specialiseerde hij zich in plaats daarvan in verrassende, raadselachtige taferelen van het Parijse leven — balletdanseressen, wasvrouwen en cafébezoekers gevangen in kunstlicht en onverwachte gezichtspunten.[14] Hij werkte steeds meer in pastel en toonde een reeks naakte baadsters op de laatste tentoonstelling van 1886.[14]

De erfenis: naar het postimpressionisme

Tegen de tijd van die laatste tentoonstelling in 1886 was de beweging al aan het muteren. Een jongere generatie nam de bevrijde kleur en de gebroken penseelstreek van de impressionisten over, maar verwierp wat zij als hun beperking zagen — het louter passief vastleggen van vluchtig licht.[15] In 1910 bracht de Britse criticus Roger Fry hun werk samen in een Londense tentoonstelling, Manet and the Post-Impressionists, en bedacht de term die het volgende tijdperk benoemde.[15]

De postimpressionisten drongen in uiteenlopende richtingen. Cézanne — jaren eerder aangemoedigd door Pissarro — legde de vergankelijke lichteffecten terzijde om de onderliggende structuur van de natuur na te streven.[16] Georges Seurat plaatste de kleur op een quasi-wetenschappelijke grondslag, door minuscule kleurstipjes naast elkaar te zetten zodat ze optisch in het oog van de toeschouwer mengden, een methode die het neo-impressionisme werd.[16][9] Vincent van Gogh en Paul Gauguin, beiden schatplichtig aan de impressionistische kleur, wendden zich in plaats daarvan tot persoonlijke emotie en verbeeldingsrijke verzinning.[16]

In nauwelijks twee decennia hadden een handvol schilders die door het establishment werden afgedaan als producenten van onafgewerkte „impressies" de prioriteiten van de westerse schilderkunst omvergeworpen. Zij haalden de kunst uit het atelier en in het daglicht, maakten de daad van het waarnemen zelf tot het ware onderwerp, en openden de deur waardoor vrijwel alle moderne kunst zou gaan.[6]

Bronnen

Dit redactionele artikel put uit collectie- en wetenschappelijk materiaal van de National Gallery of Art (Washington), het Musée d'Orsay, het Metropolitan Museum of Art, de National Gallery (Londen), het Musée Marmottan Monet, Tate, het National Museum of Women in the Arts, het Smithsonian en Encyclopædia Britannica.

References

  1. 1.Salon des Refusés. Encyclopædia Britannica, 2024 ↗
  2. 2.Le Déjeuner sur l'herbe — Édouard Manet. Musée d'Orsay, 2024 ↗
  3. 3.Édouard Manet (1832–1883). The Metropolitan Museum of Art, 2009 ↗
  4. 4.Édouard Manet (1832–1883). The Metropolitan Museum of Art, 2009 ↗
  5. 5.Perry Hurt. Never Underestimate the Power of a Paint Tube. Smithsonian Magazine, 2013 ↗
  6. 6.Impressionism. Tate, 2024 ↗
  7. 7.1874: The Birth of Impressionism. National Gallery of Art, 2024 ↗
  8. 8.The Gare St-Lazare — Claude Monet. The National Gallery, London, 2024 ↗
  9. 9.Impressionism. Encyclopædia Britannica, 2024 ↗
  10. 10.Camille Pissarro. Encyclopædia Britannica, 2024 ↗
  11. 11.Impression, soleil levant, 1872. Musée Marmottan Monet, 2024 ↗
  12. 12.Le Berceau (The Cradle) — Berthe Morisot. Musée d'Orsay, 2024 ↗
  13. 13.Bal du moulin de la Galette — Auguste Renoir. Musée d'Orsay, 2024 ↗
  14. 14.Edgar Degas. Encyclopædia Britannica, 2024 ↗
  15. 15.Post-Impressionism. Tate, 2024 ↗
  16. 16.Post-Impressionism. Encyclopædia Britannica, 2024 ↗
  17. 17.Berthe Morisot — Artist Profile. National Museum of Women in the Arts, 2024 ↗
impressionismartart-historypaintingmonet
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido