Hoe een nationale cinema censuur en landelijke eenvoud omvormde tot een van de invloedrijkste filmtradities van het moderne tijdperk
Weinig nationale cinema's hebben de internationale status van die van Iran verworven terwijl ze onder zulke strenge beperkingen werkten. Gedurende ongeveer zes decennia veranderden Iraanse filmmakers bescheiden budgetten, landelijke decors, niet-professionele acteurs en de druk van staatscensuur in een onmiskenbare filmtaal — een taal die op 's werelds grote festivals geprezen werd om haar humanisme, haar vervaging van fictie en documentaire, en haar bedrieglijk eenvoudige oppervlakken.[1] Tegen het einde van de jaren negentig kon, zoals een overzicht van het vakgebied het verwoordde, „geen enkel respectabel festival zonder ten minste één film uit Iran."[1]
Wat de traditie opmerkelijk maakt, is niet alleen haar vakmanschap, maar haar paradox: veel van haar bepalende werken werden niet ondanks de repressie gemaakt, maar in zekere zin erdóór — met metafoor, allegorie en de figuur van het kind om te spreken over onderwerpen die de staat niet rechtstreeks toestond.[2] Het resultaat is een oeuvre dat tegelijk intiem en filosofisch ambitieus is, formeel speels en moreel serieus.
De moderne Iraanse kunstfilm begint vóór de revolutie van 1979, met de beweging die bekendstaat als de Iraanse Nieuwe Golf. Critici dateren haar beslissende komst vaak op 1969, toen The Cow, geregisseerd door Dariush Mehrjui, verscheen naast Masoud Kimiai's Qeysar; samen met Davoud Mollapours Shohare Ahoo Khanoom (1968) worden deze gewoonlijk genoemd als de grondleggende films van de beweging.[3] De golf duurde voort totdat de revolutie haar in 1979 onderbrak.[3]
Een cruciale voorloper was The House Is Black (1963), een korte documentaire die zich afspeelt in een leprakolonie, van de modernistische dichteres Forough Farrokhzad; ze wordt algemeen beschouwd als een voorbode van de Nieuwe Golf en won in 1963 de hoofdprijs in de documentairecategorie op het Internationale Kortfilmfestival Oberhausen.[3] Deze films deelden kenmerken met de Europese kunstcinema van die periode, met name het Italiaanse neorealisme, en stonden voor een uitgesproken Iraans idioom dat de grenzen tussen fictie en documentaire vervaagde.[3] Het wetenschappelijk onderzoek naar de beweging benadrukt haar preoccupatie met materialiteit — ruïnes, leemstenen architectuur, het menselijk lichaam — en haar geloof, in de geest van theoreticus Siegfried Kracauer, in de kracht van de cinema om de fysieke werkelijkheid te verlossen.[4] Naast Mehrjui gaven figuren als Ebrahim Golestan, Forough Farrokhzad, Nasser Taghvai en Parviz Kimiavi vorm aan haar poëtische, modernistische gevoeligheid.[4]
Even belangrijk was een instelling: het Instituut voor de Intellectuele Ontwikkeling van Kinderen en Jongvolwassenen, bekend als Kanun, waar in 1970 een jonge Abbas Kiarostami een filmafdeling oprichtte en zijn debuutkortfilm The Bread and Alley maakte.[5] Kanun zou veel van het talent voortbrengen dat de Iraanse cinema voor de volgende generatie definieerde.
De revolutie van 1979 legde de productie stil en voerde een uitgebreid regelgevend kader in — vergunningen voor scripts, filmopnames en vertoning, plus morele codes die kleding, aanraking en de uitbeelding van vrouwen, politiek, religie en seksualiteit reguleerden.[2] In plaats van de kunstvorm uit te doven, gaven deze grenzen haar een nieuwe vorm. Met het ongesluierde vrouwelijke lichaam en romantische intimiteit grotendeels verboden terrein, kanaliseerden filmmakers emotie via kinderen en het landelijke leven, en produceerden ze allegorische, metafoorrijke werken die langs de censoren glipten.[2]
De staat bouwde ook infrastructuur voor export: de Farabi Cinema Foundation, opgericht in 1983, promootte Iraanse films in het buitenland en stimuleerde tegelijkertijd technische verfijning, in de hoop dat de cinema internationale erkenning kon winnen.[1][2] Dat lukte. Kiarostami's Waar is het huis van mijn vriend? (1986) werd in 1988 voor het eerst vertoond in Nantes en kreeg vervolgens een Bronzen Luipaard in Locarno, wat een „escalatie in de aanwezigheid van Iraanse films in het buitenland" in gang zette, zoals een verslag het noemt; tegen 1990 bereikte de Iraanse cinema een plotselinge piek van 230 films op 78 internationale festivals.[1]
Als één filmmaker de internationale opkomst van de Iraanse cinema belichaamt, dan is het Abbas Kiarostami (1940-2016).[5] Zijn werk onderzoekt het membraan tussen werkelijkheid en fictie met een geduld dat zijn handelsmerk werd. De zogenaamde Koker-trilogie — Where Is the Friend's House? (1987), En het leven gaat door... (1992) en Door de olijfbomen (1994) — speelt zich af in en rond een Noord-Iraans dorp en vouwt documentaire, komedie en tragedie samen tot zelfreferentiële fabels.[5] In Close-Up (1990) ensceneerde Kiarostami het ware verhaal van een man die zich uitgaf voor de regisseur Mohsen Makhmalbaf, waarbij hij de echte betrokkenen als zichzelf castte in een mijlpaal van de docufictie die de cinema, het bedrog en het verlangen bevraagt.[6]
Zijn internationale aanzien werd bezegeld toen Taste of Cherry (1997) — een sober, filosofisch geladen drama over een man die iemand zoekt om hem te begraven nadat hij sterft — de Gouden Palm won op het Filmfestival van Cannes van 1997, een prijs die hij deelde met Shohei Imamura's De paling.[5][1] Kiarostami's reikwijdte was mondiaal genoeg dat Akira Kurosawa verklaarde dat hij, na de dood van Satyajit Ray, „God dankte dat hij ons precies de juiste persoon gaf om zijn plaats in te nemen."[5] Hij bleef internationaal experimenteren, onder meer met Certified Copy (2010), opgenomen in Italië.[5]
Een latere generatie duwde de Iraanse cinema dieper in dichtgeplot moreel en sociaal drama. Asghar Farhadi (geboren in 1972) bouwde zijn reputatie op met ingewikkelde ensemblefilms die makkelijke oordelen achterwege laten, te beginnen met Over Elly (2009).[7] Zijn doorbraak, A Separation (2011) — een verhaal over de scheiding van een echtpaar dat uitwaaiert naar vragen over klasse, geloof en gender — won de Gouden Beer op het Filmfestival van Berlijn van 2011 en werd vervolgens de eerste Iraanse film die de Academy Award voor Beste Buitenlandse Film won, tijdens de ceremonie van 2012.[7][1] Farhadi herhaalde het kunststuk met The Salesman (2016), die hem in 2017 een tweede Oscar opleverde; hij weigerde aanwezig te zijn uit protest tegen de Amerikaanse immigratiebeperkingen.[7] In 2012 noemde Time hem onder de honderd meest invloedrijke mensen ter wereld.[7]
Geen enkele filmmaker dramatiseert de spanning tussen het Iraanse vakmanschap en de staat scherper dan Jafar Panahi. Als voormalig assistent van Kiarostami kondigde Panahi zichzelf aan met The White Balloon (1995), die de Caméra d'Or in Cannes won, en De cirkel (2000), een kritiek op de behandeling van vrouwen in Iran die de Gouden Leeuw in Venetië behaalde voordat ze thuis verboden werd.[8]
In december 2010 veroordeelde een Islamitische Revolutionaire Rechtbank Panahi voor propaganda tegen de staat, met een vonnis van zes jaar gevangenisstraf en een verbod van twintig jaar op het maken of regisseren van films.[8] Hij is desondanks doorgegaan en werkt semi-clandestien. Dit is geen film (2011) werd op een USB-stick Iran uitgesmokkeld; Taxi Teheran (2015) won de Gouden Beer in Berlijn; en No Bears (2022) won een Speciale Juryprijs in Venetië.[8] In 2025 won It Was Just an Accident de Gouden Palm in Cannes, waarmee Panahi een van de slechts vier regisseurs werd die de hoofdprijzen op alle drie de grote Europese festivals in de wacht sleepte.[8]
De traditie reikt veel verder dan haar drie bekendste figuren. Mohsen Makhmalbaf, een vooraanstaande figuur in de nieuwe golf van de Iraanse cinema, kreeg festivalerkenning met films als Gabbeh (1996), en zijn dochter Samira Makhmalbaf bracht op haar zeventiende De appel (1998) in de officiële selectie van Cannes, waar de film werd vertoond in de sectie Un Certain Regard.[9][10] Majid Majidi's Children of Heaven (1997) werd de eerste Iraanse film die genomineerd werd voor de Academy Award voor Beste Buitenlandse Film.[1] Deze rijkdom aan talent is een deel van de reden waarom critici de Iraanse cinema zo vaak omschrijven als een van de meest innovatieve ter wereld.[2]
De blijvende bijdrage van de Iraanse cinema ligt in het bewijs dat diepgaand werk kan voortkomen uit radicale beperking. Haar filmmakers vormden een herkenbare poëtica — humanistisch van schaal, neorealistisch van textuur, reflexief over het filmen zelf en gesteld op kinderen en gewone levens — die de kunstcinema ver buiten de grenzen van Iran beïnvloedde.[1] Dat dit onder censuur gebeurde, is de centrale paradox van de traditie: de beperking gaf de films niet alleen vorm, maar scherpte ze in veel gevallen ook aan, en dwong een esthetiek van suggestie, metafoor en morele oplettendheid af.[2]
Het voortgaande verhaal van Jafar Panahi — veroordeeld, verbannen, gevangengezet en toch nog steeds 's werelds hoogste filmonderscheidingen winnend — laat zien dat de spanning tussen het Iraanse vakmanschap en het gezag onopgelost blijft.[8] Het bevestigt ook de veerkracht van de traditie. Van de stoffige wegen van Koker tot de rechtszalen en trappenhuizen van Farhadi's Teheran blijft de Iraanse cinema erop staan dat de kleinste menselijke gebaren, van nabij geobserveerd, het gewicht van een hele samenleving kunnen dragen.[4]
[1]: Encyclopaedia Iranica, „The International Reception of Iranian Cinema." [2]: Dawn, „Spotlight: The Blossoming of Iranian Cinema." [3]: Wikipedia, „Iranian New Wave." [4]: MoMA / post, „From the Body of Ruin to the Ruin of Body: On Materiality and the Iranian New Wave Cinema, 1960–1979." [5]: Wikipedia, „Abbas Kiarostami." [6]: Wikipedia, „Close-Up (1990 film)." [7]: Wikipedia, „Asghar Farhadi." [8]: Wikipedia, „Jafar Panahi." [9]: Encyclopaedia Britannica, „Mohsen Makhmalbaf." [10]: Festival de Cannes, „Samira Makhmalbaf."
Nog geen reacties — wees de eerste.