Van de elfde-eeuwse roman van een hofdame tot Murakami's mondiale surrealisme: hoe één traditie vergankelijkheid tot kunst verhief
Weinig literaire tradities kunnen beweren dat ze 's werelds eerste psychologische roman hebben voortgebracht, duizend jaar voordat de vorm elders voet aan de grond kreeg — en dat te hebben gedaan door de hand van een hofdame die schreef in een schrift dat haar eigen cultuur nauwelijks achtte. De Japanse literatuur is precies zo'n traditie: oud, zelfbewust en vanaf haar vroegste gedichten gepreoccupeerd met de schoonheid der dingen, juist omdat ze vergaan. Van de hofdagboeken van de Heian-aristocratie tot het wereldwijde fenomeen van de hedendaagse fictie heeft ze vergankelijkheid, terughoudendheid en emotionele subtiliteit steeds opnieuw in blijvende kunst omgezet.
Het Japanse schrift begint met het optekenen van de mythen van een natie. De twee oudste bewaard gebleven werken, de Kojiki (712) en de Nihon Shoki (720), legden de stichtingslegenden van Japan en de mythologische oorsprong van de keizerlijke lijn vast.[1] Deze kronieken werden geschreven tijdens de Nara-periode, toen de Japanse cultuur nog sterk leunde op Chinese modellen van schrift en geleerdheid.[1]
De poëzie echter gaf Japan zijn eerste uitgesproken eigen literaire stem. De Man'yōshū, of „Verzameling van tienduizend bladeren“, is de oudste bewaard gebleven bloemlezing van Japanse waka-poëzie, ergens na 759 samengesteld.[2] De meer dan 4.500 gedichten bestrijken het dagelijks leven, de natuur, de liefde en het verdriet, en werden geschreven met man'yōgana, een vroeg systeem dat Chinese karakters om hun klank inzette — een omslachtige oplossing die het schriftsysteem niettemin zijn moderne naam gaf.[2] De samenstelling van de bloemlezing wordt algemeen toegeschreven aan de dichter Ōtomo no Yakamochi.[2]
Het culturele hoogtepunt van de klassieke Japanse literatuur kwam tijdens de Heian-periode (794-1185), een tijdperk dat opmerkelijk was om de poëzie, dagboeken en fictie die door hofdames werden voortgebracht.[3] Naarmate Japan onafhankelijker werd van China, ontwikkelden aristocratische vrouwen een vloeiend Japans schrift dat beter paste bij hun eigen taal, terwijl mannen grotendeels in het Chinees bleven schrijven.[3] Deze op vrouwen gerichte literaire cultuur bracht het bepalende meesterwerk van de traditie voort.
Rond het begin van de elfde eeuw voltooide de hofdame Murasaki Shikibu The Tale of Genji, een uitgestrekt verhaal over het leven en de liefdes van Hikaru Genji, de zoon van een keizer.[4] Door velen beschouwd als de eerste roman in de geschiedenis van de wereldliteratuur, verdient het die onderscheiding minder om zijn lengte dan om zijn methode: zijn aanhoudende aandacht voor de psychologische toestanden van zijn personages en zijn inzicht in hun innerlijke gevoelens.[5] Omdat het Chinees de prestigetaal van het hof bleef — mannen schreven in een geleerde vorm van het Chinees, terwijl proza in het Japanse vernaculair minder gewicht had als serieuze geleerdheid — was het de beheersing van dat vernaculair door de vrouwen die hun hun literaire voorsprong gaf.[3]
Als er één idee door de Japanse literatuur loopt vanaf het Heian-hof, dan is het mono no aware — vaak vertaald als „het pathos der dingen“ of „de gevoeligheid voor de dingen“. Aware was in de Heian-periode een uitdrukking voor een diepe, beheerste emotie — pathos, aangrijpendheid, een scherpe gevoeligheid — gevoeld als reactie op de vluchtige schoonheid van de wereld.[6] In de loop der eeuwen verdiepte het zich tot een verfijnd bewustzijn van de weemoedige en vergankelijke aard van de schoonheid zelf.[6]
Het begrip dankt zijn theoretische precisie aan de achttiende-eeuwse geleerde Motoori Norinaga (1730-1801), een voorman van de opleving van het „Nationale Leren“ (Kokugaku), die een zorgvuldige filologische studie van oude Japanse teksten toepaste om hun intrinsieke waarden terug te winnen.[6] Het was Norinaga's analyse van mono no aware als het centrale thema van The Tale of Genji — en, later, van werken zoals de Man'yōshū — die het idee naar de voorgrond van de Japanse esthetiek schoof.[6] Deze gevoeligheid — terughoudendheid boven overdaad, suggestie boven stelling, een scherp bewustzijn dat alle dingen moeten vergaan — zou de verzen, het proza en zelfs de moderne fictie van de traditie vormgeven.
De esthetiek van het vergankelijke vond een van haar meest gedistilleerde uitdrukkingen in de zeventiende-eeuwse dichter Matsuo Bashō, Japans meest gevierde meester van de haiku. Zijn The Narrow Road to the Deep North (Oku no Hosomichi) verhaalt van een reis van zo'n vijf maanden en ongeveer 1.500 mijl door de noordelijke streken van Honshu, begonnen in de lente van 1689.[8] Als baanbrekend voorbeeld van haibun — proza doorweven met verzen — mijmert het over de schoonheid van de natuur, het verstrijken van de tijd en de aangrijpendheid van de nostalgie.[8] Voor het eerst postuum uitgegeven in 1702, geldt het als een van de fraaiste reiswerken in de hele Japanse literatuur.[8]
Japans ontmoeting met het Westen in de late negentiende en de twintigste eeuw veranderde zijn literatuur zonder haar van haar wortels los te snijden. Het resultaat was een generatie schrijvers die traditionele gevoeligheid huwde aan moderne vorm en de Japanse fictie naar een wereldwijd publiek bracht.
Yasunari Kawabata (1899-1972) werd op 16 oktober 1968 de eerste Japanner die de Nobelprijs voor Literatuur ontving, geëerd „voor zijn vertelmeesterschap, dat met grote gevoeligheid de essentie van de Japanse geest uitdrukt“.[9] Hij had in 1924 mee de avant-gardistische beweging Shinkankakuha („Nieuwe Sensationalisten“) helpen oprichten, daarbij puttend uit het Europese kubisme, expressionisme en dada.[9] Zijn beroemdste roman, Snow Country (Yukiguni), verscheen tussen 1935 en 1937 in afleveringen, en de melancholische schoonheid, de elliptische structuur en de preoccupatie met verlies belichamen precies de Japanse esthetiek die het Nobelcomité prees.[9] Kawabata stierf in 1972, naar het schijnt door zelfmoord, hoewel zijn naasten geloofden dat het een ongeluk kon zijn geweest.[9]
Zijn vriend en protegé Yukio Mishima (geboren als Kimitake Hiraoka, 1925-1970) streefde een donkerder, gewelddadiger visie na. Zijn semi-autobiografische Confessions of a Mask (1949) en The Temple of the Golden Pavilion (1956) vestigden hem als een groot romanschrijver, en hij werd in de jaren zestig vijfmaal genomineerd voor de Nobelprijs.[10] Mishima's leven eindigde in een van de meest schokkende episoden uit de moderne literatuurgeschiedenis. Op 25 november 1970, nadat hij het laatste manuscript van zijn tetralogie The Sea of Fertility aan zijn redacteur had overhandigd, bezetten hij en vier leden van zijn privémilitie, de Tatenokai („Schildgenootschap“), het kantoor van een militaire commandant in Tokio, riepen ze de Zelfverdedigingsstrijdkrachten op tot opstand en pleegden zij — toen zijn poging om de troepen op te zwepen mislukte — seppuku, de rituele zelfontweiing gevolgd door onthoofding door een volgeling.[10][11] Het laatste deel van de tetralogie, The Decay of the Angel, werd in 1971 gepubliceerd, maanden na zijn dood.[11]
Japans tweede Nobelprijswinnaar, Kenzaburō Ōe (1935-2023), ontving de prijs in 1994 „die met poëtische kracht een verbeelde wereld schept, waarin leven en mythe samenballen tot een ontregelend beeld van de menselijke benarde toestand van vandaag“.[12] Zijn duister-poëtische romans putten uit de desillusie van zijn naoorlogse generatie en uit zijn ervaring met het grootbrengen van een gehandicapte zoon.[12]
Geen enkele hedendaagse Japanse schrijver heeft bredere internationale faam verworven dan Haruki Murakami (geboren in 1949). Na zijn debuut met Hear the Wind Sing in 1979 boekte hij een doorbraak met Norwegian Wood (1987), een nostalgisch, melancholiek liefdesverhaal dat miljoenen exemplaren verkocht onder jonge Japanners.[13] Zijn latere romans — waaronder The Wind-Up Bird Chronicle (1994-95), Kafka on the Shore (2002) en 1Q84 (2009-2010) — vermengen magisch realisme, surrealisme en existentiële thema's tot een eigenzinnige en onmiddellijk herkenbare stijl.[13] Zijn werk is in ongeveer vijftig talen vertaald en heeft buiten Japan miljoenen exemplaren verkocht, wat hem onderscheidingen opleverde zoals de Franz Kafka-prijs (2006) en de Jeruzalemprijs (2009).[13] In Murakami's fictie herkaderen vervreemde vertellers, jazz, verdwenen katten en parallelle werelden de oude preoccupaties van de traditie met verlangen en vergankelijkheid voor een mondiaal, hedendaags lezerspubliek.
De boog van Murasaki Shikibu naar Haruki Murakami overspant meer dan duizend jaar, en toch blijft er een continuïteit bestaan. De psychologische subtiliteit van de hofdame, de Heian-gevoeligheid voor mono no aware, Bashō's distillatie van een vluchtig moment tot zeventien lettergrepen, en de overpeinzingen van de moderne meesters over schoonheid, dood en het verstrijken van de tijd delen alle een gemeenschappelijke erfenis: een oplettendheid voor het vergankelijke die het verdriet verandert in iets dat de gratie nabijkomt.
Die erfenis behoort nu aan de wereld toe. Twee Nobelprijzen, de grondleggende aanspraak op de eerste roman en hedendaagse fictie die in ongeveer vijftig talen wordt gelezen, hebben de Japanse literatuur tot een van de invloedrijkste van welke cultuur dan ook gemaakt. Haar verwezenlijking ligt niet alleen in haar ouderdom, maar in haar volharding — over een millennium van verandering heen — dat juist de dingen die vergaan, de dingen zijn die het waard zijn om het helderst te zien.
Nog geen reacties — wees de eerste.