Hoe negentiende-eeuwse romanschrijvers zich afkeerden van romantiek en mythe om het alledaagse leven met onverbloemde, scherpe waarheid weer te geven — en de fictie voorgoed hervormden.
Gedurende het grootste deel van de literatuurgeschiedenis reikte de fictie naar het uitzonderlijke: helden en schurken, wonderen en ruïnes, hartstochten gestemd op de schaal van de mythe. Midden in de negentiende eeuw besloot een generatie schrijvers, weloverwogen, de andere kant op te kijken — naar het alledaagse. Het literair realisme is de stroming die het gewone leven, alledaagse gebeurtenissen en personages uit de midden- of lagere klasse waarheidsgetrouw en objectief wilde weergeven, met afwijzing van de overdrijving en idealisering die de Romantiek hadden bepaald.[1] De ambitie klinkt bescheiden en is in feite radicaal: de textuur van een gewone dag — een huwelijk in de provincie, een mislukte loopbaan, een familiediner — tot het eigenlijke en toereikende onderwerp van serieuze kunst te maken.
Die overtuiging arriveerde niet volledig gevormd. Ze kristalliseerde in Frankrijk in het kielzog van sociale beroering, verhardde in de jaren 1850 tot een theorie en verspreidde zich vervolgens naar buiten via vertaling en gedeelde omstandigheden, tot ze de roman in Engeland, Rusland en de Verenigde Staten opnieuw had gemaakt. Het realisme volgen betekent toezien hoe de fictie een nieuw stel instrumenten verwerft — nauwkeurige waarneming, terughoudendheid, mededogen — die de moderne roman nooit meer heeft neergelegd.
Het realisme ontstond als een stroming van na 1848 in Frankrijk, een weloverwogen reactie tegen de Romantiek die het Franse culturele leven had gedomineerd.[2] De Revolutie van 1848, de snelle industrialisering en de overbevolking van de steden gaven schrijvers zowel een onderwerp als een gemoedsgesteldheid: het leven van gewone mensen onder omstandigheden die allesbehalve ideaal waren.[1] Verscheidene intellectuele stromingen voedden hetzelfde kanaal — de opkomst van de professionele journalistiek met haar nadruk op accurate verslaggeving over actuele gebeurtenissen, Auguste Comtes positivistische filosofie met haar geloof in het waarneembare feit, en de nieuwe techniek van de fotografie, die suggereerde dat kunst de wereld even eenvoudig kon vastleggen als een lens.[1]
Een bewust programma van realisme nam echter pas in de jaren 1850 vorm aan, en het ontleende eerst aan de schilderkunst. De schilder Gustave Courbet gaf de stroming haar strijdbare esthetische houding, en de romanschrijver en criticus Jules-François Félix Husson — die schreef onder de naam Champfleury — werd in feite haar eerste theoreticus, door Courbets beginselen over te brengen op de literatuur.[4] In 1856 lanceerde de criticus Edmond Duranty het kortstondige tijdschrift Réalisme, dat zes nummers verscheen voordat het in mei 1857 ophield te bestaan.[4] Champfleury volgde het in 1857 met het kritische manifest Le Réalisme, waarin hij betoogde dat de held van een roman een gewone man moest zijn in plaats van een uitzonderlijke figuur.[4] Het woord en de leer lagen nu open en bloot.
Onder de manifesten lag een herkenbaar stel werkbeginselen. De realistische fictie streefde ernaar de „objectieve werkelijkheid" te reproduceren door alledaagse bezigheden en het dagelijks leven weer te geven zonder romantische idealisering of dramatisering, vaak met voorrang voor de empirische waarneming boven de verbeelding.[2] Haar kenmerken zijn gedetailleerde, waarnemende beschrijvingen van gewone omgevingen en gedragingen; een nadruk op personageontwikkeling boven een ingewikkelde plot; het gebruik van de volkstaal en het dialect; en een volgehouden aandacht voor sociale kwesties — klasse, armoede, de morele dilemma's van gewone mensen.[3]
Het resultaat is een bewust ondramatische kunst. Een traag bewegende plot wordt, verre van een gebrek te zijn, een kenmerk: ze geeft de lezer tijd om te bestuderen hoe mensen zich werkelijk gedragen, beslissen en falen.[5] Waar de Romantiek de intensiteit en het unieke zelf op prijs stelde, stelde het realisme de nauwkeurigheid op prijs en het sociale web waarin de zelven worden gevormd. Het ging er niet langer om te doen huiveren, maar om te begrijpen.
De realistische gevoeligheid had een voorloper wiens ambitie nog steeds het meeste van wat erna kwam in de schaduw stelt. Honoré de Balzac (1799–1850) wordt algemeen beschouwd als een grondlegger van het realisme in de Europese fictie, dankzij zijn scherpe waarneming van het detail en zijn ongefilterde weergave van de samenleving.[6] Hij bracht nagenoeg zijn hele oeuvre samen in één enkele, in elkaar grijpende reeks, La Comédie humaine — 91 voltooide werken van fictie en analyse — opgevat als een uitgestrekt panorama van het Franse leven onder de Restauratie en de Julimonarchie.[6]
Twee van Balzacs vernieuwingen bleken beslissend voor alles wat volgde. Hij behoorde tot de eerste auteurs die het leven van gewone Franse burgers tot hun centrale onderwerp maakten, en tot de eersten die het personage en de psychologie in het hart van de roman plaatsten, door opgehoopt detail te gebruiken om de samenleving weer te geven zoals ze werkelijk was.[6] Zijn terugkerende personages, die van boek tot boek door een volledig verbeelde maatschappelijke orde drijven, behandelden de fictie als een soort natuurlijke historie van het hedendaagse Frankrijk — de impuls die het realisme tot methode zou verfijnen.
Als Balzac het panorama leverde, dan leverde Gustave Flaubert (1821–1880) de discipline. Beschouwd als de voornaamste exponent van het literair realisme in de Franse fictie, is Flaubert het bekendst om Madame Bovary (1857), het verhaal van de vrouw van een plattelandsarts wier romantische illusies haar te gronde richten.[7] De geschiedenis van de roman is verweven met de reputatie van de stroming: in 1856 als feuilleton gepubliceerd in de Revue de Paris, werd hij vervolgd wegens obsceniteit, en bij het proces betoogde de aanklager dat het realisme zelf een vergrijp was tegen kunst en fatsoen.[7] Flaubert werd op 7 februari 1857 vrijgesproken, en het boek werd prompt een bestseller — en kwam te gelden als zowel het voornaamste meesterwerk van het realisme als het werk dat de stroming op het Europese toneel vestigde.[8]
Wat Madame Bovary tot een keerpunt maakte, was minder het onderwerp dan de wijze ervan. Flaubert streefde naar le mot juste — „het juiste woord" — en bracht hele dagen door met het polijsten van afzonderlijke zinnen, in de overtuiging dat de precisie van de taal de sleutel was tot de literaire kunst.[9] Hij koppelde deze nauwkeurigheid aan een leer van de onpersoonlijkheid, met de stelling dat „een auteur in zijn boek moet zijn als God in het universum, overal aanwezig en nergens zichtbaar", en onderdrukte grotendeels de auteursstem, zodat de oordelen lijken uit te gaan van de personages zelf.[9] Daarmee vestigde Flaubert op beslissende wijze wat de meeste lezers nu herkennen als de moderne realistische vertelwijze; zijn invloed is, zoals critici opmerken, bijna te vertrouwd om zichtbaar te zijn.[9] Hij ontwikkelde de methode verder in L'Éducation sentimentale (De leerschool der liefde, 1869), die critici rekenen tot de hoogste stadia in de ontwikkeling van het Franse realisme.[2]
In Engeland kreeg het realisme een morele dimensie door George Eliot, het pseudoniem van Mary Ann Evans (1819–1880), een van de vooraanstaande schrijvers van het victoriaanse tijdperk.[10] Haar romans staan bekend om hun realisme, hun psychologisch inzicht en hun minutieuze uitbeelding van het Engelse provincieleven — eigenschappen die zich voor het eerst toonden in Adam Bede (1859) en hun hoogtepunt bereikten in Middlemarch (1871–72), met de ondertitel „Een studie van het provincieleven" en nu algemeen beschouwd als een van de grootste in het Engels geschreven romans.[5][10]
Eliots onderscheidende bijdrage was om het medeleven tot motor van de realistische kunst te maken. Beïnvloed door de Duitse filosofie die zij in het Engels vertaalde, ontwikkelde zij een humanistische ethische visie waarin moreel begrip ontstaat door meelevende betrokkenheid bij mensen die heel anders zijn dan men zelf is.[10] In Middlemarch wordt de verzonnen stad een microkosmos van de provinciale samenleving, en Eliots geduldige ontleding van huwelijk, eerzucht, godsdienst, hervorming en de beknotte positie van vrouwen verandert de realistische methode in een vorm van morele vorming — waarneming in dienst van het begrijpen van anderen.[5]
Het Russische realisme dreef de vorm tot zijn grootste schaal. Leo Tolstoy wordt beschouwd als een van 's werelds grootste romanschrijvers en een meester van de realistische fictie, en zijn twee toppen — War and Peace (1865–69) en Anna Karenina (1875–77) — worden geregeld genoemd onder de grootste romans ooit geschreven.[11] Oorlog en vrede weeft historisch realisme in een episch verhaal en volgt de invloed van de Napoleontische Oorlogen door verscheidene Russische families heen, terwijl het Tolstojs filosofische vragen over geschiedenis, macht en menselijke handelingsvrijheid nagaat.[11]
Anna Karenina keert dezelfde realistische aandacht naar binnen en onderzoekt liefde, ontrouw en de druk van de samenleving met een psychologische diepte die maar weinig romans hebben geëvenaard; de beroemde eerste zin — „Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar; elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen manier" — kondigt een fictie aan die geworteld is in het huiselijke en het bijzondere.[11] Virginia Woolf noemde Tolstoj „de grootste van alle romanschrijvers", een oordeel dat vastlegt hoe volledig het realisme, in zijn handen, een hele samenleving en het innerlijke leven van individuen in één enkel kader kon vatten.[11]
Het realisme eindigde niet zozeer als dat het zich vertakte en verspreidde. Zijn meest directe afstammeling was het naturalisme, de stroming die van ongeveer 1865 tot 1900 bloeide en gedetailleerd realisme gebruikte om te suggereren dat erfelijkheid, omgeving en sociale omstandigheden een onontkoombare kracht uitoefenen op het menselijke karakter.[12] Haar voornaamste theoreticus, Émile Zola, betoogde in Le Roman expérimental (1880) dat een roman gevoerd kon worden als een wetenschappelijk experiment, waarbij het verhaal zich vanuit zijn beginvoorwaarden ontvouwt met zoiets als klinische nauwkeurigheid.[13] Zola's empirische, onverbloemde aanpak vormde een lange reeks schrijvers — onder hen de Amerikaanse naturalisten Stephen Crane, Frank Norris en Theodore Dreiser.[13]
Het realisme herzag ook hoe critici de oorsprong zelf van de roman begrepen. In The Rise of the Novel (1957) duidde de geleerde Ian Watt het „formele realisme" aan als het bepalende kenmerk van het genre en herleidde het tot vroeg-achttiende-eeuwse Engelse schrijvers als Daniel Defoe en Samuel Richardson.[14] Watts betoog maakte duidelijk dat het realisme niet zomaar één negentiende-eeuwse mode was, maar een diepe structurele vooronderstelling van de moderne fictie.
Dat is, ten slotte, de blijvende nalatenschap van de stroming. De overtuiging dat het gewone leven serieuze aandacht verdient; dat het personage meer telt dan het voorval; dat de auteur kan terugtreden en een wereld voor zichzelf kan laten spreken — deze zijn de vanzelfsprekende uitgangspunten van de roman geworden in plaats van het programma van een school. Wanneer een hedendaagse schrijver een huwelijk, een baan of een stille teleurstelling met geduldige nauwkeurigheid en zonder troostende moraal weergeeft, werkt hij binnen een discipline die Balzac begon, Flaubert vervolmaakte, en die Eliot en Tolstoj tot hun volste menselijke reikwijdte brachten.
[1]: Britannica, „Realism — Novels, Literature, 19th Century." [2]: Wikipedia, „Literary realism." [3]: EBSCO Research Starters, „Realism (literary period)." [4]: Britannica, „Le Réalisme"; Classiques Garnier, „Réalisme (1856–1857), journal dirigé par Edmond Duranty." [5]: Wikipedia, „Middlemarch." [6]: Wikipedia, „Honoré de Balzac" / „La Comédie humaine." [7]: Wikipedia, „Madame Bovary." [8]: Britannica, „Madame Bovary (novel)." [9]: Wikipedia, „Gustave Flaubert." [10]: Wikipedia, „George Eliot." [11]: Britannica, „Leo Tolstoy." [12]: Wikipedia, „Naturalism (literature)." [13]: Britannica, „Novel — Naturalism." [14]: Wikipedia, „The Rise of the Novel."
Nog geen reacties — wees de eerste.