1. Home
  2. Ontdekken
  3. Magical Realism: The Ordinary Marvelous
Magical Realism: The Ordinary Marvelous
RedactioneelLiterature

Magisch realisme: het gewone wonderbaarlijke

Hoe een term voor Duitse schilderkunst Latijns-Amerika's geschenk aan de wereldliteratuur werd — en waarom geesten aan de eettafel ons iets waars vertellen over de geschiedenis

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

In een magisch-realistische roman stijgt een vrouw lijfelijk op naar de hemel terwijl ze de was opvouwt, en niemand in de kamer vindt het vreemd. Die weigering om verbaasd te zijn — het vertellen van het onmogelijke met dezelfde gelijkmatige, ongehaaste stem die men zou gebruiken om het weer te beschrijven — is de motor van een van de invloedrijkste literaire vormen van de twintigste eeuw. Het magisch realisme breekt niet zozeer de regels van de gewone wereld als wel dat het ze stilletjes uitbreidt, met de stelling dat het bovennatuurlijke en het alledaagse één enkel, naadloos oppervlak delen.

Een term geboren in een galerie, niet in een bibliotheek

De term begon helemaal niet in de literatuur. De Duitse kunstcriticus Franz Roh muntte magischer Realismus in 1925, in een boek getiteld Nach Expressionismus: Magischer Realismus (Na het expressionisme: magisch realisme), om een nieuw soort schilderkunst te beschrijven.[1][2] Als reactie op de emotionele vervormingen van het expressionisme gebruikte Roh de term voor de koele, scherp gedetailleerde doeken van de Duitse beweging die bekendstaat als Neue Sachlichkeit, of «Nieuwe Zakelijkheid».[2][3] Wat hem interesseerde was niet de fantasie, maar het vreemde aura van het werkelijke: hij waardeerde «nauwkeurig detail, gladde fotografische helderheid en de uitbeelding van de ‹magische› aard van de rationele wereld».[2] In Rohs gebruik was de magie een eigenschap van de waarneming — de onheilspellendheid die aan gewone voorwerpen kleeft wanneer ze met hyperreële precisie worden weergegeven.[2]

De term verplaatste zich snel. De Italiaanse schrijver Massimo Bontempelli was de eerste die het magisch realisme op de literatuur toepaste, door in 1926 het tijdschrift 900. Novecento op te richten en het idee de Europese fictie in te dragen.[2] Maar de beslissende transformatie vond plaats aan de overkant van de Atlantische Oceaan.

Lo real maravilloso en de Latijns-Amerikaanse wending

Toen het concept Spaans-Amerika bereikte, veranderde het van aard. De Venezolaanse schrijver Arturo Uslar Pietri wordt door de criticus Luis Leal erkend als een van de eersten die in 1948 realismo mágico in een Latijns-Amerikaanse literaire context gebruikte.[2] De cruciale herformulering behoort echter toe aan de Cubaanse romanschrijver Alejo Carpentier. In het voorwoord uit 1949 bij zijn roman over de Haïtiaanse Revolutie, The Kingdom of This World, stelde Carpentier niet het magisch realisme voor, maar lo real maravilloso — «het wonderbaarlijke werkelijke».[4][5]

Carpentiers stelling was dat het wonderbaarlijke geen uit het Europese surrealisme geïmporteerde literaire techniek was, maar een toestand van de Amerikaanse werkelijkheid zelf. De geschiedenis en geografie van het continent waren, zo betoogde hij, zo extreem dat ze voor buitenstaanders fictief leken; in een streek waar de grens tussen magie en feit werkelijk vervaagd is, hoeft de schrijver slechts te verslaan wat er is.[4][5] Deze verankering van het fantastische in een specifieke plaats en een specifieke geschiedenis — in plaats van in droom of abstractie — zou een van de bepalende vaste waarden van de vorm worden.

Een tweede, vormende kristallisering kwam in 1955, toen de criticus Ángel Flores «Magical Realism in Spanish American Fiction» publiceerde. Flores noemde Jorge Luis Borges de eerste magisch realist en verankerde zo de stamboom van het genre in de Argentijnse meester.[2][6] Borges kan het best worden begrepen als een voorloper: zijn verhalenbundel Ficciones uit 1944 bouwde op zichzelf staande werelden die hun eigen strenge logica gehoorzamen, en zijn invloed straalde uit door de schrijvers die hem volgden.[6][7] Waar Borges naar het cerebrale en fantastische neigde, zou de volle magisch-realistische vorm die verbeeldingsvrijheid versmelten met de dichte, doorleefde textuur van een werkelijke samenleving.

De bepalende kenmerken

Wat het magisch realisme onderscheidt van fantasy of het louter fantastische is bovenal de toon. De verteller presenteert onmogelijke gebeurtenissen met volledige gelijkmoedigheid — wat critici auctoriale terughoudendheid noemen, een doelbewust achterhouden van verbazing of uitleg dat de lezer uitnodigt om het wonderbaarlijke als onopmerkelijk te aanvaarden.[2] Het bovennatuurlijke wordt niet als een breuk gekaderd; het is verweven in een herkenbare, hedendaagse, met geschiedenis verzadigde wereld in plaats van een verzonnen wereld.[2]

Gabriel García Márquez situeerde de bron van deze stem in zijn eigen kindertijd. Hij schreef het aan zijn grootmoeder toe, die hem «de meest gruwelijke dingen vertelde zonder zich op te winden, alsof ze ze zojuist had gezien», dat ze hem de droge, «met een stalen gezicht» vertelde verteltrant gaf die het onmogelijke geloofwaardigheid verleent.[8] Die onverstoorbaarheid is het handelsmerk van de vorm: hoe bizarder de gebeurtenis, hoe kalmer het relaas.

Onder de kalmte schuilt een politiek. Het magisch realisme draagt een sterke stroming van folklore en inheems of volks geloof in zich, en het functioneert vaak als een impliciete kritiek op dominante, rationalistische wereldbeelden — een manier om de postkoloniale werkelijkheid te schrijven van volkeren wier doorleefde ervaring van de geschiedenis gewelddadig, gebroken en officieel vertekend is geweest.[2] De vanzelfsprekende aanvaarding van geesten, voorspellingen en hemelvaarten kan worden gelezen als een weigering van het monopolie van de kolonisator op wat als werkelijk geldt.

García Márquez en het mijlpaalwerk

De vorm vond zijn definitieve uitdrukking in One Hundred Years of Solitude, in 1967 in het Spaans verschenen als Cien años de soledad.[9][10] De roman beschrijft de opkomst en ondergang van de familie Buendía in het fictieve Colombiaanse stadje Macondo, gesticht door de patriarch José Arcadio Buendía.[9][10] Op de bladzijden ervan ontvouwen wonderen zich met dezelfde ernst als geboorten, oorlogen en oogsten, en de personages nemen ze in zich op als gewone feiten van het leven.[9] Vertaald in vele talen werd het hét voorbeeld van het magisch realisme en het centrale werk van zijn literaire moment, en het was het boek dat het meest bepalend was om García Márquez de Nobelprijs voor Literatuur van 1982 te bezorgen.[9][10]

Dat moment was de Latijns-Amerikaanse Boom — de opleving van de jaren zestig en zeventig, toen een groep betrekkelijk jonge Latijns-Amerikaanse romanschrijvers brede verspreiding kreeg in Europa en over de hele wereld.[11] De Boom wordt het nauwst geassocieerd met García Márquez uit Colombia, Julio Cortázar uit Argentinië, Carlos Fuentes uit Mexico en Mario Vargas Llosa uit Peru.[11] Niet al het Boom-werk was magisch-realistisch — Cortázars labyrintische antiroman Hopscotch (1963) behoort meer tot het experimentele en fantastische dan tot het eigenlijke magisch realisme[12] —, maar de Boom droeg de vorm naar een wereldwijd lezerspubliek, cruciaal geholpen door vertaling.[11] Tot zijn voorlopers behoorde de Guatemalteek Miguel Ángel Asturias, die putte uit de Maya-mythe en het volksgeloof en wiens werk, deels geschreven in de stijl van het magisch realisme, hem de Nobelprijs voor Literatuur van 1967 opleverde.[13]

Allende en de zich verbredende kring

De vorm bleek ruim genoeg voor nieuwe stemmen. Isabel Allende debuteerde met The House of the Spirits (La casa de los espíritus, 1982), een roman die begon als een brief aan haar stervende grootvader en uitgroeide tot een kroniek van vier generaties van de familie Trueba, geplaatst tegen de politieke omwentelingen van het twintigste-eeuwse Chili.[14] In haar wereld ontvouwen bovennatuurlijke gebeurtenissen zoals het helderziendheid van Clara zich als vanzelfsprekend; Allende erkende de invloed van Honderd jaar eenzaamheid, terwijl ze de vorm naar een uitgesproken feministisch en intiem register keerde.[14] Het boek werd een internationale bestseller en, in 1993, een filmbewerking geregisseerd door Bille August.[14]

Een wereldwijde vorm

Tegen het einde van de twintigste eeuw was het magisch realisme zijn Latijns-Amerikaanse oorsprong ontgroeid om een wereldwijde literaire taal te worden, vooral aantrekkelijk voor schrijvers die worstelden met kolonialisme, migratie en betwiste nationale geschiedenissen. Salman Rushdie paste het aan het Indiase subcontinent aan in Midnight's Children (1981), wiens verteller Saleem Sinai — geboren op de slag van middernacht op de dag van de Indiase onafhankelijkheid, 15 augustus 1947 — telepathische krachten bezit die zijn leven binden aan het lot van de nieuwe natie.[15] De roman was zo invloedrijk dat het decennium na de publicatie ervan «post-Rushdie» is genoemd.[15] In de Verenigde Staten bracht Toni Morrison een vergelijkbare gevoeligheid in het Amerikaanse verhaal van de slavernij en haar nasleep; haar roman Beloved wordt veelvuldig aangehaald als een mijlpaal van het magisch realisme in het Engels.[2]

Het bereik van de vorm omspant nu continenten en literaire tradities, met beoefenaars als de Britse Angela Carter, de Japanner Haruki Murakami, de Chinees Mo Yan (de Nobelprijswinnaar van 2012) en de Poolse Olga Tokarczuk (de laureate van 2018).[2] Door hen allen loopt het oorspronkelijke inzicht dat Roh half opving in een Duitse galerie en dat Carpentier en García Márquez omvormden tot een manier van zien: dat de werkelijkheid, voldoende van nabij en eerlijk bekeken — vooral de werkelijkheid van plaatsen gevormd door verovering, geloof en folklore —, al wonderbaarlijk is, en er enkel om vraagt zonder aarzeling te worden verteld.

[1]: Tate, "Magic realism," Art Terms. https://www.tate.org.uk/art/art-terms/m/magic-realism [2]: "Magical realism," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Magical_realism [3]: "New Objectivity (Neue Sachlichkeit)," National Galleries of Scotland. https://www.nationalgalleries.org/art-and-artists/glossary-terms/neue-sachlichkeit-new-objectivity [4]: "The Kingdom of This World," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/The_Kingdom_of_This_World [5]: "Alejo Carpentier," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Alejo_Carpentier [6]: "Borges's Ficciones Transcends Traditional Realism," EBSCO Research Starters. https://www.ebsco.com/research-starters/history/borgess-ficciones-transcends-traditional-realism [7]: "Jorge Luis Borges," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Jorge_Luis_Borges [8]: "How Gabriel García Márquez Brought 'One Hundred Years of Solitude' to Life," Biography.com. https://www.biography.com/authors-writers/how-gabriel-garc%C3%ADa-m%C3%A1rquez-wrote-100-years-of-solitude [9]: "One Hundred Years of Solitude," Britannica. https://www.britannica.com/topic/One-Hundred-Years-of-Solitude [10]: "'One Hundred Years of Solitude' is published," HISTORY. https://www.history.com/this-day-in-history/may-30/one-hundred-years-of-solitude-is-published [11]: "Latin American Boom," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Latin_American_Boom [12]: "Hopscotch," Britannica. https://www.britannica.com/topic/Hopscotch-novel-by-Cortazar [13]: "Miguel Ángel Asturias," Britannica. https://www.britannica.com/biography/Miguel-Angel-Asturias [14]: "The House of the Spirits," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/The_House_of_the_Spirits [15]: "Midnight's Children," Wikipedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Midnight%27s_Children

References

  1. 1.Magic realism. Tate ↗
  2. 2.Magical realism. Wikipedia ↗
  3. 3.New Objectivity (Neue Sachlichkeit). National Galleries of Scotland ↗
  4. 4.The Kingdom of This World. Wikipedia ↗
  5. 5.Alejo Carpentier. Wikipedia ↗
  6. 6.Borges's Ficciones Transcends Traditional Realism. EBSCO Research Starters ↗
  7. 7.Jorge Luis Borges. Wikipedia ↗
  8. 8.How Gabriel García Márquez Brought 'One Hundred Years of Solitude' to Life. Biography.com ↗
  9. 9.One Hundred Years of Solitude. Encyclopaedia Britannica ↗
  10. 10.'One Hundred Years of Solitude' is published. HISTORY ↗
  11. 11.Latin American Boom. Wikipedia ↗
  12. 12.Hopscotch. Encyclopaedia Britannica ↗
  13. 13.Miguel Ángel Asturias. Encyclopaedia Britannica ↗
  14. 14.The House of the Spirits. Wikipedia ↗
  15. 15.Midnight's Children. Wikipedia ↗
magical-realismliteraturefictionlatin-american
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido