Hoe een generatie Italiaanse kunstenaars de volmaakte harmonie van de Hoogrenaissance doorbrak om een gewiekste, gespannen en uiterst kunstmatige nieuwe stijl uit te vinden
Tegen de jaren 1520 had de Italiaanse schilderkunst bereikt wat velen van haar eigen beoefenaars als een hoogtepunt beschouwden. De Hoogrenaissance had een kunst voortgebracht van evenwichtige balans, geïdealiseerde menselijke proportie en serene ruimtelijke helderheid. De generatie die volgde stond voor een ongemakkelijke vraag: wat doe je nadat de volmaaktheid al is bereikt? Hun antwoord was het maniërisme, een stijl die in Italië overheerste vanaf het einde van de Hoogrenaissance in de jaren 1520 tot het begin van de barok rond 1590.[1]
De naam zelf legt het probleem vast. „Maniërisme“ is afgeleid van het Italiaanse maniera, wat „stijl“ of „manier“ betekent, een woord dat in de zestiende eeuw werd gebruikt door de Florentijnse schilder en biograaf Giorgio Vasari in zijn Levens van de meest voortreffelijke schilders, beeldhouwers en architecten, gepubliceerd in 1550 en in uitgebreide vorm heruitgegeven in 1568.[2] Voor Vasari was maniera een lofbetuiging: voortreffelijkheid in de kunst vereiste verfijning, rijkdom van inventie (invenzione) en virtuoze technische vaardigheid, met geestigheid en studie die in het voltooide werk doorschemerden.[3] Zijn eigen tijd beschreef hij als la maniera moderna, de „moderne stijl“ die hij om zich heen zag bloeien, en hij rekende zichzelf tot de beoefenaars ervan.[3]
Het maniërisme ontstond in Florence en Rome en verspreidde zich vandaar naar Noord-Italië en uiteindelijk naar een groot deel van Midden- en Noord-Europa.[1] Het kan het best worden begrepen, niet als een verval ten opzichte van de renaissance, maar als een bewuste afwijking: een welbewuste cultivering van elegantie, technische bravoure en een verfijnde smaak voor het bizarre.[1]
Twee krachten gaven het maniërisme zijn bijzondere lading. De eerste was artistiek. Het late werk van Michelangelo en Raphael gaf de nieuwe stijl diepgaand vorm; jongere kunstenaars bestudeerden Michelangelo’s plafond van de Sixtijnse Kapel, zijn Medici-graven en zijn Laatste Oordeel, en namen de terribilità, de ontzagwekkende grootsheid van zijn gespierde, verwrongen figuren, in zich op.[3] Nadat zij een vervolmaakt naturalisme hadden geërfd, dreef de volgende generatie het verder, naar kunstmatigheid, complexiteit en inventie om hun eigen wille.
De tweede kracht was historisch trauma. De Sacco di Roma in 1527, toen het leger van keizer Karel V de pauselijke stad onder de voet liep, verbrijzelde haar systeem van artistiek mecenaat en verstrooide haar kunstenaars.[1] Velen die in de jaren 1520 in Rome hadden gewerkt, vluchtten.[4] Die verstrooiing veranderde een lokale Italiaanse manier in wat de eerste internationale kunststijl sinds de gotiek is genoemd.[3] Na de plundering haalde de Franse koning Frans I Italiaanse kunstenaars binnen, onder wie Rosso Fiorentino, Benvenuto Cellini en Francesco Primaticcio, die hielpen de koninklijke residentie te Fontainebleau te transformeren en de zogenoemde School van Fontainebleau zaaiden.[4]
Maniëristische kunst is op het eerste gezicht herkenbaar zodra je haar grammatica kent. Figuren hebben vaak sierlijke maar vreemd verlengde ledematen, kleine hoofden en gestileerde trekken, en hun houdingen lijken moeilijk of gekunsteld.[1] Het geliefde middel was de figura serpentinata, het spiraalvormige, S-gebogen lichaam dat zich door de ruimte windt.[5] Composities laten vaak het enkele, stabiele brandpunt van het Hoogrenaissance-ontwerp varen ten gunste van overvolle oppervlakken, dubbelzinnige of samengeperste ruimte en een rusteloze spanning die instabiliteit boven harmonie stelt.[5] Ook de kleur wijkt af van de natuurlijke, complementaire paletten van de eerdere periode: maniëristen verkozen ongebruikelijke, soms schrille combinaties van zure, ijzige tinten.[1]
Aan dit alles ligt een conceptuele toewijding ten grondslag aan kunstmatigheid boven naturalisme, aan intellectuele verfijning, geestigheid en visueel citaat, en aan een zekere koele emotionele afstand, vooral in het portret.[3] Waar de Hoogrenaissance de inspanning trachtte te verbergen achter moeiteloze balans, pronkt het maniërisme met zijn eigen slimheid.
Het werk dat het vaakst wordt aangehaald als aankondiging van de komst van het maniërisme is het altaarstuk van Jacopo da Pontormo voor de Capponi-kapel in de kerk van Santa Felicita te Florence. De in 1525 door Ludovico Capponi bestelde en in 1528 voltooide Deposition from the Cross (ook wel Graflegging genoemd) laat vrijwel elke renaissanceconventie varen.[6] Geschilderd in tempera op hout, propt het wervelende, gewichtloze figuren in een onbepaalde ruimte, laat het kruis geheel weg en baadt het tafereel in een onwerkelijk palet van helder roze en blauw.[6] De lichamen zijn verlengd en de compositie heeft geen vaste grond; het hele beeld lijkt te zweven, een emotionele visie weergegeven in levendige, dynamische kleur in plaats van een letterlijke vastlegging van een gebeurtenis.[6] Pontormo’s jonge leerling Agnolo Bronzino hielp de decoratie van de kapel te schilderen en leerde de nieuwe manier aan de bron.[6]
Als Pontormo de deur opende, leverde Parmigianino het schoolvoorbeeld. Zijn Madonna with the Long Neck werd in 1534 besteld door Elena Baiardi te Parma en bleef bij de dood van de kunstenaar in 1540 onvoltooid.[7] Alles eraan is berekende elegantie: de onmogelijk verlengde zwanenhals van de Madonna en haar spits toelopende vingers, de ijzige gepolijste oppervlakken, de tros opeengepakte engelen aan de ene zijde, afgezet tegen een vreemd leeg architectonisch vergezicht met een enkele geïsoleerde zuil aan de andere.[7] De proporties tarten de natuur, en de ruimtelijke logica is bewust dubbelzinnig, eigenschappen die het paneel tot het maniëristische beeld bij uitstek maken.[7] Het hangt nu in de Uffizi te Florence.[7]
Pontormo’s leerling Bronzino werd de allerhoogste portretschilder en beeldenmaker van het Florentijnse hof, hofschilder van Cosimo I de’ Medici.[8] Zijn meest gevierde werk, Venus, Cupid, Folly and Time (ook bekend als Allegorie met Venus en Cupido), geschilderd rond 1545, destilleert de hoge maniera.[8] Venus steelt een pijl uit de pijlkoker van haar zoon Cupido terwijl ze hem kust, omringd door figuren die uiteenlopend worden geïdentificeerd als Dwaasheid, Jaloezie, Bedrog en Vadertje Tijd, die een gordijn terugtrekt om het tafereel te onthullen of te verbergen.[8] Het is een kluwen van erotische en morele raadsels, gehuld in koud, emailglad vlees en verlengde, elegante lichamen, een schilderij gemaakt om de verfijnde smaak te vleien.[8] Het schilderij werd waarschijnlijk door Cosimo als geschenk gezonden aan Frans I van Frankrijk.[8] In zijn hofportretten waardeerde Bronzino eveneens aristocratische gratie boven warmte, en liet hij weelderige kledij vaak de geportretteerde overschaduwen.
De meest unieke stem van het maniërisme kwam ver van Italië op. El Greco werd geboren op Kreta, toen onder Venetiaans bewind, en werd eerst opgeleid in de post-Byzantijnse icoontraditie van de Kretenzische School voordat hij naar Venetië trok, waar hij de kleur en losse penseelvoering van de Venetiaanse meesters, Tintoretto bovenal, in zich opnam.[9] In 1577 vestigde hij zich in Toledo, Spanje.[9] Daar versmolt hij het Italiaanse maniërisme met Byzantijnse intensiteit en de gloed van de Contrareformatie tot iets ongekends. Zijn The Burial of the Count of Orgaz, in 1586 gesigneerd voor de kerk van Santo Tomé te Toledo, waar het nog altijd boven het graf van de graaf hangt, splitst zich in een aardse onderste en een hemelse bovenste zone, maar verenigt ze compositorisch zo dat de twee rijken elkaar lijken te doordringen.[9] Geleerden beschouwen het als een meesterwerk en de belichaming van El Greco’s stijl: figuren uitgerekt tot een flakkerende, vlamachtige verlenging, een visionaire spiritualiteit die de manier naar het extatische drijft.[10]
Eeuwenlang, nadat de barok het had verduisterd, werd het maniërisme behandeld als een decadente terugval ten opzichte van de renaissancevolmaaktheid. De Zwitserse historicus Jacob Burckhardt gebruikte het etiket om zestiende-eeuwse Italiaanse kunst in te delen die niet langer de Hoogrenaissance-harmonie vertoonde, een gebruik met negatieve connotaties die latere schrijvers versterkten.[3] De herontdekking kwam in fasen. In de negentiende eeuw voelden Franse kunstenaars, onder wie Édouard Manet en Eugène Delacroix, zich weer aangetrokken tot El Greco, wiens vervormingen later via Picasso zouden resoneren met het kubisme en het expressionisme.[5] De beslissende wetenschappelijke wending kwam in de twintigste eeuw: na een tentoonstelling van maniëristische schilderijen, georganiseerd door Fritz Grossmann in de Manchester City Art Gallery in 1965, herdefinieerde de historicus John Shearman de term in 1967, en hervatte hij het maniërisme als een coherente en verfijnde periodestijl in plaats van een mislukking.[4]
Vandaag wordt het maniërisme dichter gelezen bij wat zijn makers bedoelden: een gewiekste, intens zelfbewuste kunst die zich afvroeg wat schoonheid kon betekenen zodra de volmaaktheid al was bereikt. Zijn omarming van kunstmatigheid, dubbelzinnigheid en stijlvol ongemak heeft het, voor moderne ogen, opvallend hedendaags doen aanvoelen, en gaf zelfs zijn naam aan latere „neomaniëristische“ tendensen in de postmoderne architectuur en vormgeving.[3] De grote weddenschap van de maniëristen, dat elegantie en inventie meer konden tellen dan harmonie en getrouwheid aan de natuur, ziet er niet langer eenvoudigweg uit als een verval. Het ziet eruit als het moment waarop de Europese kunst zich voor het eerst zelfbewust naar de stijl zelf keerde.
Nog geen reacties — wees de eerste.