Van de orale heldendichten van de Angelsaksische zalen tot Dantes visioen van het hiernamaals: hoe een millennium van schrijven de Europese verbeelding vormgaf
Middeleeuwse literatuur is in brede zin elk werk dat tijdens de Middeleeuwen in het Latijn of de volkstalen van Europa is geschreven — het tijdperk dat zich uitstrekt van de ineenstorting van de Romeinse beschaving in de 5e eeuw tot de dageraad van de Renaissance.[1] Volgens lange traditie wordt het jaar 476 n.Chr., dat het einde van de klassieke periode markeert, als de drempel van de Middeleeuwen genomen, en de periode loopt door tot het einde van de 15e eeuw, een tijdspanne van ruwweg duizend jaar die geleerden verder onderverdelen in de vroege, hoge en late Middeleeuwen.[2]
In de engere literaire zin omvat de term de poëzie, het drama, de roman, het epos en de geschiedwerken van de tijd — voor een groot deel verbeeldende geschriften in plaats van de filosofie en theologie die eveneens uit middeleeuwse pennen vloeiden.[1] Wat dit uitgestrekte oeuvre verbindt, is een gevoeligheid die gevormd is door het christelijke geloof, de feodale hiërarchie en een voortdurend besef van sterfelijkheid; middeleeuwse teksten weerspiegelen de waarden, angsten en overtuigingen van een wereld die geordend werd door de Kerk en de verplichtingen van heer en vazal.[1]
De literatuur verscheen niet kant-en-klaar. Zij groeide voort uit twee grote erfenissen: de Grieks-Romeinse cultuur die via de Latijnse geleerdheid werd overgeleverd, en de Germaanse mondelinge traditie van barden die voor een publiek optraden.[1] Omdat de meeste mensen niet konden lezen, werden zelfs geschreven werken samengesteld om hardop te worden voorgedragen, en verfijnden vertellers hun verhalen in de voordracht lang voordat schrijvers ze vastlegden.[1]
Eeuwenlang was serieus schrijven in Europa de zaak van het Latijn, de taal van de Kerk en van de geleerdheid. Toch begonnen dichters al in de 7e eeuw in de volkstaal te dichten — de alledaagse spraak van het gewone volk.[1] In het Angelsaksische Engeland bevorderde koning Alfred de Grote (regeerde 871–899) actief de volkstaalliteratuur in Wessex om geletterdheid te verspreiden, een bewust cultuurbeleid dat hielp het schrijven in de eigen taal van het volk te legitimeren.[1]
De meest ingrijpende gebeurtenis voor de Engelse literatuur was de Normandische verovering van 1066. De verovering verving de Engelssprekende politieke en kerkelijke elite door Normandische heersers die een dialect van het Oudfrans spraken, en de daaruit voortvloeiende versmelting van talen veranderde het Oudengels geleidelijk in het Middelengels.[3] Het Frans werd de taal van het hof, het recht en het aristocratische leven, terwijl het Engels onder het gewone volk voortleefde — een scheiding waarvan de uiteindelijke vermenging de rijk gemengde taal voortbracht waarin Chaucer later zou schrijven.[3]
Deze lange overgang van het Latijn naar de volkstaal is een van de bepalende bogen van de hele periode. Door in levende talen te schrijven, maakten middeleeuwse auteurs de literatuur toegankelijk voor een publiek dat nooit een Latijns foliant zou hebben kunnen ontcijferen — en daarmee begonnen zij de nationale literaturen van Europa te smeden.
De poëzie domineerde de middeleeuwse verbeelding, deels om een praktische reden: het vers, met zijn regelmatige cadans, nestelt zich veel gemakkelijker in het geheugen dan proza, een voordeel in een grotendeels mondelinge cultuur.[1] Binnen die brede voorkeur voor het vers bloeiden verschillende afzonderlijke vormen.
De oudste en grootste was het epos, het heroïsche verhaal dat afstamt van de mondelinge traditie, geïllustreerd door Beowulf en het Franse Roelantslied.[1] Daarnaast verrees de roman, het ridderlijke verhaal van ridders en queesten dat het kenmerkende genre van de hoge Middeleeuwen werd. De middeleeuwse roman droeg een opvallende emotionele vernieuwing in zich — de overtuiging dat ware liefde onbereikbaar is of voorbestemd om nooit te duren, zodat de meeste romans eindigen in scheiding of dood in plaats van in een gelukkige vereniging.[1]
Die gedachte vond haar theoretische thuis in de hoofse liefde, een literair verschijnsel dat in de 12e eeuw in Zuid-Frankrijk ontstond. De pioniers ervan waren de troubadours, rondtrekkende dichter-minstrelen wier zinnelijke, op de vrouw gerichte verzen de toewijding aan een geïdealiseerde en onbereikbare dame bezongen.[4] De groei van het genre had veel te danken aan het aristocratische mecenaat: Eleonora van Aquitanië vulde haar hoven met dichters, en haar dochter Marie de Champagne sponsorde Chrétien de Troyes, wiens Arthuriaanse romans de hoogste uitdrukking van het hoofse ideaal werden.[4] In Chrétiens Lancelot (ca. 1177) vestigde de hopeloze liefde van de ridder voor Guinevere, de echtgenote van koning Arthur, de archetypische driehoek van een edele ridder die gezworen heeft een mooie, verboden dame te dienen — een patroon dat eeuwenlang zou doorklinken in de westerse literatuur.[4]
Andere vormen maakten het middeleeuwse repertoire compleet: lyrische poëzie, balladen en hymnen; het droomvisioen, een allegorisch verhaal omkaderd als een droom; en het religieuze drama — de moraliteiten, mysteriespelen en liturgische spelen die de Kerk gebruikte om de geloofsleer aan de ongeletterden te onderwijzen.[1] Doorlopend leunden middeleeuwse schrijvers zwaar op symboliek en allegorie en op strikte, overgeërfde vormen, waarbij ze de literatuur minder als persoonlijke uitdrukking dan als voertuig voor gedeelde morele en spirituele betekenis behandelden.[1]
Het vroegste meesterwerk van de Engelse literatuur overleeft door een buitengewone speling van het lot. Beowulf, het grootste gedicht in de Oudengelse taal, is bewaard gebleven in één enkel manuscript — de Nowell Codex, gecatalogiseerd als Cotton MS Vitellius A XV in de British Library — geschreven rond het jaar 1000, hoogstwaarschijnlijk tijdens het bewind van koning Ethelred de Onberadene (978–1016).[5]
De auteur ervan is onbekend; geleerden noemen deze figuur eenvoudigweg de Beowulf-dichter. Het gedicht beslaat meer dan 3.000 verzen en verhaalt over de held Beowulf in drie grote bewegingen: zijn strijd met het monster Grendel, zijn gevecht tegen Grendels wraakzuchtige moeder, en zijn laatste, fatale confrontatie met een schatbewakende draak.[5] Gecomponeerd in het Angelsaksische Engeland vóór de Normandische verovering, bewaart het een heroïsche wereld van krijgers, koningen en lotsbestemming die teruggaat tot in de Germaanse mondelinge traditie. Dat het werk überhaupt overleeft is opmerkelijk: het manuscript werd in 1731 door brand beschadigd, de marges verkoold, maar een groot deel van de tekst blijft leesbaar.[5]
Als Beowulf de ene pool van de middeleeuwse literatuur markeert, dan wordt de andere bereikt in het Italië van het begin van de 14e eeuw met Dante Alighieri (1265–1321), die algemeen wordt beschouwd als de grootste van de Italiaanse dichters.[6] Geboren in Florence in een familie van lagere adel, werd Dante meegesleurd in de gewelddadige factiepolitiek van de stad en veroordeeld tot ballingschap — een verbanning waaronder hij zijn meesterwerk schreef en waaronder hij nooit naar huis terugkeerde.[7]
Dat meesterwerk is The Divine Comedy, geschreven tijdens zijn ballingschap en voltooid kort voor zijn dood in 1321.[6] Een denkbeeldige reis door de drie rijken van het hiernamaals, is zij verdeeld in drie cantiche — Inferno (Hel), Purgatorio (Vagevuur) en Paradiso (Paradijs) — waardoorheen de dichter eerst geleid wordt door de Romeinse dichter Vergilius en daarna, in de Hemel, door Beatrice, de geïdealiseerde geliefde die de goddelijke genade belichaamt.[7] Dante structureerde het geheel in terza rima, een ineengrijpend rijmschema van drie regels dat hij voor het gedicht uitvond en waarvan de voorwaarts stuwende keten van rijmen het verhaal voortdrijft.[7]
Dantes meest gewaagde keuze was van taalkundige aard. Waar van serieuze poëzie werd verwacht dat zij in het Latijn werd geschreven, componeerde hij zijn grote visioen in de Toscaanse volkstaal, en bracht daarmee de eerste belangrijke literaire tekst in het Italiaans voort en vestigde hij feitelijk het Toscaans als literaire taal.[7] Ook de titel verdient aandacht: Dante noemde het werk eenvoudigweg La Commedia — een „komedie" niet omdat het grappig is, maar omdat het in het klassieke schema in duisternis begint en in licht eindigt; het epitheton „Goddelijke" werd door latere bewonderaars toegevoegd.[7] De invloed van het gedicht is immens geweest en heeft schrijvers van Chaucer en Milton tot T. S. Eliot geïnspireerd.[7]
De Engelse tegenhanger van Dantes prestatie is Geoffrey Chaucer (ca. 1343–1400), die zo centraal staat in de literaire traditie dat hij al lang de „vader van de Engelse poëzie" wordt genoemd.[8] Een dichter die het Engelse hof diende als ambtenaar en diplomaat, dichtte Chaucer in een tijd waarin de taal van het hof en de Kerk nog Frans of Latijn was.[8]
Zijn meesterwerk, The Canterbury Tales, is een verzameling verhalen geschreven tussen ongeveer 1387 en 1400 en omkaderd als een verteldwedstrijd onder een gezelschap pelgrims dat van Londen naar het heiligdom van de heilige Thomas Becket in de kathedraal van Canterbury reist.[8] Het kader stelde Chaucer in staat een hele dwarsdoorsnede van de middeleeuwse samenleving te verzamelen — ridder en molenaar, priores en aflaatkramer — en hun stemmen van verbluffende individualiteit te geven, waaronder de wereldwijze, zelfverzekerde Vrouw van Bath.[1]
Cruciaal is dat Chaucer in het Middelengels schreef, de volkstaal van zijn tijd, in plaats van in het Frans of het Latijn, en de populariteit van zijn werk hielp het Engels te vestigen als een serieuze literaire taal.[8] Daarmee bewees hij het Engels ongeveer dezelfde dienst die Dante het Italiaans bewees. Chaucer was de eerste schrijver die werd begraven in het deel van Westminster Abbey dat bekend werd als Poets' Corner — een passend zinnebeeld van zijn fundamentele plaats in de canon.[8]
De middeleeuwse literatuur was geen doodlopende weg die door de Renaissance werd verdrongen, maar de bodem waaruit de latere Europese literatuur opgroeide. De verschuiving van het Latijn naar de volkstaal die Dante en Chaucer versnelden, gaf Europa zijn nationale literaturen, en de vormen die de periode vervolmaakte — het heroïsche epos, de ridderroman, het droomvisioen, de allegorie — werden permanente vaste waarden van de westerse verbeelding.
De in de late middeleeuwse periode gesystematiseerde Arthuriaanse wereld bleek bijzonder duurzaam. Thomas Malory's Le Morte d'Arthur, voltooid in 1469 en in 1485 gedrukt door William Caxton, bundelde de verspreide legenden tot één meeslepend verhaal; Caxtons gebruik van de nieuwe drukpers, uitgevonden rond 1440, hielp het voortbestaan en de wijde verspreiding van middeleeuwse verhalen aan het allerlaatste einde van het tijdperk te verzekeren.[1] Naarmate de geletterdheid toenam en boeken in plaats van hardop voorgedragen privé gelezen konden worden, maakte de lange mondelinge cultuur die duizend jaar van schrijven had gevormd plaats voor de wereld van de gedrukte bladzijde.[1]
Wat blijft, zijn niet alleen de werken zelf, maar de figuren die ze maakten — een anonieme Angelsaksische dichter, een verbannen Florentijn, een Londense ambtenaar — wier besluit om de grote vragen van hun tijd te schrijven in de levende talen van het gewone volk de koers van de westerse literatuur voor de eropvolgende eeuwen bepaalde.
Nog geen reacties — wees de eerste.