Hoe een generatie kunstenaars uit de jaren zestig de kunst terugbracht tot zuivere vorm, industrieel materiaal en het naakte feit van het object voor je
Minimalisme is een extreme vorm van abstracte kunst die zich in de tweede helft van de jaren zestig in de Verenigde Staten ontwikkelde, kenmerkend voor werken die zijn gemaakt van zeer eenvoudige geometrische vormen gebaseerd op het vierkant en de rechthoek.[1] Waar het abstract expressionisme van de vorige generatie gebaarmatig, autobiografisch en geladen met gevoel was geweest, bracht het minimalisme de kunst terug tot haar meest kale essentie: zuivere geometrische vorm, industriële materialen en het doelbewuste verwijderen van de persoonlijke expressie.[2]
Het uitgangspunt was radicaal in zijn eenvoud. Voor de minimalisten zijn het materiaal waaruit een werk is gemaakt en de vorm van dat werk de werkelijkheid – er valt niets te ontcijferen, geen verborgen symboliek, geen venster op een andere wereld.[1] De schilder Frank Stella, wiens vroege „Black Paintings" mee de deur naar de beweging openden, vatte de houding samen in een inmiddels beroemde zin: „What you see is what you see."[1] Het object vraagt alleen dat je reageert op zijn fysieke aanwezigheid.
De zaden werden eind jaren vijftig gezaaid, toen een jongere generatie zich begon af te keren van de gevoelvolle penseelvoering van de New York School.[1] Stella's „Black Paintings" – symmetrische banen zwart email, gescheiden door dunne streepjes onbeschilderd doek – werden in 1959–60 getoond op de tentoonstelling „Sixteen Americans" van het Museum of Modern Art en worden algemeen beschouwd als een cruciale stap in de overgang van het abstract expressionisme naar het minimalisme.[12]
Het minimalisme keek ook een halve eeuw terug naar de Russische avant-garde. Tate merkt op dat de beweging putte uit het constructivisme en suprematisme van de jaren tien en twintig, en dat de publicatie in 1962 van Camilla Grays boek over de Russische avant-garde bepaalde hoe minimalistische beeldhouwers dachten over reductie en fabrieksproductie.[1] Het beslissende publieke moment kwam echter in 1966. Van 27 april tot 12 juni van dat jaar bracht het Jewish Museum in New York „Primary Structures" tot stand, samengesteld door curator Kynaston McShine – de tentoonstelling die er over het algemeen mee wordt gecrediteerd de minimale kunst aan een breed publiek te hebben voorgesteld en de carrières te hebben gelanceerd van kunstenaars die destijds vrijwel onbekend waren.[6]
Verschillende principes keren door de hele beweging terug. De vormen zijn eenvoudig, hardkantig en vaak rechtlijnig, vaak in series herhaald in plaats van tot een hiërarchie gecomponeerd.[2] De materialen zijn industrieel en onromantisch – tl-buizen, gegalvaniseerd ijzer, vuurvaste stenen, multiplex – op specificatie vervaardigd in plaats van door de hand van de kunstenaar bewerkt. En de ontmoeting is bedoeld om direct en lichamelijk te zijn: het werk bestaat in de reële ruimte, deelt het vertrek met de toeschouwer en wordt pas voltooid in het bekeken worden.
Die laatste gedachte kreeg haar meest invloedrijke theoretische verwoording van Robert Morris, wiens in afleveringen verschenen essays „Notes on Sculpture" tussen 1966 en 1969 in Artforum verschenen. Morris pleitte voor eenvoudige, eenheidsvormen die de toeschouwer intuïtief als één enkele „gestalt" kon vatten, waarmee hij de aandacht verschoof van de interne verhoudingen van een sculptuur naar de verhouding tussen object, toeschouwer en ruimte.[9] Zijn denken putte uit de fenomenologie en behandelde het kunstwerk als iets dat in de tijd en vanuit een bewegend standpunt wordt ervaren, in plaats van als een beeld te worden gelezen.[9]
Donald Judd (1928–1994) werd de voornaamste woordvoerder van het minimalisme, hoewel hij het etiket niet mocht en weigerde zijn driedimensionale werken „sculptuur" te noemen.[3] Opgeleid als schilder en criticus liet hij de schilderkunst rond 1962 los als te illusionistisch en wendde hij zich tot het reliëf en vervolgens tot vrijstaand werk.[3] In zijn essay „Specific Objects" uit 1965 – een van de fundamentele teksten van de beweging – pleitte Judd voor een kunst die noch schilderkunst noch sculptuur was, maar simpelweg een reëel ding in een reële ruimte, waarbij hij de fysieke, fenomenologische ervaring boven de metafoor benadrukte.[3]
Zijn kenmerkende vorm was de doos, alleen of in serie. De aan de wand gemonteerde „stacks" zijn daarvoor exemplarisch: in Untitled (Stack) (1967), in het bezit van het Museum of Modern Art, steken twaalf uitkragende eenheden van lak op gegalvaniseerd ijzer op gelijke afstanden uit de muur, waarbij de lege tussenruimtes tussen de eenheden overeenkomen met de hoogte van elke doos, zodat vol en leeg in een gestaag ritme van vloer tot plafond afwisselen.[8] Judd verplaatste later veel van zijn werk naar Marfa, Texas, waar hij in de loop van de jaren zeventig gebouwen kocht en verbouwde; de Chinati Foundation, in 1986 voor het publiek geopend, bewaart zijn permanente installatie van 100 werken zonder titel in gewalst aluminium.[11]
Dan Flavin (1933–1996) maakte een hele carrière van in de handel verkrijgbare tl-lampen. Zijn doorbraak was the diagonal of May 25, 1963 – één enkele gouden tl-buis, in een hoek van 45 graden aan de muur gemonteerd en opgedragen aan de beeldhouwer Constantin Brâncuși.[4] Vanaf dat moment produceerde Flavin een consistent oeuvre van lichtinstallaties, waaronder een lange reeks „monumenten" opgedragen aan de Russische constructivist Vladimir Tatlin.[4] Het werk is tegelijk een alledaags voorwerp uit de doe-het-zelfzaak en een middel om architectuur in gekleurd licht te doen oplossen, waarbij het armatuur en zijn gloed even aanwezig zijn.
Agnes Martin (1912–2004) wordt vaak bij de minimalisten ingedeeld vanwege haar sobere, met de hand getekende rasters van potlood en bleke verf, meestal op grote vierkante doeken.[5] Toch verzette Martin zich tegen het etiket en hield ze vol dat ze een abstract expressioniste was, omdat haar werk abstract en expressief was en streefde naar toestanden als onschuld, schoonheid en geluk in plaats van industriële neutraliteit.[5] Haar lichtgevende rasters – stil, doordrenkt van licht en met de hand gemaakt in plaats van vervaardigd – bevinden zich aan de meditatieve rand van de beweging en bemoeilijken elke nette definitie ervan.
Carl Andre (1935–2024) bracht de sculptuur omlaag naar de vloer en schikte identieke, niet-verbonden eenheden – metalen platen, balken, bakstenen – in lage horizontale opstellingen waar de toeschouwer vaak overheen kon lopen. Zijn bekendste werk, Equivalent VIII (1966), bestaat uit 120 vuurvaste stenen, twee lagen diep gestapeld in een rechthoek van zes bij tien.[7] De Tate Gallery kocht het in 1972 voor 2.297 pond; de aankoop bleef vrijwel onopgemerkt totdat een krantenbericht uit 1976 een landelijke ophef ontketende over publiek geld dat aan „een stapel bakstenen" was uitgegeven, compleet met een kop in de Daily Mirror die luidde „What a Load of Rubbish".[7] De episode werd een bepalende casestudy van hoe ver het minimalisme zich van conventionele opvattingen over vakmanschap en vaardigheid had verwijderd.
Het minimalisme liep snel over in wat erna kwam. Sol LeWitt (1928–2007), die exposeerde op „Primary Structures", bouwde modulaire structuren van open kubussen en plaatste de kunst vervolgens steeds meer in het idee in plaats van in het object. Zijn essay „Paragraphs on Conceptual Art" uit 1967 wordt beschouwd als een mijlpaal in de verschuiving van het minimalisme van de jaren zestig naar de conceptuele kunst van de jaren zeventig, met de uitspraak dat „het idee een machine wordt die de kunst maakt."[10] Vanaf 1968 produceerde LeWitt meer dan duizend genummerde muurtekeningen, waarbij hij schriftelijke instructies leverde die zijn assistenten uitvoerden – waarmee hij het concipiëren van een werk scheidde van de fysieke vervaardiging ervan.[10]
Het minimalisme was vanaf het begin omstreden. In zijn essay „Art and Objecthood" uit 1967 viel criticus Michael Fried de beweging aan – die hij „literalistische" kunst noemde – om wat hij haar „theatraliteit" noemde, met het argument dat dergelijke werken afhingen van de aanwezigheid van de toeschouwer en de omringende situatie op een manier die hij vreemd achtte aan echte modernistische kunst.[13] Frieds vijandigheid was een maatstaf voor hoeveel er op het spel stond: de minimalisten hadden de betekenis verplaatst van binnen het kunstwerk naar de geladen ruimte tussen object en beschouwer, en die verschuiving bleek enorm vruchtbaar.[13]
Die verplaatsing is de meest duurzame erfenis van de beweging. Door erop te staan dat een kunstwerk een reëel object is dat men in reële ruimte en tijd tegenkomt, opende het minimalisme rechtstreeks de weg naar conceptuele kunst, land art, process art en installatie – waarvan veel teruggaat op de geschriften van Morris en LeWitt en op Judds „specific objects".[9] Zijn beeldtaal van strakke geometrie, seriële herhaling en ruw industrieel materiaal sijpelde ook ver buiten de galeries door, naar architectuur en design. Ontdaan van ornament en verhaal maakte het minimalisme het simpele feit van het object – en de ervaring van ervoor staan – tot het onderwerp van de kunst zelf.
[1]: Tate, "Minimalism — Art Term." https://www.tate.org.uk/art/art-terms/m/minimalism [2]: ARTnews, "What Is Minimalism, the 1960s Art Movement?" https://www.artnews.com/list/art-news/artists/what-is-minimalism-1234666038/ [3]: Encyclopaedia Britannica, "Donald Judd." https://www.britannica.com/biography/Donald-Judd [4]: David Zwirner, "Dan Flavin — Biography." https://www.davidzwirner.com/artists/dan-flavin [5]: Encyclopaedia Britannica, "Agnes Martin." https://www.britannica.com/biography/Agnes-Martin [6]: Wikipedia, "Primary Structures (1966 exhibition)." https://en.wikipedia.org/wiki/Primary_Structures_(1966_exhibition) [7]: Wikipedia, "Equivalent VIII." https://en.wikipedia.org/wiki/Equivalent_VIII [8]: Smarthistory, "Donald Judd, Untitled (Stack)." https://smarthistory.org/donald-judd-untitled-stack/ [9]: The Art Story, "Robert Morris." https://www.theartstory.org/artist/morris-robert/ [10]: Encyclopaedia Britannica, "Sol LeWitt." https://www.britannica.com/biography/Sol-LeWitt [11]: The Chinati Foundation, "Donald Judd." https://chinati.org/collection/donald-judd/ [12]: Encyclopaedia Britannica, "Frank Stella." https://www.britannica.com/biography/Frank-Stella [13]: Encyclopaedia Britannica, "Art and Objecthood." https://www.britannica.com/topic/Art-and-Objecthood
Nog geen reacties — wees de eerste.