1. Home
  2. Ontdekken
  3. Modernism: The Literature That Broke the Sentence
Modernism: The Literature That Broke the Sentence
RedactioneelLiterature

Het modernisme: de literatuur die de zin verbrak

Hoe een generatie schrijvers het verhaal verbrijzelde, zich naar binnen keerde en opnieuw uitvond wat een roman en een gedicht konden zijn

CE
Caleido Editorial Team17 juni 202610 min lezen0 weergaven

Een breuk met het verleden

Het modernisme was een veelomvattende beweging in de kunsten die liep van het late negentiende tot het midden van de twintigste eeuw, gekenmerkt door een bewuste breuk met de traditie en een rusteloze zoektocht naar nieuwe expressievormen.[1] In de literatuur betekende dit het afwerpen van de overgeleverde conventies van de realistische roman en het welgevormde gedicht — het lineaire plot, de betrouwbare verteller, de geordende mars van oorzaak en gevolg — ten gunste van fragmentatie, innerlijkheid en radicaal formeel experiment.[2] Waar de Victorianen hadden geschreven om de wereld te verklaren, schreven de modernisten om haar desoriëntatie vast te leggen.

De beweging arriveerde niet in één keer. Vooroorlogse werken van schrijvers als Henry James en Joseph Conrad worden vaak tot het modernisme gerekend, maar als samenhangende literaire beweging wordt het modernisme gewoonlijk geassocieerd met de jaren na de Eerste Wereldoorlog.[1] Die oorlog (1914-1918) was de grote katalysator. Zijn gemechaniseerde slachting verbrijzelde het negentiende-eeuwse geloof in vooruitgang, rede en de gestage verbetering van de beschaving, en liet er een doordringend gevoel van desillusie en fragmentatie voor in de plaats dat de naoorlogse literatuur in haar eigen vorm opnam.[1]

De ideeën achter de breuk

Het modernisme was ook een antwoord op een diepgaande intellectuele ommekeer. Schrijvers verwerkten — en reageerden tegen — de nieuwe verslagen van de werkelijkheid die onder anderen Charles Darwin, Sigmund Freud, Albert Einstein, Friedrich Nietzsche en Henri Bergson aanboden.[2] De kartering van het onbewuste door Sigmund Freud moedigde auteurs aan om onder het oppervlak van het gedrag af te dalen in de duisternis van verlangen, herinnering en droom. Einsteins relativiteit verstoorde het newtoniaanse beeld van een vast, voorspelbaar universum. Nietzsches verkondiging van de „dood van God“ kondigde de ineenstorting aan van overgeleverde morele zekerheden, en Bergsons onderscheid tussen de mechanische kloktijd en de vloeiende, subjectieve ervaring van duur gaf romanschrijvers een filosofische vergunning om de kalender en de klok te verlaten.[2] Het resultaat was een literatuur die minder geïnteresseerd was in de uiterlijke sociale wereld dan in het verschuivende, instabiele landschap van het individuele bewustzijn.

Bepalende kenmerken

Als één enkele techniek de beweging is gaan symboliseren, dan was het de stroom van het bewustzijn — de poging om de onbewerkte stroom van gedachte, gewaarwording en associatie weer te geven zoals die werkelijk door de geest trekt. Baanbrekend ontwikkeld door schrijvers als Virginia Woolf, Dorothy Richardson en James Joyce, verwierp zij de nette samenvatting ten gunste van de onmiddellijkheid, en liet zij de lezer het innerlijk van een personage in realtime bewonen.[2] Nauw verwant was de innerlijke monoloog, waarin de vertelstem bijna volledig oplost in het onuitgesproken denken van het personage.

Naast deze wending naar binnen kwam de fragmentatie. Modernistische werken verlaten vaak de doorlopende vertelling ten gunste van de collage: abrupte verschuivingen van stem, decor en register; citaten en toespelingen ontleend aan mythe, schrift en andere literaturen; en een structuur die van de lezer eist dat hij de betekenis actief samenstelt in plaats van haar passief te ontvangen.[3] Deze moeilijkheid was opzettelijk. De modernisten verbraken wat één verslag het impliciete contract tussen kunstenaars en publiek noemt — de aanname dat schrijvers betrouwbare vertolkers van de mainstreamcultuur waren — en maakten in plaats daarvan de lezer tot medewerker aan de constructie van de zin.[1]

1922: het annus mirabilis

Geen enkel jaar wordt nauwer met het literaire modernisme vereenzelvigd dan 1922, dat de publicatie zag van twee van zijn bepalende teksten.[2]

Het eerste was Ulysses, op 2 februari 1922 — Joyces veertigste verjaardag — in Parijs uitgegeven door Sylvia Beach van de boekhandel Shakespeare and Company.[4] De roman beschrijft één gewone dag, 16 juni 1904, in het leven van drie Dubliners: de advertentiewerver Leopold Bloom, de aspirant-schrijver Stephen Dedalus en Blooms vrouw Molly.[4] Zijn geraamte is mythisch — Joyce projecteert Bloom op Odysseus, Molly op Penelope en Stephen op Telemachus, en trekt een bewuste parallel met Homerus' Odyssee.[4] Joyce begon het boek in een bewustzijnsstroommodus, maar verving die geleidelijk door een verbluffende reeks stijlen, zodat de aandacht van de lezer evenzeer naar de technische virtuositeit van het schrijven wordt getrokken als naar de beschreven gebeurtenissen.[5] Zijn slotpagina's — Molly Blooms ongeïnterpuncteerde nachtelijke alleenspraak, die eindigt met „and yes I said yes I will Yes“ — behoren nog steeds tot de meest geprezen passages in de moderne fictie.[4] De openhartigheid van de roman maakte hem berucht: tijdens zijn feuilletonpublicatie in de Verenigde Staten vervolgd wegens obsceniteit, was hij in het Verenigd Koninkrijk verboden tot 1936 en in de VS wettelijk beperkt tot een rechterlijke uitspraak in 1934 hem niet obsceen verklaarde.[4]

Het tweede ijkpunt van 1922 was The Waste Land, het lange gedicht van T. S. Eliot dat algemeen wordt beschouwd als een van de belangrijkste Engelstalige gedichten van de twintigste eeuw.[6] Met zo'n 434 regels verscheen het voor het eerst in oktober 1922 in Eliots eigen Britse tijdschrift The Criterion en in november in het Amerikaanse tijdschrift The Dial.[6] Opgebouwd uit vijf delen — beginnend met „The Burial of the Dead“ en zijn beroemde opening „April is the cruellest month“ — verweeft het gedicht fragmenten, vreemde talen en toespelingen op de Bijbel, Shakespeare, Dante en oude vruchtbaarheidsmythe om een geestelijk verdorde naoorlogse wereld te schilderen die op vernieuwing wacht.[6] Het had veel te danken aan zijn redacteur: Ezra Pound schrapte grote delen van Eliots ontwerpen weg om het onderliggende ritme van het gedicht bloot te leggen, en Eliot droeg het werk aan hem op als il miglior fabbro — „de betere vakman“.[6]

De grote figuren

James Joyce

De Ierse schrijver James Joyce staat in het hart van de beweging. Naast Ulysses ontwikkelde zijn eerdere Een portret van de kunstenaar als jongeman (1916) de techniek van de innerlijke monoloog die hij later zou transformeren.[5] Zijn Dublin is met encyclopedische precisie weergegeven, zelfs terwijl de vertelling wegspiraliseert in private associatie, en de jaarlijkse viering van „Bloomsday“ op 16 juni getuigt van de blijvende greep van zijn ene fictieve dag.[4]

Virginia Woolf

Virginia Woolf (1882-1941) behoorde tot de vooraanstaandste modernistische romanschrijvers in het Engels en was een centraal lid van de Bloomsbury Group, de kring van schrijvers en kunstenaars — onder wie de econoom John Maynard Keynes en de romanschrijver E. M. Forster — die zich vanaf omstreeks 1905 rond haar familie vormde.[7] Met haar echtgenoot Leonard richtte zij in 1917 de Hogarth Press op, die veel van haar eigen werk en ander belangrijk modernistisch schrijven uitgaf.[7] In Mrs Dalloway (1925) volgde zij één dag in Londen door het verweven bewustzijn van haar personages, en in To the Lighthouse (1927) ondergeschikte zij het plot bijna volledig aan de filosofische introspectie.[1] Haar latere essay A Room of One's Own (1929) betoogde dat een vrouw geld en een eigen kamer nodig heeft als zij fictie wil schrijven, en verbond zo haar formele radicalisme met een feministisch argument over de materiële voorwaarden van de kunst.[7] Op 28 maart 1941 verdronk Woolf zichzelf door de rivier de Ouse in te lopen.[7]

T. S. Eliot

Thomas Stearns Eliot (1888-1965) werd geboren in St. Louis, Missouri, verhuisde in 1914 naar Engeland en werd in 1927 Brits staatsburger.[8] Hij had zijn oorspronkelijkheid al aangekondigd met The Love Song of J. Alfred Prufrock (1915) voordat The Waste Land hem tot de invloedrijkste dichter van zijn generatie maakte.[8] Zijn kritische essays, vooral „Tradition and the Individual Talent“, hervormden de kritiek van de twintigste eeuw, en hij ontving in 1948 de Nobelprijs voor Literatuur voor zijn baanbrekende bijdrage aan de moderne poëzie.[8]

Franz Kafka

De in Praag geboren Franz Kafka (1883-1924) schreef in het Duits en gaf het modernisme zijn meest beklemmende beeld van vervreemding.[9] In de novelle The Metamorphosis (1915) ontwaakt de handelsreiziger Gregor Samsa en vindt hij zichzelf veranderd in een monsterlijk insect; in de roman The Trial wordt een man gearresteerd en vervolgd voor een misdaad die nooit wordt genoemd.[9] Kafka's protagonisten zijn geïsoleerde figuren, gevangen in bizarre, surreële benauwenissen en onbegrijpelijke sociaal-bureaucratische machten — een toestand zo onderscheidend dat zijn naam een bijvoeglijk naamwoord werd, „kafkaësk“.[9] Hij gaf zijn vriend Max Brod opdracht zijn ongepubliceerde manuscripten te verbranden; Brod weigerde en publiceerde in plaats daarvan Het proces en andere werken na Kafka's dood in 1924, en verzekerde hem zo zijn plaats als modernistisch icoon.[9]

Het bredere veld

Deze vier werkten niet alleen. Ezra Pound, de meest agressief moderne van de dichters, hielp omstreeks 1912 samen met dichtercollega's als H.D., Richard Aldington en F.S. Flint het imagistische programma te formuleren, dat helderheid, precisie en spaarzaamheid van taal eiste, en maakte van „Make it new“ een strijdkreet van de modernistische onderneming.[10] In Frankrijk veranderde Marcel Prousts zevendelige In Search of Lost Time (1913-1927) de werking van het onwillekeurige geheugen in een uitgestrekte modernistische architectuur.[11]

Nalatenschap

Het modernisme transformeerde wat literatuur kon zijn. De bewustzijnsstroomroman, het gefragmenteerde en toespelingsrijke gedicht, de opgeloste of onbetrouwbare verteller en de eis dat lezers actief deelnemen aan de betekenisvorming traden alle toe tot het blijvende repertoire van het serieuze schrijven.[2] Eliots invloed vloeide rechtstreeks door naar latere dichters als W. H. Auden, Ted Hughes en Seamus Heaney, terwijl zijn kritiek hielp het New Criticism vorm te geven dat de wetenschap van het midden van de eeuw beheerste.[8] Kafka's visie rimpelde naar buiten, voorbij de literatuur, naar de filosofie, de film en de cultuurtheorie.[9]

Geleerden zijn het oneens over wanneer de beweging precies eindigde — de Oxford-encyclopedie van de Britse literatuur legt haar grens rond 1939, hoewel veel modernisten tot in de jaren vijftig en zestig bleven schrijven.[2] Wat volgde, het postmodernisme, wordt gewoonlijk onderscheiden door een filosofisch verschil: waar de modernisten nog naar stabiele betekenis zochten en haar ineenstorting betreurden, kwamen de postmodernisten ertoe haar afwezigheid te vieren.[2] Dat onderscheid is op zichzelf een maat voor hoe beslissend de modernisten de voorwaarden veranderden. Een eeuw na het annus mirabilis van 1922 blijft de overtuiging dat het innerlijke leven het verdient te worden weergegeven in al zijn fragmentarische, tegenstrijdige onmiddellijkheid — en dat de vorm zelf betekenis kan dragen — de blijvende erfenis van de literatuur die zich, in Pounds woorden, voornam het nieuw te maken.[10]

References

  1. 1.Modernist literature | Examples, Characteristics, Books, Authors, Writers, & Facts. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  2. 2.Literary modernism. Wikipedia, 2026 ↗
  3. 3.Modernism | Definition, Characteristics, History, Art, Literature, Time Period, Postmodernism, & Examples. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  4. 4.Ulysses (novel). Wikipedia, 2026 ↗
  5. 5.Ulysses | Book, Publication Date, Summary, What Is It About, Banned Book, Characters, & Facts. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  6. 6.The Waste Land. Wikipedia, 2026 ↗
  7. 7.Virginia Woolf. Wikipedia, 2026 ↗
  8. 8.T. S. Eliot. Wikipedia, 2026 ↗
  9. 9.Franz Kafka. Wikipedia, 2026 ↗
  10. 10.Imagism | Literature, Poetry, Examples, Time Period, Ezra Pound, & Facts. Encyclopaedia Britannica, 2024 ↗
  11. 11.In Search of Lost Time. Wikipedia, 2026 ↗
modernismliteraturehistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido