Hoe een kring van Franse en Amerikaanse schrijvers fictie veranderde in een wetenschap van erfelijkheid, omgeving en het onverschillige universum
Het naturalisme was een literaire stroming van het late negentiende en vroege twintigste eeuw die de principes en methoden van de natuurwetenschap — bovenal de darwinistische kijk op de natuur — probeerde toe te passen op het schrijven van fictie.[1] Waar de eerdere realisten erop gericht waren het gewone leven getrouw weer te geven, gingen de naturalisten verder: zij gingen uit van een wetenschappelijk determinisme waarin het menselijke karakter en gedrag volledig worden bepaald door twee krachten buiten de macht van het individu, erfelijkheid en omgeving.[1] Het resultaat was een literatuur die de toevallige, fysiologische aard van de mens benadrukte in plaats van zijn morele of rationele kwaliteiten, en die het universum vaak als fundamenteel onverschillig tegenover het menselijk lijden beschouwde.[1][2]
De bepalende kenmerken van de stroming kunnen worden samengevat in een handvol terugkerende overtuigingen: determinisme, waarin het lot van een personage wordt bepaald door onpersoonlijke krachten; distantie, waarin de verteller een onpersoonlijke toon en een belangeloos standpunt aanhoudt; een doortastend wetenschappelijk objectivisme; en scherp maatschappelijk commentaar, vaak gericht op armoede, ondeugd en de stedelijke onderklasse.[2] Naturalistische romans neigen naar pessimisme en beelden personages af die gevangen zitten in hun biologie, hun klasse en hun omstandigheden.
Het woord zelf trok vanuit de beeldende kunst de literatuur binnen. De Franse criticus Jules-Antoine Castagnary kondigde in 1863 een „naturalistische school" van de schilderkunst aan en verklaarde dat het doel van de kunst was „de natuur weer te geven door haar tot haar maximale kracht en intensiteit te voeren".[1] Het was Émile Zola die de term aan de fictie aanpaste en de theoretische onderbouwing achter de literaire stroming opbouwde.[2] Een belangrijke voorloper kwam van de broers Edmond en Jules de Goncourt, wier roman uit 1865 Germinie Lacerteux — gebaseerd op het geheime dubbelleven van hun eigen dienstmeid — wordt beschouwd als een voorloper van het naturalisme vanwege de onverbloemde focus op de lagere klassen.[3]
Zola (1840–1902) verschafte de stroming haar manifest.[4] In zijn essay uit 1880 The Experimental Novel (Le Roman expérimental) betoogde hij dat de romanschrijver als een wetenschapper te werk moest gaan: omstandigheden vaststellen, variabelen van erfelijkheid, omgeving en omstandigheid invoeren en de uitkomst documenteren zonder moreel oordeel.[2] Zola ontleende zijn methode uitdrukkelijk aan de Inleiding tot de studie van de experimentele geneeskunde (1865) van de Franse fysioloog Claude Bernard, en stelde voor dat een schrijver met fictieve subjecten moest „experimenteren", hun gevoelens moest manipuleren en hun omgeving moest veranderen om de wetten van de menselijke natuur te doorgronden.[5][6]
Hij had de theorie al in de praktijk gebracht. Zijn vroege roman Thérèse Raquin (1867) beeldde psychologisch en fysiologisch gedrag af dat voorheen als ongeschikt voor de literatuur was beschouwd.[2] Zola's monumentale prestatie was de cyclus van twintig delen Les Rougon-Macquart, die de lotgevallen van één enkele familie volgde door het Tweede Keizerrijk van Napoleon III en hem in staat stelde zijn theorieën over geërfd temperament te toetsen over de takken van één bloedlijn.[4] Tot de meesterwerken van de cyclus behoren L'Assommoir (1877), Nana (1880) en bovenal Germinal (1885), zijn epos over een staking van kolenmijnwerkers.[4]
Het naturalisme werd al snel een beweging in plaats van een solo-onderneming. Een groep jongere schrijvers verzamelde zich rond Zola's landhuis in Médan, bij Parijs, en in 1880 publiceerden zij Les Soirées de Médan, een bundel van zes naturalistische korte verhalen tegen de achtergrond van de Frans-Duitse Oorlog.[7] Het uitblinkende stuk was „Boule de Suif" van Guy de Maupassant, een verhaal dat de reputatie van de jonge schrijver onmiddellijk vestigde.[7] Zola's invloed reikte later veel verder dan de fictie: in 1898 mengde hij zich in de Dreyfus-affaire met zijn open brief „J'Accuse…!", waarin hij de onterechte veroordeling van legerofficier Alfred Dreyfus aan de kaak stelde.[4]
Tegen de jaren 1890 had het naturalistische programma wortel geschoten in de Verenigde Staten, waar een generatie schrijvers het aanpaste aan de werkelijkheid van industriesteden, ontberingen aan de grens en economische strijd.[1] Het Amerikaanse naturalisme neigde ertoe minder systematisch wetenschappelijk te zijn dan dat van Zola, maar het deelde zijn kernovertuiging dat mensen worden gevormd — en vaak gedoemd — door krachten die zij niet kunnen beheersen.
De vroegste mijlpaal behoort aan Stephen Crane (1871–1900). Zijn Bowery-verhaal uit 1893, Maggie: A Girl of the Streets, wordt door critici algemeen beschouwd als het eerste werk van het Amerikaanse literaire naturalisme, een wreed openhartig verslag van een arm meisje dat door haar sloppenwijkomgeving te gronde wordt gericht.[8] Crane, die het boek op eenentwintigjarige leeftijd zelf financierde en het eerst onder een pseudoniem uitbracht, verwierf in 1895 internationale lof met zijn roman over de Burgeroorlog The Red Badge of Courage, geschreven zonder enige eigen gevechtservaring.[8] Zijn korte verhaal „The Open Boat" destilleerde de naturalistische visie van mensen die geconfronteerd worden met een natuur die volkomen onverschillig is voor hun lot.[2]
Frank Norris (1870–1902) was de meest uitgesproken zolaiaanse van de Amerikanen. Zijn roman uit 1899 McTeague stelde zich tot doel de invloed van erfelijkheid en omgeving op het menselijke leven te dramatiseren, en schetste een ruwe tandarts uit San Francisco die onder instinctieve en erfelijke krachten buiten zijn macht in geweld vervalt.[9] Norris bepleitte het naturalisme als een afzonderlijke, krachtiger soort schrijfkunst dan het gewone realisme.
Jack London (1876–1916) versmolt het naturalisme met de darwinistische theorie in zijn enorm populaire fictie. Zijn roman uit 1903 The Call of the Wild, gesitueerd tijdens de Klondike-goudkoorts, traceert de terugkeer van een gedomesticeerde hond naar een oerbeest, en illustreert de macht van erfelijkheid en omgeving — en een rauwe logica van „het overleven van de sterkste" — bij het vormen van gedrag.[10]
De invloedrijkste Amerikaanse beoefenaar van de stroming was Theodore Dreiser (1871–1945). Nadat hij het evolutionaire denken van Herbert Spencer en Thomas Huxley had opgenomen, ging Dreiser de mens beschouwen als grotendeels hulpeloos en onderworpen aan de invloeden van zijn omgeving.[11] Zijn eerste roman, Sister Carrie (1900), wordt algemeen beschouwd als het eerste meesterwerk van het Amerikaanse naturalisme vanwege de rauw feitelijke behandeling van het stadsleven en zijn heldin, die ongestraft blijft voor haar overtredingen tegen de conventionele moraal — een houding die zo verontrustend was dat de uitgever het boek feitelijk onderdrukte totdat het in 1912 opnieuw werd uitgegeven.[11][12] Dreisers latere meesterwerk, An American Tragedy (1925), bood een meelevend, uitputtend gedocumenteerd verslag van het pad van een jongeman van een verziekte achtergrond naar ambitie, moord en executie.[11]
Als samenhangend literair programma had het naturalisme een betrekkelijk kort leven. Zelfs rond de eeuwwisseling verklaarden critici het al voor uitgeput.[2] Zijn wetenschappelijke pretenties — het idee dat een roman als een gecontroleerd experiment kon functioneren — gingen naïef lijken, en zijn aandringen op determinisme kon de morele complexiteit van het personage afvlakken.
Toch bleek zijn invloed duurzaam en verreikend. Het naturalisme gaf de literatuur van de twintigste eeuw aan beide zijden van de Atlantische Oceaan diepgaand vorm, normaliseerde onderwerpen — armoede, seksualiteit, verslaving, industriële arbeid — die eerdere fictie had vermeden, en verleende de roman een nieuwe vrijheid om maatschappelijke omstandigheden met documentaire openhartigheid te onderzoeken.[2] Zijn omgevingsdeterminisme weerklinkt door latere Amerikaanse schrijvers; de invloed is bijvoorbeeld zichtbaar in de manier waarop William Faulkners „A Rose for Emily" een heldin afbeeldt die gebonden is door klassenstructuur en erfelijkheid, krachten buiten haar macht.[2] Zelfs waar latere romanschrijvers zijn sombere filosofie verwierpen, erfden zij zijn overtuiging dat fictie genadeloos kon en moest kijken naar de materiële krachten die een mensenleven vormgeven. In die zin eindigde het laboratoriumexperiment van de naturalisten nooit echt — het loste eenvoudigweg op in de bloedbaan van de moderne roman.
Nog geen reacties — wees de eerste.