1. Home
  2. Ontdekken
  3. Neoclassicism: The Art of Reason and the Return to Antiquity
Neoclassicism: The Art of Reason and the Return to Antiquity
RedactioneelArt

Neoclassicisme: de kunst van de rede en de terugkeer naar de oudheid

Hoe het verlichte Europa Griekenland en Rome herontdekte — en de schilderkunst, beeldhouwkunst en architectuur naar hun beeld hervormde

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een nieuwe smaak voor de oudheid

In de tweede helft van de achttiende eeuw wendden Europese kunstenaars en mecenassen zich met toenemende intensiteit tot de kunst van het klassieke Griekenland en Rome.[1] De beweging die uit dit enthousiasme voortkwam — het neoclassicisme — trachtte de veronderstelde helderheid, ingetogenheid en morele ernst van de oudheid te doen herleven, en binnen enkele decennia ging zij de Europese architectuur, schilderkunst, beeldhouwkunst en toegepaste kunsten domineren.[1] Als westerse culturele stroming kreeg het vorm omstreeks 1760, ontstaan in Rome tijdens de Verlichting, en bereikte het zijn hoogtepunt in de vroege tot midden negentiende eeuw.[2]

De term zelf beschrijft kunstwerken die, stilistisch of thematisch, beïnvloed zijn door klassieke Griekse en Romeinse bronnen.[3] De opkomst ervan was deels een reactie: de nieuwe honger naar antieke eenvoud stond tegenover de speelse, ornamentele excessen van de rococostijl die de smaak van het begin van de achttiende eeuw had beheerst.[4] Waar de rococo asymmetrie, ornament en lichtheid waardeerde, waardeerde het neoclassicisme rechte lijnen, symmetrie, sobere kleur en trouw aan de klassieke vorm.[4][2]

Bedolven steden en het tijdperk van de rede

Twee krachten gaven het neoclassicisme zijn eigenaardige gezag: de archeologie en de filosofie.

De achttiende eeuw beleefde de eerste systematische poging om verloren antieke beschavingen terug te winnen, terwijl afbeeldingen van pas opgegraven ruïnes — in Athene, in Napels (Herculaneum en Pompeï), in Paestum en Palmyra — door heel Europa circuleerden.[1] De opgraving van de bedolven Romeinse steden Herculaneum en Pompeï, respectievelijk begonnen in 1738 en 1748, was bijzonder bepalend en voorzag kunstenaars voor het eerst van authentieke antieke modellen.[4] De Grand Tour — de educatieve reis door Italië die welgestelde jonge Europeanen ondernamen — werd in de mode en hielp de neoclassicistische idealen over het continent te verspreiden.[2]

Intellectueel was de beweging een kind van de Verlichting, het zogenaamde tijdperk van de rede, toen filosofen meenden dat de mensheid haar lot kon beheersen door te leren van en te gehoorzamen aan de wetten van de natuur.[1] De invloedrijkste afzonderlijke stem was de Duitse geleerde Johann Joachim Winckelmann (1717-1768), vaak de vader van de kunstgeschiedenis en van de moderne archeologie genoemd, die in zijn essay uit 1755 Gedachten over de navolging van de Griekse werken in de schilder- en beeldhouwkunst erop aandrong dat kunstenaars alleen groots konden worden door de ouden na te volgen.[5] Zijn beroemde formule — dat de fijnste Griekse kunst „edele eenvoud en stille grootsheid“ (edle Einfalt und stille Größe) bezat — werd het esthetische credo van een generatie, en zijn Geschiedenis van de kunst der oudheid uit 1764 vormde het denken van figuren van Goethe tot Lessing.[5]

Jacques-Louis David en de schilderkunst van de deugd

In de schilderkunst was de vooraanstaande figuur van de beweging de Fransman Jacques-Louis David (1748-1825).[6] Opgeleid in de Parijse academische traditie, won David in 1774 de prestigieuze Prix de Rome, die vanaf 1775 een vormende periode van Italiaanse studie financierde.[6] Zijn rijpe werk markeerde een beslissende wending weg van de rococofrivoliteit naar klassieke soberheid.[6]

Die wending werd aangekondigd door Oath of the Horatii, geschilderd in 1784 en tentoongesteld op de Parijse Salon van 1785.[7] Ontleend aan een Romeinse legende over een oorlog tussen Rome en Alba Longa, toont het schilderij drie broers die hun handen naar hun vader uitstrekken, die hun zwaarden voorhoudt terwijl zij zweren hun stad te verdedigen — een compositie die vaderlandsliefde en zelfopoffering boven het persoonlijke gevoel verheft.[7] Het was een onmiddellijke triomf bij zowel critici als publiek en kwam te gelden als een toonbeeld van neoclassicistische kunst.[7]

Davids loopbaan versmolt vervolgens kunst en politiek met buitengewone directheid. Als vurig aanhanger van de Franse Revolutie die voor de terechtstelling van Lodewijk XVI stemde, schiep hij in 1793 The Death of Marat, een portret van de vermoorde revolutionair Jean-Paul Marat dat een vermoord politicus in een wereldlijke martelaar veranderde, geschilderd op een manier die vaak wordt vergeleken met Michelangelo's Pietà.[8] Na de opkomst van Napoleon Bonaparte werd David officieel hofschilder en vervaardigde hij grootse staatsbeelden zoals Napoleon trekt de Alpen over (1801) en De kroning van Napoleon (1805-1807).[6] Met de val van Napoleon verbande hij zich in 1816 naar Brussel, waar hij in 1825 stierf.[6]

Ingres en de verdediging van de lijn

Davids mantel ging over op zijn leerling Jean-Auguste-Dominique Ingres (1780-1867), die vanaf 1797 in Davids atelier studeerde en na de dood van zijn meester de voornaamste vertegenwoordiger van de Franse neoclassicistische schilderkunst werd.[10][11] Ingres maakte de lijn en de tekening tot het fundament van zijn kunst, met de stelling dat „tekenen de rechtschapenheid van de kunst is“ en behandelde de contour als wezenlijker dan de kleur.[10]

Zijn Grande Odalisque, voltooid in 1814, is een liggend naakt met befaamd verlengde proporties; toen het op de Salon van 1819 werd getoond, werd het bekritiseerd om zijn anatomische vervormingen.[12][13] In 1827 voltooide hij The Apotheosis of Homer, een strikt symmetrische compositie die de dichter toont, gekroond door een gevleugelde figuur die de Overwinning verpersoonlijkt te midden van een verzameling culturele grootheden; in opdracht gemaakt voor een plafond van het Louvre, fungeerde het als een manifest voor een steeds meer in het nauw gedreven neoclassicistische esthetiek.[14] Op diezelfde Salon van 1827 stond Ingres' classicisme tegenover de opkomende Romantiek van Eugène Delacroix, die hij minachtte, in een confrontatie die symbool kwam te staan voor de centrale artistieke tweespalt van het tijdperk.[10] Ingres' expressieve vervormingen van de menselijke figuur zouden later worden bewonderd door modernisten als Henri Matisse en Pablo Picasso.[10]

Canova en het marmer van de oudheid

In de beeldhouwkunst was de allerhoogste meester van de beweging de Italiaan Antonio Canova (1757-1822), die algemeen wordt beschouwd als de grootste van de neoclassicistische kunstenaars en, omstreeks 1800, de meest gevierde kunstenaar van Europa.[15] Canova bouwde zijn stijl op nauwgezette bestudering van antieke marmers en vervaardigde figuren van verfijnde vorm en kalme gelatenheid.[16]

Zijn vroege Theseus en de Minotaurus (1781) riep de oudheid zo overtuigend op dat toeschouwers er zeker van waren dat het een kopie van een Grieks origineel was.[15] Zijn bekendste werk, Psyche Revived by Cupid's Kiss, gehouwen uit Carrara-marmer tussen 1787 en 1793, wordt geprezen als een meesterwerk van de neoclassicistische beeldhouwkunst, ook al weerspiegelt het tedere, emotioneel geladen onderwerp de opkomende gevoeligheid van de Romantiek.[16] Canova vervaardigde ook De drie Gratiën (1814-1817) en portretten van de familie Bonaparte, waaronder een liggend marmer van Napoleons zuster Pauline.[15]

Buiten zijn atelier diende Canova als Inspecteur-Generaal van Oudheden en Schone Kunsten van de Pauselijke Staat en, in 1815, als gezant van de paus belast met het terugwinnen van de kunstwerken die Napoleon naar Parijs had weggevoerd — een missie die veel meesterwerken naar Italië terugbracht.[15]

Een blijvende orde

De meest duurzame nalatenschap van het neoclassicisme is wellicht architectonisch. De stijl bracht monumenten voort die gebouwd waren om de Verlichtingsidealen van orde, rede en burgerdeugd te belichamen — waaronder het Panthéon in Parijs, ontworpen door Jacques-Germain Soufflot als kerk en later omgevormd tot een mausoleum voor verdienstelijke burgers, en, in Duitsland, de gebouwen van Karl Friedrich Schinkel zoals het Altes Museum in Berlijn.[2][17]

De taal van zuilen, frontons en koepels bleek bijzonder aantrekkelijk voor de nieuwe republieken. In de Verenigde Staten ontwierp Thomas Jefferson — die in Parijs klassieke modellen in zich opnam — zijn landgoed Monticello, het Capitool van de staat Virginia en de Universiteit van Virginia in een persoonlijk neoclassicistisch idioom, terwijl het Capitool van de Verenigde Staten de architectuur van de antieke republieken opriep om de Amerikaanse democratie te symboliseren.[17] Lang na zijn hoogtepunt als schilderkunstige beweging bleef dit klassieke vocabulaire de negentiende en twintigste eeuw door en tot in de eenentwintigste bestaan als de standaardgrammatica van het civiele en overheidsbouwen.[2] In zijn versmelting van archeologische strengheid, filosofische overtuiging en politiek idealisme blijft het neoclassicisme het moment waarop Europa terugkeek naar de oudheid om zich een rationelere toekomst voor te stellen.[1]

[1]: The Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline of Art History, „Neoclassicism.“ [2]: Wikipedia, „Neoclassicism.“ [3]: Encyclopædia Britannica, „Neoclassical art.“ [4]: Encyclopædia Britannica, „Neoclassical architecture.“ [5]: Wikipedia, „Johann Joachim Winckelmann.“ [6]: Wikipedia, „Jacques-Louis David.“ [7]: Wikipedia, „Oath of the Horatii.“ [8]: Wikipedia, „The Death of Marat“; Encyclopædia Britannica, „The Death of Marat.“ [10]: Wikipedia, „Jean-Auguste-Dominique Ingres.“ [11]: Encyclopædia Britannica, „Jean-Auguste-Dominique Ingres.“ [12]: Lumen Learning / SUNY Art History II, „Grand Odalisque.“ [13]: Wikipedia, „Grande Odalisque.“ [14]: Wikipedia, „The Apotheosis of Homer (Ingres).“ [15]: Wikipedia, „Antonio Canova.“ [16]: Wikipedia, „Psyche Revived by Cupid's Kiss.“ [17]: Wikipedia, „Neoclassical architecture“; Wikipedia, „Jeffersonian architecture.“

References

  1. 1.Neoclassicism — Heilbrunn Timeline of Art History. The Metropolitan Museum of Art ↗
  2. 2.Neoclassicism. Wikipedia ↗
  3. 3.Neoclassical art — History, Characteristics & Artists. Encyclopædia Britannica ↗
  4. 4.Neoclassical architecture — Definition, Characteristics, Examples, & Facts. Encyclopædia Britannica ↗
  5. 5.Johann Joachim Winckelmann. Wikipedia ↗
  6. 6.Jacques-Louis David. Wikipedia ↗
  7. 7.Oath of the Horatii. Wikipedia ↗
  8. 8.The Death of Marat. Wikipedia ↗
  9. 9.The Death of Marat — French Revolution, Marat, Facts, & Description. Encyclopædia Britannica ↗
  10. 10.Jean-Auguste-Dominique Ingres. Wikipedia ↗
  11. 11.Jean-Auguste-Dominique Ingres — French Neoclassical Painter. Encyclopædia Britannica ↗
  12. 12.Grand Odalisque — Art History II. Lumen Learning / SUNY ↗
  13. 13.Grande Odalisque. Wikipedia ↗
  14. 14.The Apotheosis of Homer (Ingres). Wikipedia ↗
  15. 15.Antonio Canova. Wikipedia ↗
  16. 16.Psyche Revived by Cupid's Kiss. Wikipedia ↗
  17. 17.Neoclassical architecture. Wikipedia ↗
  18. 18.Jeffersonian architecture. Wikipedia ↗
neoclassicismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido