Hoe een generatie jonge filmmakers tussen de late jaren zestig en de vroege jaren tachtig de creatieve controle over de Amerikaanse cinema greep — en hoe de blockbuster een einde maakte aan hun heerschappij
De beweging die afwisselend New Hollywood, de Hollywood Renaissance of de American New Wave wordt genoemd, besloeg de Amerikaanse filmgeschiedenis van het midden van de jaren zestig tot het begin van de jaren tachtig, en werd vooral gekenmerkt door een verschuiving van de creatieve controle van de studio naar de regisseur.[1][2] Ze ontstond niet uit vertrouwen, maar uit ineenstorting. Het klassieke studiosysteem — waarin een handvol bedrijven de productie, distributie en vertoning van vrijwel elke Amerikaanse film bezat — was decennia eerder structureel verzwakt door het mededingingsrecht.
In United States v. Paramount Pictures, Inc. (1948) oordeelde het Hooggerechtshof tegen de grote studio's en dwong hen de bioscoopketens af te stoten die zij bezaten, waarmee een einde kwam aan de praktijk van „block booking“, waarbij vertoners werden verplicht films in pakketten af te nemen.[3] De Library of Congress bewaart de uitspraak als het moment waarop de ontmanteling van Hollywoods verticaal geïntegreerde machine begon.[4] Verergerd door de opkomst van de televisie en verschuivende demografie was de oude orde tegen de jaren zestig financieel op drift — oud genoeg om te falen, maar nog niet vervangen.
De tweede pijler die viel, was de censuur. De restrictieve Motion Picture Production Code, die decennialang de inhoud op het scherm had geregeld, werd in 1968 vervangen door het vrijwillige classificatiesysteem van de Motion Picture Association of America, wat de sluizen opende voor opener weergaven van seks, geweld en morele ambiguïteit.[1][2] Een studio-establishment dat zijn publiek niet langer begreep en een nieuw, toegeeflijk inhoudsregime schiepen samen het vacuüm dat een jongere generatie haastig zou opvullen.
Het conventionele startschot valt in 1967. Bonnie and Clyde, geregisseerd door Arthur Penn, vertaalde de snelle toonwisselingen en de schoksgewijze montage van de Franse Nouvelle Vague naar een Amerikaans gangsterverhaal, schommelend van slapstickkomedie naar grafisch, realistisch geweld.[5] Penn betoogde dat als een film geweld zou tonen, hij dat „nauwkeurig“ moest doen; „het soort vreselijke, beangstigende kracht dat men ziet wanneer men werkelijk met geweld wordt geconfronteerd.“[15] De film wordt algemeen beschouwd als een keerpunt voor de Amerikaanse cinema.[5]
In datzelfde jaar ving The Graduate van Mike Nichols de existentiële verdwaaldheid van een generatie via Dustin Hoffmans verbouwereerde Benjamin Braddock, en het werd onmiddellijk een kassucces.[6] De film wordt gecrediteerd voor het helpen bevrijden van de regisseurs die volgden.[6]
Twee jaar later bewees Easy Rider, mede geschreven, geregisseerd en gespeeld door Dennis Hopper, de nieuwe economie. Gemaakt met een bescheiden opnamebudget van zo'n 400.000 dollar, bracht hij wereldwijd tientallen miljoenen op en stond op de vierde plaats van best verdienende films van 1969.[7] Op locatie opgenomen, met grotendeels geïmproviseerde dialogen en een rocksoundtrack, toonde hij de studio's dat het rebelse, muziekminnende jonge publiek lucratief was — ook al hadden de directies geen idee hoe ze het moesten paaien.[7] De studio's reageerden door films van jonge regisseurs groen licht te geven, in de gok dat creatief gezag dat aan buitenstaanders werd gegeven die ongrijpbare markt kon ontsluiten.[1]
Tegen het begin van de jaren zeventig was een duidelijk omlijnde groep samengekomen, bijgenaamd de „movie brats“ — jonge filmmakers, velen opgeleid aan universitaire filmscholen, die de auteurstheorie aanhingen volgens welke een film de persoonlijke stempel van zijn regisseur moest dragen.[1][8] De groep wordt over het algemeen geacht onder meer Francis Ford Coppola, Martin Scorsese, Steven Spielberg, George Lucas en Brian De Palma te omvatten.[8] Ze leerden elkaar kennen via samenwerking en deelden vaak crew en creatief talent; Lucas filmde second-unit-opnamen voor Coppola's The Godfather, terwijl Spielberg suggesties deed over de montage van de laatste filmrol van Scorseses Taxi Driver.[8]
Stilistisch weken New Hollywood-films af van de klassieke vertelnormen, met een voorkeur voor gebrekkige antihelden, moreel ambigue protagonisten, niet-lineaire vertelling, opnames op locatie en een versterkt realisme in het uitbeelden van seks en geweld.[1][2] Hun onderwerpkeuze neigde naar het anti-establishment en kanaliseerde de desillusie van de Vietnam- en post-Watergate-jaren.
Coppola werd de emblematische figuur van de beweging. Zijn The Godfather (1972) won de Oscar voor beste film en bracht een revolutie teweeg in het gangstergenre, en hij liet hem volgen door het Vietnamoorlogsepos Apocalypse Now (1979), dat de Gouden Palm in Cannes deelde.[9] Coppola is een van de weinige filmmakers die die prijs tweemaal heeft gewonnen, nadat hij hem voor het eerst had gekregen voor The Conversation (1974).[9] Zowel The Godfather als Apocalypse Now werden, samen met The Godfather Part II en The Conversation, later geselecteerd voor het National Film Registry van de Library of Congress, dat films bewaart die cultureel, historisch of esthetisch belangrijk worden geacht.[10]
Scorseses film Mean Streets uit 1973 wordt vaak aangehaald als zijn doorbraak, met de introductie van de kenmerken — de onmiskenbare Scorsese-stijl en de thema's machismo en katholieke schuld, ontleend aan zijn Italiaans-Amerikaanse jeugd in New York — die critici al snel zouden gebruiken om hem tot auteur te kronen.[11] Zijn Taxi Driver (1976), met Robert De Niro als een verstoorde Vietnamveteraan, won de Gouden Palm en verdiende een nominatie voor beste film, en destilleerde de vervreemding van het tijdperk tot een van zijn bepalende werken.[11]
Robert Altman vertegenwoordigde de formeel meest subversieve vleugel van de beweging. Zijn MASH (1970), een zwarte komedie die zich afspeelt in de Koreaanse Oorlog maar onmiskenbaar over Vietnam gaat, was zijn eerste en grootste commerciële succes en introduceerde de overlappende dialogen die zijn handelsmerk werden.[12] Hij dreef de ensembleaanpak het verst door in Nashville (1975), een vindingrijk mozaïek van zo'n twee dozijn personages die in één weekend in de stad samenkomen.[12] Altman verdiende in de loop van zijn carrière vijf Oscarnominaties voor beste regisseur, de eerste twee voor MASH en Nashville.[12]
Spielberg, het zeldzame lid van de groep dat grotendeels autodidact was in plaats van filmschool-opgeleid, zou ook de figuur worden die onbedoeld hielp het tijdperk te beëindigen.[8] Zijn Jaws (1975) doorstond een chaotische productie om de meest winstgevende film tot dan toe te worden, en hij wordt beschouwd als de prototypische zomerblockbuster — het spektakel van hoge verwachting, brede uitbreng en winstmaximalisatie.[13]
Juist het succes van de movie brats zaaide de vernietiging van de beweging. Jaws (1975) toonde aan dat één film, verzadigd over duizenden schermen, bedragen kon verdienen die de bescheiden, regisseurgedreven films van het begin van de jaren zeventig in het niet deden verdwijnen.[13] Twee jaar later bevestigde Star Wars (1977) van George Lucas het model en vestigde, samen met Jaws, het moderne Hollywood-bedrijfsmodel — hoge kassuccessen uit films met eenvoudige, high-concept-premissen, in de zomer in duizenden bioscopen uitgebracht en zwaar geadverteerd.[13] De studio's begonnen weg te sturen van experimentele, persoonlijke projecten en naar potentiële blockbusters.[1]
Toen het decennium ten einde liep, taande de nieuw verworven macht van de regisseurs te midden van een reeks dure teleurstellingen. Het definitieve grafschrift was Heaven's Gate (1980) van Michael Cimino, waarvan het budget een toch al kolossaal bedrag met bijna het viervoudige overschreed en dat slechts een fractie van zijn kosten opbracht, wat bijdroeg aan de verkoop en de feitelijke vernietiging van distributeur United Artists.[14] Britannica merkt op dat de catastrofe algemeen werd gezien als een symbolisch eindpunt van het New Hollywood-tijdperk, waarna de studio's resoluut overstapten van regisseurgedreven films naar high-concept-blockbusters.[14]
New Hollywood duurde amper vijftien jaar, en toch is zijn invloed op het Amerikaanse filmmaken moeilijk te overschatten. Het verhief het auteurschap van de regisseur blijvend tot een categorie van waarde, verruimde het scala aan onderwerpen en stijlen dat een mainstreamfilm kon proberen, en bracht een canon voort — The Godfather, Taxi Driver, Nashville, Apocalypse Now — die telkens terugkeert op lijstjes van critici en verankerd is in het bewaarmandaat van het National Film Registry.[1][10]
De paradox van de beweging blijft voortbestaan: dezelfde talenten die bewezen dat persoonlijke, formeel avontuurlijke cinema zowel kunst als commercie kon zijn, ontwierpen ook de blockbustereconomie die haar verdrong. Het „New Hollywood“ dat hun successen hadden gebouwd, was binnen een decennium niet langer de cinema van de auteur, maar de cinema van de franchise — een spanning tussen visie en spektakel die de industrie nooit volledig heeft opgelost.[1][13]
Nog geen reacties — wees de eerste.