Hoe een generatie Britse bands de drie minuten durende single oprekte tot suites, conceptalbums en een kunstvorm die nog altijd doorklinkt in metal en daarbuiten
Progressieve rock — kortweg "prog" — is een brede stijl van rockmuziek die in het midden tot eind van de jaren zestig vorm kreeg in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, toen muzikanten de rock meer artistieke geloofwaardigheid en compositorische reikwijdte wilden geven.[1] Waar de popsingle drie minuten duurde, bouwden progbands suite-achtige stukken die een hele albumkant konden vullen; waar de rock leunde op de couplet-refreinvorm, ontleenden zij structuren, harmonieën en instrumentale virtuositeit aan de klassieke muziek en de jazz.[1][2] Het resultaat was, in het begin van de jaren zeventig, een corpus van intellectueel geneigde, albumgerichte muziek dat Britannica vooral associeert met de Britse groepen Genesis, King Crimson, Pink Floyd en Yes.[2]
Het genre is nauw verbonden met het parallelle begrip "art rock", en de twee termen worden vaak door elkaar gebruikt, hoewel prog over het algemeen wordt begrepen als een stijl die bijzondere nadruk legt op uitgebreide vormen, conceptuele eenheid en technische beheersing.[1] De opkomst ervan viel samen met — en was afhankelijk van — een verschuiving in de manier waarop rock werd gemaakt en geconsumeerd: het langspeelalbum, in plaats van de single, werd de primaire creatieve eenheid, en de opnamestudio zelf werd een instrument.[1]
Progressieve rock groeide rechtstreeks uit het psychedelische experimenteren van de late jaren zestig. Bands die waren begonnen met het vermengen van rock-'n-roll met invloeden zo uiteenlopend als Indiase raga's en klassieke vormen, duwden die experimenten geleidelijk in de richting van meer formele, langgerekte compositie.[1] Verschillende albums worden routinematig als voorlopers genoemd. Days of Future Passed, op 17 november 1967 uitgebracht door The Moody Blues, is door de Rock and Roll Hall of Fame en anderen genoemd als een van de vroegste progressieverockplaten en een van de eerste conceptalbums van de rock, dat één enkele dag vanaf de dageraad tot de nacht volgt.[3] De samenkomst van de band met het London Festival Orchestra, en het gebruik door toetsenist Mike Pinder van het Mellotron — een toetsenbord met tapeweergave dat strijkers en koren kon imiteren — hielp dat instrument tot een kenmerkend element van het genre te maken.[3]
Het werk dat doorgaans wordt aangeduid als het eerste volledig gerealiseerde progressieverockalbum is echter In the Court of the Crimson King, het debuut van King Crimson uit 1969. Op 10 oktober 1969 uitgebracht bij Island Records, wordt het "vaak beschouwd als het eerste echte progressieverockalbum", waarin rock wordt versmolten met jazz, klassieke en symfonische elementen en het dominante, overweldigende Mellotron van Ian McDonald op de voorgrond staat.[4] Het openingsnummer, "21st Century Schizoid Man", combineerde dissonante, agressieve gitaar van Robert Fripp met apocalyptische teksten, en het album bereikte nr. 5 in de Britse hitlijst en nr. 28 in de Amerikaanse Billboard 200.[4] De oprichtende bezetting van de band — Fripp, Greg Lake, Ian McDonald, Michael Giles en tekstschrijver Peter Sinfield — legde een sjabloon van compositorische ambitie vast die de andere grote acts van het genre spoedig zouden volgen.[4]
Wat de uiteenlopende progbands verenigt, is een cluster van terugkerende eigenschappen. Composities zijn doorgaans uitgebreid, georganiseerd in suite-achtige structuren met meerdere delen in plaats van conventionele liedjes, en vaak samengebracht in conceptalbums die door één enkel thema of verhaal worden verenigd.[1] Arrangementen zijn complex, omarmen ongebruikelijke maatsoorten en abrupte veranderingen van tempo en toonsoort, en hechten waarde aan technische virtuositeit van elke speler.[1]
De instrumentatie breidde zich navenant uit. Naast het Mellotron omarmden progtoetsenisten het Hammondorgel en de Minimoog-synthesizer, waarmee het palet van de rock werd verbreed in de richting van orkestrale en elektronische texturen.[1] De teksten wendden zich vaak tot fantasievolle, literaire of filosofische onderwerpen, en de grandeur van de muziek strekte zich uit tot de verpakking en presentatie: uitgebreide gatefold-albumkunst en ambitieuze podiumproducties werden onderdeel van de vorm.[1] De visuele identiteit kon even onderscheidend zijn als de muziek — de langdurige samenwerking tussen Yes en de Engelse kunstenaar Roger Dean, wiens landschappen vanaf Fragile uit 1971 de albums sierden, leverde enkele van de meest herkenbare hoeskunst van het tijdperk op.[5]
In het begin van de jaren zeventig was een handvol bands de boegbeelden van het genre geworden. Yes bouwde ingewikkelde, oplopende zang- en instrumentstructuren; hun album Fragile (1971) introduceerde toetsenist Rick Wakeman, wiens beheersing van het Hammondorgel, het Mellotron en de Minimoog-synthesizer het geluid van de band verbreedde, en opende met "Roundabout", een van hun bekendste nummers.[5] Het Close to the Edge van het jaar daarop, in september 1972 uitgebracht bij Atlantic Records, distilleerde de aanpak van de band tot slechts drie nummers en bereikte nr. 3 in de VS en nr. 4 in het Verenigd Koninkrijk.[6]
Genesis, in deze periode aangevoerd door Peter Gabriel, duwde de prog richting theater. Hun dubbelalbum The Lamb Lies Down on Broadway uit 1974, opgevat als een rockopera die een jongeman genaamd Rael volgt door een surreële New Yorkse onderwereld, werd ondersteund door een tournee van 102 data waarop het hele werk werd uitgevoerd naast projecties op meerdere schermen en Gabriels gekostumeerde personagetransformaties; het was Gabriels laatste studioalbum met de band vóór zijn vertrek.[7]
Pink Floyd bracht het genre zijn grootste commerciële bereik. The Dark Side of the Moon, in maart 1973 uitgebracht, was een conceptalbum over druk, tijd, geld en geestesziekte — die laatste deels geïnspireerd door voormalig lid Syd Barrett.[8] Het bereikte nr. 1 in de VS en werd uiteindelijk het album met de langste notering in de geschiedenis van Billboard, een titel die het sinds 1983 in handen heeft, met wereldwijd ongeveer 45 miljoen verkochte exemplaren.[8]
Rond deze giganten bloeide een breder veld op. Emerson, Lake & Palmer — het door toetsen geleide trio wiens uitgebreide live-opstellingen hen tot de meest flamboyante act van het genre maakten — bewerkte klassieke werken voor rockensemble, terwijl de honger van het genre naar symfonische schaal studiomijlpalen voortbracht zoals Tubular Bells van Mike Oldfield, een grotendeels instrumentaal werk dat de tienermulti-instrumentalist vrijwel in zijn eentje opbouwde. Op 25 mei 1973 uitgebracht, was het het eerste album van het nieuw opgerichte label Virgin Records en verkocht het naar schatting 15 miljoen exemplaren wereldwijd, geholpen door het gebruik van het openingsthema in de film The Exorcist.[9]
Tussen ongeveer 1971 en 1976 bereikte de prog zijn commerciële hoogtepunt. Britannica merkt op dat groepen als Pink Floyd en Yes in het begin tot midden van de jaren zeventig groot wereldwijd succes genoten.[2] Wikipedia kwantificeert de schaal: samen waren Jethro Tull, Emerson, Lake & Palmer, de Moody Blues, Yes en Pink Floyd goed voor vijf nummer-één-albums in de VS en zestien noteringen in de top tien.[1]
Die dominantie bleek een mikpunt. De ambitie van het genre werd door critici steeds meer gelezen als pretentie, en van de opkomst van de punkrock in 1977 wordt conventioneel gezegd dat die een einde maakte aan de heerschappij van de prog. Toch overdrijft het keurige verhaal dat punk de prog "doodde" de zaak: de twee genres bestonden in feite naast elkaar, en bands als Rush, Pink Floyd, Yes en Genesis bleven tot in de late jaren zeventig en daarna bestsellende albums uitbrengen en succesvolle tournees opzetten.[1] Britannica noteert eenvoudiger dat de populariteit van de prog in de late jaren zeventig afnam en "zich nooit volledig heeft hersteld".[2]
Progressieve rock verdween niet zozeer als dat het transformeerde. In het begin van de jaren tachtig deed een neoprogressieve beweging zijn symfonische ambities herleven, aangevoerd door Marillion, wiens debuut Script for a Jester's Tear uit 1983 een conceptalbum was dat zozeer aan Genesis deed denken dat de band ervan werd beschuldigd een klankkopie te zijn.[11] Het Canadese trio Rush werd een cruciale brug, die hardrock, Engelse prog en de opkomende heavy metal versmolt op een manier die naar de toekomst wees.[10]
Die toekomst arriveerde als progressieve metal. Halverwege de jaren tachtig opgekomen met bands als Queensrÿche en Fates Warning, paste de stijl de compositorische ambitie van de prog — ongebruikelijke maatsoorten, uitgebreide structuren, ontleningen aan jazz en klassiek — toe op de intensiteit van metal, en brak commercieel door in de jaren negentig via Dream Theater, wiens album Images and Words uit 1992 in de VS goud werd gecertificeerd voor verzendingen van een half miljoen exemplaren,[12] samen met acts als Tool en Opeth.[10] Recenter hebben groepen als Porcupine Tree progressieve elementen naar metal en alternatieve rock gedragen voor een nieuw publiek.[10]
Ondanks alle hoon die het ooit aantrok, blijft de prog voortbestaan als een van de meest weidse experimenten van de rock — het bewijs dat, althans voor een moment, een generatie muzikanten het rockalbum kon behandelen als een doek voor symfonische ambitie. De mijlpaalplaten ervan behoren nog steeds tot de best verkochte en meest geanalyseerde van het tijdperk, en het DNA ervan blijft bestaan overal waar een band complexiteit verkiest boven beknoptheid.[1][8]
Nog geen reacties — wees de eerste.