1. Home
  2. Ontdekken
  3. Realism: Painting the World as It Was
Realism: Painting the World as It Was
RedactioneelArt

Realisme: de wereld schilderen zoals die was

Hoe Courbet, Millet en Daumier boeren, arbeiders en het gewone leven tot onderwerp van serieuze kunst maakten

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een revolutie in onderwerp

Halverwege de negentiende eeuw stelde een groep Franse kunstenaars een bedrieglijk eenvoudige eis: dat de schilderkunst de wereld zou weergeven waarin zij werkelijk leefden. Het realisme was een beweging die in het midden van de negentiende eeuw in Frankrijk gestalte kreeg, gekenmerkt door onderwerpen ontleend aan het alledaagse leven en op naturalistische wijze weergegeven, in bewuste reactie tegen de emotionele fantasie van de romantiek en de verheven conventies van de historieschilderkunst.[1] Haar beoefenaars keerden zich af van goden, koningen en klassieke helden en wendden zich tot boeren op modderige velden, arbeiders die steen kapten en reizigers die zich verdrongen in spoorwegrijtuigen. Daarmee veranderden zij niet alleen hoe kunst eruitzag; zij veranderden waarover kunst mocht gaan.

Het ontstaan van de beweging is verweven met een moment van politieke breuk. Algemeen wordt aangenomen dat het realisme in Frankrijk is ontstaan in de nasleep van de Revolutie van 1848, een jaar van beroering dat over Europa raasde en de omstandigheden van arbeiders en de plattelandsarmen scherp in het publieke bewustzijn bracht.[2] Het realistische onderwerp ging taferelen betekenen uit het leven van boeren en de arbeidersklasse, van straten in de stad, cafés en volksvermaak, behandeld met een directheid die de eerdere academische schilderkunst voor verheven thema's had voorbehouden.[1] De erkende leider van deze nieuwe kijk was Gustave Courbet, en zijn aandachtspunten werden voortgezet in de landelijke taferelen van Jean-François Millet en de stedelijke onderwerpen van Honoré Daumier.[1]

Bepalende kenmerken

Het realisme begrijpt men het best niet als één enkele techniek, maar als een houding tegenover de waarheid. Waar het neoclassicisme de geïdealiseerde vorm waardeerde en de romantiek het intense gevoel en het exotische spektakel, stond het realisme op het waarneembare, het hedendaagse en het onopgesmukte. Voor Courbet betekende realisme het scheppen van een visuele weergave van zijn eigen tijdperk, gegrond op zijn eigen inschatting en niet op een overgeleverde formule — zijn verklaarde doel was „de zeden, de ideeën, het uiterlijk van mijn tijdperk weer te geven, naar mijn eigen inschatting".[9]

Drie kenmerken keren door de hele beweging heen terug. Ten eerste een vasthouden aan een hedendaags, gewoon onderwerp — handarbeid, plattelandsarmoede en de glamourloze routines van het moderne leven. Ten tweede een afwijzing van idealisering: figuren worden getoond met verweerde gezichten, versleten kleren en door zwoegen getekende lichamen, in plaats van gladgestreken tot klassieke schoonheid. Ten derde, en het meest provocerend, het toepassen van een monumentale schaal en een serieuze behandeling op nederige onderwerpen, een gebaar dat de academische hiërarchie omverwierp waarin enkel geschiedenis, mythe en religie grote doeken rechtvaardigden.[3] Het woord zelf werd tot een banier aangescherpt door de criticus en romanschrijver Champfleury, een vriend en pleitbezorger van Courbet, die het programma uiteenzette in zijn verhandeling Le Réalisme in 1857, met het argument dat de eigenlijke held van een werk een gewoon mens moest zijn en geen uitzonderlijk mens.[4]

Gustave Courbet, de vaandeldrager

Als het realisme een leider had, dan was het Courbet. Geboren in Ornans op 10 juni 1819, kwam hij in opstand tegen de romantische schilderkunst van zijn tijd en wendde hij zich tot alledaagse gebeurtenissen als onderwerp, waarmee hij het erkende hoofd van de realistische beweging werd.[5] Zijn doorbraak kwam rond de overgang naar de jaren 1850 met twee monumentale doeken die hij maakte na een terugkeer naar zijn geboortestreek.

The Stone Breakers, geschilderd in 1849, toont twee arbeiders — een oude man en een jongen — die naast een weg stenen breken, weergegeven op bijna ware grootte zonder verhalende opsmuk of morele verheffing.[6] Tentoongesteld op de Parijse Salon van 1850 werd het bekritiseerd omdat het een onderwerp behandelde dat de hoge kunst onwaardig werd geacht, ook al omarmde de sociaal theoreticus Pierre-Joseph Proudhon het.[6] Het schilderij belandde later in de Gemäldegalerie in Dresden; het verdween in de laatste maanden van de Tweede Wereldoorlog en staat nu geregistreerd als verloren, en is enkel in reproductie bewaard gebleven.[6]

Het pendant ervan, A Burial at Ornans, begonnen in 1849 en voltooid in 1850, is een enorm doek van ongeveer 3,1 bij 6,7 meter dat een provinciale begrafenis toont, bijgewoond door dorpelingen op ware grootte.[7] Courbet behandelde bewust een onopvallend landelijk ritueel op een schaal die van oudsher was voorbehouden aan de heroïsche of religieuze taferelen van de historieschilderkunst; met de arbeidersopstanden van 1848 nog vers in het geheugen werd deze verheffing van gewone mensen tot monumentale waardigheid als een radicale daad gelezen.[7] In plaats van troost is er geen bevrijde ziel, geen engelen, geen hemel — slechts een graf en een bewolkte lucht.[8] Het werk hangt nu in het Musée d'Orsay en wordt beschouwd als een van de stichtingsverklaringen van het realisme.[8]

Courbet gaf de beweging ook haar theorie. In 1855, nadat de jury van de Exposition Universelle enkele van zijn belangrijkste werken had uitgesloten, organiseerde hij een uitdagende onafhankelijke tentoonstelling van meer dan veertig schilderijen in een tijdelijke constructie die hij het Paviljoen van het Realisme noemde.[9] De bijbehorende catalogus bevatte zijn „Realistisch Manifest", waarin hij zijn doel verklaarde om „de zeden, de ideeën, het uiterlijk van mijn tijdperk weer te geven, naar mijn eigen inschatting", en, kortom, „levende kunst te scheppen".[9] Het gebaar bevestigde de onafhankelijkheid van de kunstenaar van officiële en academische goedkeuring net zo krachtig als welk van zijn doeken ook.[9]

Jean-François Millet en de waardigheid van de boer

Waar Courbet strijdlustig en stedelijk van aard was, bracht Millet een stillere, bijna devote ernst naar de plattelandsarmen. Geboren in 1814 werd Millet in verband gebracht met de school van Barbizon, een groep kunstenaars die zich nabij het bos van Fontainebleau vestigden en zich richting het naturalisme bewogen als reactie op de romantische conventie; Millet breidde hun landschappelijke impuls uit naar de menselijke figuur en maakte van de boerenarbeid zijn centrale thema.[10]

Zijn meest gevierde werk, The Gleaners, voltooid in 1857, toont drie boerinnen die zich bukken om verspreide korenaren te verzamelen die na de oogst zijn achtergebleven — de armsten van de plattelandsarmen, die enkel mochten redden wat de maaiers gemist hadden.[11] Het Musée d'Orsay, dat het schilderij bezit, beschrijft het als het hoogtepunt van tien jaar onderzoek naar het thema, waarbij de drie figuren het bukken, verzamelen en oprichten van een ondankbare, repetitieve taak naast elkaar plaatsen.[11] Toen het op de Salon van 1857 werd getoond, riep het argwaan en vijandigheid op bij toeschouwers uit de midden- en hogere klasse, die de onverbloemde aandacht voor de werkende armen zo kort na 1848 verontrustend vonden.[12] Millet keerde terug naar diezelfde wereld in The Angelus, geschilderd tussen 1857 en 1859, dat twee boeren toont die op de velden stilstaan om te bidden bij het luiden van de avondlijke kerkklok.[13]

Honoré Daumier en het realisme van de straten

De derde grote figuur benaderde het realisme vanuit een andere richting: niet het landelijke veld maar de moderne stad, en niet het grote doek maar de gedrukte bladzijde. Geboren in 1808 verdiende Honoré Daumier de kost met het maken van karikaturen en cartoons voor satirische tijdschriften als La Caricature en Le Charivari, en werd hij een van de meest erkende maatschappelijke en politieke commentatoren van zijn tijd.[14] In december 1831 leidde zijn litho Gargantua, die koning Lodewijk Filips afbeeldde als Rabelais' onverzadigbare reus die zich te goed deed aan de van de armen afgeperste schatting, tot zijn vervolging en een gevangenisstraf van zes maanden.[15]

Daumier bracht dezelfde onderzoekende blik over naar de olieverfschilderkunst. The Third-Class Carriage, rond 1862-64 geschilderd en nu in het Metropolitan Museum of Art, plaatst de toeschouwer te midden van passagiers uit de arbeidersklasse die zich verdringen in een spoorwegrijtuig, hun gezichten getekend en hun handen gezwollen, en toch weergegeven met een monumentaal, waardig gewicht in plaats van met spot.[16] Daumiers schilderkunst was tijdens zijn leven nauwelijks bekend; hij bracht zijn laatste jaren door in armoede en met afnemend gezichtsvermogen in een huis in Valmondois dat zijn vriend Corot hem hielp veiligstellen, en hij stierf daar in 1879.[17] Een grote tentoonstelling van zijn schilderijen in Parijs in het jaar voor zijn dood onthulde eindelijk de reikwijdte van zijn prestatie als kunstenaar, en niet louter als satiricus.[17]

Een blijvende nalatenschap

De invloed van het realisme op de kunst die volgde was beslissend. Door erop te staan dat het hedendaagse, alledaagse leven een geschikt en serieus onderwerp was, en door te breken met de academische conventies van idealisering, bereidden de realisten de weg voor het impressionisme en de bredere stromingen van de moderne kunst.[18] Édouard Manet staat als de spilfungerende brug: zijn keuze voor moderne, stedelijke onderwerpen die op een rechtstreekse manier werden gepresenteerd, en zijn breuk met de historische nadruk op illusionistische modellering en perspectief, effenden het pad voor het revolutionaire werk van de impressionisten en postimpressionisten.[19]

De diepere nalatenschap is conceptueel. Het realisme democratiseerde het idee zelf van wat het waard was geschilderd te worden, verbond de kunst met de gewone geleefde ervaring en verbreedde haar publiek.[18] De begrafenis van een onbekende dorpeling, drie vrouwen die een veld nalezen, een rijtuig vol vermoeide reizigers — onderwerpen die ooit beneden de waardigheid van de hoge kunst stonden — werden, na de realisten, blijvend terrein voor de moderne verbeelding. Door te eisen dat kunstenaars eerlijk naar hun eigen tijd keken, deden Courbet, Millet en Daumier meer dan de negentiende eeuw vastleggen; zij herdefinieerden de verantwoordelijkheden van de kunst zelf.

References

  1. 1.Realism (art term). Tate ↗
  2. 2.Realism (arts). Wikipedia ↗
  3. 3.Realism (art movement). Wikipedia ↗
  4. 4.Champfleury | Realist Writer, Novelist & Critic. Encyclopaedia Britannica ↗
  5. 5.Gustave Courbet | Biography, Paintings, Realism, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  6. 6.The Stone Breakers. Wikipedia ↗
  7. 7.A Burial at Ornans. Wikipedia ↗
  8. 8.A Burial at Ornans | History, Painting, Realism, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  9. 9.Gustave Courbet (exhibition). The Metropolitan Museum of Art ↗
  10. 10.Jean-François Millet | Biography, Art, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  11. 11.Des glaneuses (The Gleaners) — Jean-François Millet. Musée d'Orsay ↗
  12. 12.The Gleaners. Wikipedia ↗
  13. 13.L'Angelus | Description, History, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  14. 14.The Third-Class Carriage. Wikipedia ↗
  15. 15.Honoré Daumier. Wikipedia ↗
  16. 16.The Third-Class Carriage — Honoré Daumier. The Metropolitan Museum of Art ↗
  17. 17.Honoré-Victorin Daumier (1808–1879). The National Gallery, London ↗
  18. 18.Nineteenth-Century French Realism. The Metropolitan Museum of Art ↗
  19. 19.Édouard Manet — Later life and works. Encyclopaedia Britannica ↗
realismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido