Hoe een ritme dat in de huurkazernes van West Kingston werd geboren, een mondiale taal van verzet, geloof en bevrijding werd
Reggae is een stijl van populaire muziek die eind jaren zestig in Jamaica ontstond en vooral in de hoofdstad Kingston vorm kreeg.[1] Hij arriveerde niet kant-en-klaar, maar kwam voort uit een snelle opeenvolging van eigen stijlen. De eerste was ska, de uitbundige, door blazers gedreven dansmuziek die Jamaica in de vroege jaren zestig domineerde en die halverwege het decennium vertraagde tot het koelere, op romantiek gerichte rocksteady.[2] Tegen het einde van de jaren zestig had rocksteady op zijn beurt plaatsgemaakt voor reggae, die zich onderscheidde door een trager tempo, een vollere en prominentere bas, en teksten die zich steeds meer naar sociaal en economisch onrecht keerden.[1]
De UNESCO, die het genre in 2018 op haar Representatieve Lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid plaatste, beschrijft reggae als muziek die ontstond „binnen een culturele ruimte die onderdak bood aan gemarginaliseerde groepen, voornamelijk in West-Kingston", een mengeling van Caribische, Noord-Amerikaanse en Latijnse invloeden, gelegd over oudere Jamaicaanse vormen.[3] In zijn eerste leven was hij, volgens het verslag van de UNESCO zelf, „de stem van de gemarginaliseerden" — tegelijk een voertuig voor maatschappelijk commentaar, een katharsis en een middel om God te prijzen.[3]
Het woord zelf lijkt in de studio te zijn gemunt. De single „Do the Reggay" uit 1968 van Toots and the Maytals wordt over het algemeen aangehaald als het eerste populaire lied dat de term gebruikte, waarbij bandleider Toots Hibbert zich herinnerde dat de naam en de beat samen werden gedoopt in één enkele opnamesessie.[2] De waarschijnlijke oorsprong is Jamaicaans jargon — rege-rege, wat lompen betekent of, bij uitbreiding, een ruzie.[2]
Wat reggae onmiddellijk herkenbaar maakt, is zijn ritmische architectuur. Het genre is gebouwd op een naslag-accent — de „skank", doorgaans gespeeld als een kort, hakkelend akkoord op gitaar of toetsenbord dat op de naslagen valt — gezet tegen een tragere puls dan ska of rocksteady.[2] Britannica karakteriseert reggae als een stijl die een zwaar vierkwartsritme hanteert, gedragen door drums, basgitaar en elektrische gitaar, vaak vergezeld door de „scraper", een geribbelde stok die met een gladde wordt gewreven.[1]
De basgitaar is het zwaartepunt van het genre, gespeeld met een dikke, zware toon waarin de hoge frequenties bewust worden verminderd om de lage tonen te accentueren.[2] Daarboven rijdt de kenmerkende drumfiguur die bekendstaat als de „one drop", waarbij de nadruk valt op de derde tel van elke maat in plaats van de eerste, waardoor de tel wordt uitgehold en reggae zijn karakteristieke zwevende, opgeschorte gevoel krijgt.[2] Deze elementen — de weggelaten neerslag, de hakkelende naslag, de dominante bas — produceren samen een klank die tegelijk dansbaar en meditatief is.
Tegen het begin van de jaren zeventig was reggae onafscheidelijk geworden van rastafari, de afrocentrische religieuze beweging die in de jaren dertig in Jamaica was ontstaan.[2] De zogenaamde „roots reggae" gaf muzikale vorm aan de rastafari-thema's van repatriëring, verlossing en verzet tegen „Babylon" — de onderdrukkende structuren van het koloniale en postkoloniale Westen. De UNESCO merkt op dat de bijdrage van de muziek aan het „internationale discours over kwesties van onrecht, verzet, liefde en menselijkheid" precies datgene was wat haar kenmerkte als een cultureel element dat het waard is om te beschermen.[3]
Deze fusie van dansritme en profetische boodschap bereikte de wereld het krachtigst via Bob Marley. Geboren in 1945, vormde Marley in 1963 een zangtrio met Peter Tosh en Bunny Wailer dat uiteindelijk de naam the Wailers aannam.[4] De groep doorliep elke fase van Jamaica's evoluerende klank — ska, rocksteady en reggae — voordat ze tekenden bij Island Records en in 1973 Catch a Fire uitbrachten, een album dat zo werd verpakt en op de markt gebracht dat het een rockpubliek in het buitenland bereikte.[4][1] Marleys single „No Woman, No Cry" uit 1975 werd zijn eerste hit buiten Jamaica, en het album Exodus uit 1977 verstevigde zijn internationale statuur.[4]
Als vrome rastafari richtte Marley zijn beroemdheid op verzoening: tijdens het One Love Peace Concert van 1978 in Kingston bracht hij de leiders van Jamaica's twee verbitterde politieke partijen op het podium om elkaar de hand te schudden.[4] Hij stierf in 1981 aan kanker op 36-jarige leeftijd.[4] De postume compilatie Legend, uitgebracht in 1984, werd het best verkochte reggaealbum aller tijden, met internationale verkopen van meer dan 12 miljoen exemplaren.[5]
Als Marley de profeet van de reggae werd, dan was Jimmy Cliff zijn eerste grote internationale ambassadeur. Na zijn hit „Wonderful World, Beautiful People" (1970) speelde Cliff de hoofdrol in Perry Henzells Jamaicaanse misdaadfilm The Harder They Come uit 1972, een film waaraan wordt toegeschreven dat hij de reggae naar de wereld bracht.[6][1] Cliff droeg aan de soundtrack de blijvende liedjes „Many Rivers to Cross", „Sitting in Limbo" en het uitdagende titelnummer bij; toen de film begin 1973 in de Verenigde Staten in première ging, maakte hij het Amerikaanse publiek kennis met de reggae en de realiteit van het Jamaicaanse leven voorbij de toeristenfolders.[6]
Achter de zangers stonden de producenten die de kenmerkende texturen van de reggae ontwierpen. De voornaamste onder hen was Lee "Scratch" Perry, geboren als Rainford Hugh Perry in 1936, die in 1973 achter zijn huis in Kingston een studio bouwde genaamd de Black Ark.[7] Daar behandelde Perry, met bescheiden en vaak eenvoudige apparatuur, de opnamestudio zelf als een instrument, en legde echo, galm en band-effecten in dicht-atmosferische producties voor Bob Marley and the Wailers, Junior Murvin, Max Romeo en the Congos.[7] Perry, die in 2021 overleed, was een pionier in de ontwikkeling van dub in de jaren zeventig, de praktijk van het remixen van bestaande tracks tot nieuwe instrumentale of vocale versies.[7]
De andere grondlegger van dub was de geluidstechnicus Osbourne „King Tubby" Ruddock, die in de late jaren zestig en vroege jaren zeventig in zijn kleine Waterhouse-studio begon met het terugbrengen van reggae- en rocksteady-liedjes tot hun drum-en-bas-skeletten.[8] Door de zang in en uit te laten vallen en de mix te verzadigen met echo en galm, maakte Tubby van de studioremix een kunstvorm, en de „version" — een instrumentale of dub-bewerking op de B-kant van een single — werd een bepalend kenmerk van de Jamaicaanse platencultuur.[8]
Het bereik van de reggae strekte zich veel verder uit dan het eiland dat hem voortbracht. Zijn sound-systemcultuur — mobiele verzamelingen van draaitafels, versterkers en luidsprekers bediend door selectors en microfoon-zwaaiende „toasters" — werd door Jamaicaanse emigranten naar het buitenland gebracht. Een van hen, Clive Campbell, geboren in Kingston in 1955 en bekend als DJ Kool Herc, verhuisde als tiener naar de Bronx en paste in het begin van de jaren zeventig de sound-systemtechnieken van zijn vaderland toe op New Yorkse straatfeesten, waarbij hij de percussieve „breaks" van platen isoleerde en in een lus herhaalde — een innovatie die op grote schaal wordt erkend als een fundament van de hiphop.[9] De Jamaicaanse praktijk van toasting — zingen en praten over een ritme — voedde rechtstreeks het emceeing van de rap, waarbij Herc putte uit de traditie om geïmproviseerde rijmen over de muziek te „rappen".[9]
In Groot-Brittannië kruisten de ritmes van de reggae en zijn politiek van verzet zich met punk en de ska-revival van de late jaren zeventig, terwijl dubs studio-experimenten hele latere genres van elektronische en dansmuziek inzaaiden.[10][8] Toen de UNESCO de reggae in 2018 in ere herstelde, merkte zij op dat een muziek die ooit beperkt was tot de gemarginaliseerden, was omarmd over de grenzen van geslacht, etniciteit en religie heen, terwijl haar essentiële functies intact bleven: maatschappelijk commentaar, catharsis en lof.[3]
Van de huurkazerne-binnenplaatsen van West Kingston tot het officiële erfgoed van de mensheid legde de reggae in een halve eeuw een buitengewone afstand af — zonder ooit de naslag-puls en de morele urgentie op te geven die er bij zijn geboorte al waren.
Nog geen reacties — wees de eerste.