Hoe de herontdekking van de oudheid, de opkomst van de volkstaal en een handvol rusteloze schrijvers de Europese literatuur tussen de 14e en 17e eeuw opnieuw vormgaven
Het woord “Renaissance” betekent wedergeboorte, en in de literatuur was die wedergeboorte paradoxaal genoeg een daad van herontdekking. Vanaf de 14e eeuw in Italië gingen geleerden die bekendstonden als humanisten ertoe over de teksten van de Griekse en Romeinse oudheid terug te vinden, te bewerken en na te volgen, waarbij zij deze niet als relikwieën beschouwden maar als levende voorbeelden van hoe men moet denken, schrijven en leven.[1] De beweging die deze heropleving aandreef, het renaissancehumanisme, kwam voort uit de studia humanitatis — een studieprogramma dat zich richtte op wat het betekent mens te zijn, en dat menselijke belangen in plaats van de theologie alleen centraal stelde in het intellectuele leven.[1]
Haar grondlegger was de Italiaanse dichter en geleerde Petrarch (1304–1374), vaak de vader van het humanisme genoemd, die “verloren” antieke handschriften opspoorde en werken en brieven van Cicero terugvond.[1] Petrarca stond niet alleen. Samen met Dante Alighieri (1265–1321) en Giovanni Boccaccio (1313–1375) vormde hij een drietal — de “Drie Kronen van Florence” — wier werk een literaire cultuur zaaide die zich tegen de 15e eeuw vanuit Italië over de rest van Europa had verspreid.[1] Cruciaal is dat Dante in zijn verhandeling De vulgari eloquentia het gebruik van de volkstaal — de alledaagse gesproken taal in plaats van het Latijn — voor serieuze literatuur al had verdedigd, een standpunt dat beslissend zou blijken voor wat volgde.[2]
Als het humanisme de ambitie leverde, dan leverde de techniek het bereik. De uitvinding van het drukken met losse letters door de Duitse vakman Johannes Gutenberg (ca. 1398–1468) in de jaren 1450 veranderde de economie van het geschreven woord; Gutenberg drukte beroemd een uitgave van de Bijbel in 1456.[3] Het drukken moedigde auteurs aan om in hun plaatselijke volkstaal te schrijven in plaats van in klassiek Grieks of Latijn, wat het lezerspubliek verbreedde en de verspreiding van renaissance-ideeën over het continent versnelde.[2]
Het gevolg was een literatuur die steeds vaker in levende talen zoals het Italiaans, Frans en Engels werd geschreven, in plaats van beperkt te blijven tot het geleerde Latijn.[2] De Aldijnse drukkerij in Venetië, opgericht door Aldus Manutius, gaf niet alleen edities uit van de antieke klassieken, maar ook van volkstalige dichters — zij drukte Petrarch in 1501 en de Goddelijke Komedie van Dante Alighieri in 1502 — en bracht zo volkstalige poëzie in omloop op een schaal die geen handschriftencultuur kon evenaren.[2][14] Het resultaat was een terugkoppeling: goedkopere boeken brachten grotere lezerspublieken voort, en grotere publieken brachten markten voort voor nieuw werk in levende talen.
Verschillende kenmerken onderscheiden de renaissanceliteratuur van het middeleeuwse schrijven dat eraan voorafging. Het eerste is haar omgang met de klassieke oudheid — een herleefde belangstelling voor Griekse en Romeinse teksten, gelezen met een nieuw kritisch oog in plaats van op gezag aanvaard.[4] Het tweede is haar humanistische nadruk op het individu: humanisten hechtten waarde aan onderwijs in de klassieke literatuur en aan het cultiveren van burgerdeugd, het idee dat een mens zijn volle potentieel moet verwezenlijken, zowel voor zijn eigen welzijn als voor het welzijn van zijn samenleving.[4]
Een derde kenmerk is de omarming van de volkstaal als een geschikt voertuig voor serieuze kunst.[2] Een vierde is het experimenteren met genres: de periode blies het sonnet, het essay, de prozaroman en uiteindelijk de roman nieuw leven in, terwijl zij de tragedie en de komedie voor het openbare toneel opnieuw uitvond. Schrijvers in heel Europa — van de Engelse idealist Thomas More, wiens Latijnse Utopia (1516) een rationeel geordende, door de rede bestuurde samenleving verbeeldde,[5] tot de Franse essayist Michel de Montaigne, wiens sceptische, zelfonderzoekende Essais in feite het persoonlijke essay grondvestten — dreven deze vormen in nieuwe richtingen. In Engeland bracht deze stroming Edmund Spenser voort, wiens uitgestrekte allegorische epos The Faerie Queene (1590) hielp de idealen van het renaissancehumanisme in het Engelse vers vorm te geven.[5]
Nergens concentreerde de literaire energie van de periode zich dramatischer dan op het Elizabethaanse toneel. De beslissende vernieuwer was Christopher Marlowe, gedoopt in Canterbury op 26 februari 1564 — in hetzelfde jaar als Shakespeare en slechts twee maanden voor hem.[6] Marlowe was Shakespeares belangrijkste voorganger in het Engelse drama, en hij staat vooral bekend om het vestigen van het dramatische blanke vers, het rijmloze jambische pentameter dat het standaardmedium van het Engelse toneel zou worden.[7] Zijn “machtige regel”, zoals de toneelschrijver Ben Jonson hem later noemde, veranderde het Elizabethaanse theater.[6]
Marlowes doorbraak kwam met Tamburlaine the Great (ca. 1587), de saga van een eerzuchtige veroveraar, en hij liet daarop The Jew of Malta volgen, het historiestuk Edward II en zijn meest blijvende werk, Doctor Faustus — een Elizabethaanse tragedie, gebaseerd op Duitse verhalen, over een geleerde die zijn ziel aan de duivel verkoopt in ruil voor magische macht.[8] Marlowes loopbaan werd bruut afgebroken: op 30 mei 1593, op 29-jarige leeftijd, werd hij door Ingram Frizer gedood in een logement in Deptford, bij Londen, tijdens een ruzie over de rekening, in gezelschap van mannen met banden met het spionagenetwerk van de staat.[7]
In de ruimte die Marlowe achterliet, trad William Shakespeare op, gedoopt in de Holy Trinity-kerk in Stratford-upon-Avon op 26 april 1564.[9] Shakespeare maakte zijn loopbaan in het Londense theater als acteur, toneelschrijver en vennoot in een vooraanstaand toneelgezelschap — de Lord Chamberlain's Men, die in 1603 de King's Men werden.[10] Het grootste deel van zijn bekende werk maakte hij tussen 1589 en 1613, een geheel dat ten minste 37 toneelstukken, 154 sonnetten en twee verhalende gedichten omvat.[11] Zijn vroege stukken waren voornamelijk komedies en historiestukken; daarna wendde hij zich vooral tot de tragedie en schreef Hamlet, Othello, King Lear en Macbeth; en in zijn laatste fase schreef hij tragikomische romances zoals Het wintersprookje en De storm.[11] Hij stierf in 1616, op of rond zijn verjaardag.[9]
Terwijl het Engelse drama floreerde, bracht het Spaanse proza voort wat velen beschouwen als het grondleggende werk van de moderne fictie. Miguel de Cervantes werd in 1547 nabij Madrid geboren en leidde een opmerkelijk avontuurlijk leven: hij had zich tegen 1570 als soldaat aangemeld, raakte zwaar gewond in de Slag bij Lepanto en bracht na zijn gevangenneming vijf jaar in gevangenschap door voordat hij werd vrijgekocht.[12] Literair succes kwam pas laat. Hij publiceerde het eerste deel van zijn meesterwerk in 1605 en het tweede in 1615.[12]
Dat meesterwerk, Don Quixote, wordt algemeen beschouwd als de eerste moderne roman en een grondleggend werk van de westerse literatuur.[13] Cervantes zette zich er uitdrukkelijk toe de ridderromans te ondermijnen die de volkslectuur hadden beheerst, en vertelde het verhaal van een kleine edelman die gek wordt van het lezen van te veel van die romans, die als dolende ridder op pad gaat en beroemd inrent op windmolens die hij voor reuzen aanziet.[13] Zijn afbeelding van het echte leven en zijn gebruik van alledaagse spreektaal in een literaire context werden als vernieuwend beschouwd, en het boek was een onmiddellijk succes.[12] Zijn invloed reikte diep tot in de latere fictie: schrijvers als Laurence Sterne en Mark Twain putten uit Cervantes, en de roman gaf het Engels zelfs de uitdrukking “tilting at windmills”.[13] Cervantes stierf in 1616 — hetzelfde jaar als Shakespeare.[12]
De erfenis van de renaissanceliteratuur is, in zeer reële zin, de literaire wereld die wij nog steeds bewonen. Haar aandringen dat volkstalen de hoogste kunst konden dragen, hielp de nationale literaturen van Europa te standaardiseren en te verheffen.[2] Haar humanistische overtuiging dat literatuur het volledige spectrum van de menselijke ervaring moest verkennen — ambitie, twijfel, liefde, dwaasheid en sterfelijkheid — bepaalde de agenda voor de eeuwen van schrijven die volgden.
De individuele prestaties zijn buitengewoon duurzaam gebleken. Shakespeares werken worden al meer dan 400 jaar gevierd, en hij wordt algemeen beschouwd als de grootste toneelschrijver aller tijden.[11] Cervantes' Don Quichot werd een onmiddellijk internationaal succes en is, geheel of gedeeltelijk, in meer dan 60 talen vertaald.[13] Marlowes blanke vers werd de standaardmuziek van het Engelse poëtische drama, hoorbaar bij Shakespeare en lang na hem.[7] Samen markeren deze schrijvers en hun tijdgenoten het moment waarop de Europese literatuur zich beslist naar het menselijke keerde — een wending waarvan de vaart nooit is omgekeerd.
[1]: World History Encyclopedia — “Renaissance Humanism.” [2]: Lumen Learning / SUNY World History — “Literature in the Renaissance” en “The Rise of the Vernacular.” [3]: World History Encyclopedia — “The Printing Revolution in Renaissance Europe.” [4]: Encyclopædia Britannica — “Humanism.” [5]: Encyclopædia Britannica — “Edmund Spenser”; “Utopia by More”; “Michel de Montaigne.” [6]: World History Encyclopedia — “Christopher Marlowe.” [7]: Encyclopædia Britannica — “Christopher Marlowe.” [8]: Wikipedia — “Doctor Faustus (play).” [9]: Encyclopædia Britannica — “William Shakespeare.” [10]: Folger Shakespeare Library — “Shakespeare's life.” [11]: Biography.com — “William Shakespeare: Biography, Playwright, Poet.” [12]: Encyclopædia Britannica — “Miguel de Cervantes.” [13]: Encyclopædia Britannica / HISTORY — “Don Quixote.” [14]: Encyclopædia Britannica — “Aldine Press.”
Nog geen reacties — wees de eerste.