1. Home
  2. Ontdekken
  3. Rococo: The Art of Pleasure and the Sunset of the Ancien Régime
Rococo: The Art of Pleasure and the Sunset of the Ancien Régime
RedactioneelArt

Rococo: de kunst van het genot en de zonsondergang van het Ancien Régime

Hoe een krul van gebeeldhouwd schelpwerk in Parijse salons uitgroeide tot een hele beschaving van lichtheid, liefde en elegante overdaad

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20268 min lezen0 weergaven

Een krul van schelpwerk

Weinig kunststromingen zijn vernoemd naar een decoratietechniek, maar de rococo wel. Het woord is afgeleid van het Franse rocaille, het met schelpen en kiezels bezette rotswerk dat werd gebruikt om kunstmatige grotten en fonteinen te versieren.[1] Wat begon als een vocabulaire van gebogen, schelpvormig ornament groeide uit tot een complete esthetiek van lichtheid, intimiteit en elegantie die de Europese smaak gedurende ongeveer een halve eeuw beheerste.

De rococo ontstond voor het eerst in Frankrijk in het begin van de 18e eeuw, grotendeels ontwikkeld door interieurontwerpers, ambachtslieden en graveurs in plaats van architecten.[1] Die oorsprong verklaart waarom de stijl vooral te vinden is in meubels, zilverwerk, porselein en de beschilderde lambrisering van vertrekken voordat hij ooit het doek bereikte. Het vocabulaire verschijnt voor het eerst in druk in het werk van de ontwerper Jean Mondon, wiens Premier Livre de forme rocquaille et cartel uit 1736 de nieuwe schelpornamentstijl illustreerde.[2]

Een reactie tegen de grandeur

Om de rococo te begrijpen, moet je begrijpen wat hij verwierp. Bij zijn aanvang was de stijl een reactie tegen de logge, officiële barok van Lodewijk XIV en de zware pracht van zijn Paleis van Versailles.[1] Toen de Zonnekoning in 1715 stierf, werd Frankrijk tijdens de Régence bestuurd door Philippe, hertog van Orléans, wiens meer hedonistische hofcultuur paste bij een lichtere, meer op genot gerichte kunst.[2] Verscheidene ontwerpers en schilders ontwikkelden een fijnere, intiemere manier van decoratie voor privéwoningen.[1]

Het resultaat was een kunst op de schaal van de salon in plaats van de troonzaal — speels, sensueel en onbeschaamd toegewijd aan de genoegens van een aristocratische klasse die genoot van een lange periode van rijkdom en stabiliteit.[2]

Het uiterlijk van de lichtheid

De rococo wordt gekenmerkt door lichtheid, elegantie en een uitbundig gebruik van gebogen natuurlijke vormen.[1] Muren, plafonds en lijstwerk lossen op in ineengevlochten krommen en tegenkrommen die zijn opgebouwd uit de fundamentele vormen van de letters „C" en „S", gecombineerd met schelpen en andere natuurlijke motieven.[1] Asymmetrie was de regel: in een echt rococo-ontwerp weerspiegelt de ene helft niet de andere.[3] Lichte pasteltinten, ivoorwit en goud domineerden het palet, en ontwerpers gebruikten royaal spiegels om het licht te vermenigvuldigen en een gevoel van open, luchtige ruimte op te roepen.[1]

Omdat het een stijl „zonder regels" was, gevormd door ornamentisten in plaats van theoretici, waardeerde de rococo theatraliteit en oppervlaktegenot boven de orde en ernst van de klassieke kunst — eigenschappen die zijn latere critici tegen hem zouden inzetten.[3]

Watteau en de geboorte van de fête galante

De Franse rococoschilderkunst begint met de sierlijke, zachtmelancholische kunst van Antoine Watteau (1684–1721).[1] In 1717 diende Watteau The Embarkation for Cythera in als zijn receptiestuk bij de Académie royale de peinture et de sculpture.[4] Het schilderij was zo anders dan alles in de academische hiërarchie dat de Academie een nieuwe categorie moest uitvinden om het te classificeren: de fête galante, een tafereel van elegant geklede mannen en vrouwen die elkaar het hof maken in idyllische, parkachtige omgevingen.[4]

Het schilderij toont paren op het mythische eiland Cythera, de geboorteplaats van Venus, godin van de liefde — al laat de droomachtige sfeer in het midden of de pelgrims op het eiland van de liefde aankomen of het met tegenzin verlaten.[4] Watteaus weemoedige poëzie en glanzende kleur, schatplichtig aan Peter Paul Rubens en de Venetianen, bepaalden het emotionele register van de vroege rococo. Hij stierf in 1721 aan tuberculose, op slechts 36- of 37-jarige leeftijd, nadat hij vrijwel het genre had uitgevonden dat het tijdperk kenmerkte.[1]

Boucher en de rijpe stijl

Waar Watteau melancholisch was, was François Boucher (1703–1770) onverbloemd sensueel, en zijn werk vertegenwoordigt het hoogtepunt van de rijpe rococo, geprezen om zijn speelse en wulpse naakten.[1] Geboren in Parijs, klom Boucher op tot de top van de Franse kunstwereld: in 1765 werd hij benoemd tot premier peintre du roi (Eerste Schilder van de Koning).[5]

Bouchers carrière was verbonden met de machtigste smaakmaker van het tijdperk, Madame de Pompadour, maîtresse van Lodewijk XV, wier naam bijna synoniem werd met de Franse rococo.[5] Hij schilderde haar herhaaldelijk en produceerde een stortvloed aan mythologische en pastorale taferelen, evenals ontwerpen voor de Beauvais-tapijtwerkplaatsen, het Vincennes- en Sèvres-porselein en het theater — een industriële output die zijn stijl tot het visuele handschrift van een hele eeuw maakte.[5] Juist die alomtegenwoordigheid trok de scherpste kritiek van het tijdperk aan: de filosoof en criticus Denis Diderot viel Bouchers rococomanier aan als kunstmatig en vals, een verouderde en moreel lege kunst.[6]

Fragonard en de laatste bloei

De Franse rococo sluit af met de vrij geschilderde genretaferelen van Jean-Honoré Fragonard (1732–1806).[1] Geboren in Grasse, leerde Fragonard kort onder Jean-Siméon Chardin en daarna onder Boucher, wiens manier hij zo volledig in zich opnam dat de meester hem replica's toevertrouwde; hij won de Prix de Rome in 1752.[7] Productief tot het legendarische — hij maakte meer dan 550 schilderijen — specialiseerde Fragonard zich in intieme, romantische taferelen geschilderd met verbluffende spontaniteit.[7]

Zijn meesterwerk, The Swing (ca. 1767–68), nu in de Wallace Collection in Londen, wordt algemeen beschouwd als een van de allerhoogste schilderijen van de rococo.[8] Het toont een jonge vrouw in opbollende rokken die op een schommel de lucht in wordt gezwierd, een jonge man verscholen in de struiken die naar haar opkijkt, en een oudere man die vanuit de schaduw de touwen bedient — een elegante confectie die, onder al haar schuim, een geestige en onmiskenbaar erotische intrige is.[8] Het schilderij destilleert alles waar de rococo van hield: vrije tijd, flirt, zonlicht dat door het gebladerte filtert en de geneugten van het moment.

Voorbij Frankrijk: de Duitse rococo

De rococo verspreidde zich al snel ver buiten Frankrijk, voornamelijk naar Duitsland en Oostenrijk, waar hij zijn meest extatische uitdrukking vond in de architectuur.[1] In Beieren verhuisde de stijl van de salon naar de kerk. De bedevaartskerk van Wies, de Wieskirche, gebouwd door Dominikus Zimmermann tussen 1745 en 1754 met beschilderde decoratie van zijn broer Johann Baptist, wordt erkend als een meesterwerk van de Beierse rococo, waarvan het witte, gouden en pasteltinte interieur de structuur oplost in een visioen van hemels licht.[9] In het park van het paleis Nymphenburg in München bereikt het jachtslot Amalienburg, gebouwd tussen 1734 en 1739 door de hofarchitect François de Cuvilliés, een vergelijkbare betovering in wereldlijke vorm, met zijn ronde Spiegelzaal en verzilverd stucwerk.[10]

Verval en nawerking

In Frankrijk begon de rococo rond het midden van de 18e eeuw te vervallen, door critici aangevallen om zijn trivialiteit en ornamentele overdaad, en de soberdere, moreel ernstigere stroming van het neoclassicisme verrees om hem te verdringen.[1] De Revolutie maakte het werk af: Fragonards rijke beschermheren werden geguillotineerd of in ballingschap gedreven, en hij verliet Parijs in 1790, om in 1806 in relatieve vergetelheid te sterven als een relikwie van een verdwenen wereld.[7]

Toch stierf de rococo nooit helemaal. Tegen de 19e eeuw was hij omgevormd tot het weelderige zinnebeeld van het Frankrijk van het ancien régime, en er bloeide een rococo-revival op in ontwerp en decoratie, voorgestaan onder het Tweede Keizerrijk van Napoleon III.[11] Het beslissende kritische eerherstel kwam van de schrijvers Edmond en Jules de Goncourt, wier studies over de Franse kunst van de 18e eeuw — verzameld als L'Art du dix-huitième siècle en uitgegeven tussen 1859 en 1875 — hartstochtelijk Watteau, Boucher en Fragonard verdedigden en hun reputaties herstelden tegen de dominante neoclassicistische canon.[12] Fragonards losse, lichtende penseelvoering hielp op haar beurt de impressionisten vorm te geven, met name Pierre-Auguste Renoir en Berthe Morisot — Fragonards eigen kleindochter.[7]

Voor een stijl die ooit werd afgedaan als louter frivoliteit is dat een aanzienlijke nalatenschap. De rococo blijft de kunst van een samenleving die, voor één briljante generatie, elegantie, intimiteit en genot tot de hoogste van artistieke ambities maakte — een door de zon beschenen droom aan de vooravond van de revolutie.

References

  1. 1.Rococo | Definition, Art, Painting, Architecture, & Characteristics. Encyclopaedia Britannica ↗
  2. 2.Rococo Movement Overview. The Art Story ↗
  3. 3.The Rococo style – an introduction. Victoria and Albert Museum ↗
  4. 4.The Embarkation for Cythera. Wikipedia ↗
  5. 5.François Boucher. Wikipedia ↗
  6. 6.Francois Boucher. Encyclopedia.com ↗
  7. 7.Jean-Honoré Fragonard. Wikipedia ↗
  8. 8.Fragonard's The Swing. The Wallace Collection ↗
  9. 9.Pilgrimage Church of Wies. UNESCO World Heritage Centre ↗
  10. 10.Amalienburg | building, Munich, Germany. Encyclopaedia Britannica ↗
  11. 11.Rococo Revival. Wikipedia ↗
  12. 12.Visions of 18th-century France: how the Goncourt brothers taught America about Rococo. The Art Newspaper ↗
rococoarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.368

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido