1. Home
  2. Ontdekken
  3. Romanticism: The Revolt of Feeling
Romanticism: The Revolt of Feeling
RedactioneelArt

Romantiek: de opstand van het gevoel

Hoe een generatie schilders de rede inruilde voor emotie, het sublieme en het onstuimige innerlijke leven – en de loop van de westerse kunst hervormde

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een revolutie in de gevoeligheid

Weinig bewegingen hebben de westerse verbeelding zo ingrijpend hervormd als de Romantiek. Evenzeer een houding als een stijl, doortrok ze de literatuur, de muziek, de filosofie en de beeldende kunsten van heel de westerse beschaving, van het late achttiende tot het midden van de negentiende eeuw.[1] In de kern lag een omkering van waarden: waar de Verlichting de rede, de orde en de terughoudendheid waardeerde, verhief de Romantiek het gevoel, het individu, het irrationele en het visionaire.[1]

De beweging laat zich het best begrijpen als een opstand. Ze verwierp de orde, kalmte, harmonie, het evenwicht en de rationaliteit die het Classicisme en in het bijzonder het laat-achttiende-eeuwse Neoclassicisme kenmerkten, en ze keerde zich tegen het rationalisme en materialisme van de Verlichting.[1] In plaats van heldere regels en nobele morele lessen boden de romantische kunstenaars een verdiepte waardering voor de natuur, de verheffing van het gevoel boven de rede, een fascinatie voor het genie en de heroïsche buitenstaander, en een nieuwe opvatting van de kunstenaar als een uiterst individuele schepper wiens verbeelding meer telde dan het naleven van formele conventies.[1]

Tate situeert de hoogtijdagen van de beweging tussen ongeveer 1780 en 1830 en beschrijft ze als „een complexe verschuiving in houdingen, weg van de dominante klassieke traditie”, gekenmerkt door een nieuw emotionalisme en „een nieuwe belangstelling voor de menselijke psychologie, de uitdrukking van persoonlijk gevoel en belangstelling voor de natuurlijke wereld”.[2] Voor het eerst rond 1800 als esthetiek gedefinieerd in de literaire kritiek, won de Romantiek in de eerste decennia van de negentiende eeuw aan kracht als kunstbeweging in Frankrijk en Groot-Brittannië en bloeide ze tot het midden van de eeuw.[3]

Waar het woord vandaan kwam

De term zelf reikt terug naar de middeleeuwse vertelkunst. „Romantisch” beschreef oorspronkelijk de eigenschappen van de romance — verhalen „als iets uit een roman”.[4] Tegen de achttiende eeuw gebruikten de Europese talen de term Roman in de zin van het Engelse „novel”, een werk van populaire verhalende fictie; de meeste van zulke vertellingen namen de vorm aan van de ridderromance, waarin avontuur, toewijding en eer werden verhaald.[4] In de jaren 1790 begonnen de Duitse critici en broers August Wilhelm Schlegel en Friedrich Schlegel te spreken van romantische Poesie — „romantische poëzie” — en stelden ze die tegenover het „klassieke” in geest veeleer dan louter in datum.[4] Die middeleeuwse erfenis liet haar sporen na: de romantische kunst keerde zich scherp af van de klassieke geschiedenis en mythologie en wendde zich tot middeleeuwse, exotische en verbeeldingsvolle onderwerpen.[3]

De natuur en het sublieme

Als één idee de romantische schilderkunst verenigt, dan is het wel het sublieme — de esthetiek van ontzag, verschrikking en grootsheid die de natuur ingeeft wanneer ze het menselijk bevattingsvermogen overweldigt. In de romantische kunst bood de natuur, met haar onbeheersbare macht en haar mogelijkheid tot cataclysmische extremen, een alternatief voor de geordende wereld van het verlichtingsdenken.[3] De gewelddadige en angstaanjagende natuurbeelden die de romantische schilders opriepen, doen de achttiende-eeuwse esthetiek van het Sublieme herleven, en tragische thema's kwamen de doeken van de beweging te overheersen.[3]

Geen kunstenaar belichaamde dit vollediger dan Caspar David Friedrich (1774–1840), een van de leidende figuren van de Duitse romantische beweging.[5] Zijn weidse, mysterieuze, atmosferische landschappen en zeegezichten verkondigden de hulpeloosheid van de mensheid tegenover de krachten van de natuur, en hij deed veel om het sublieme tot een centraal aandachtspunt van de beweging te maken.[5] Zijn Wanderer above the Sea of Fog (1818) behoort tot de meesterwerken van de Romantiek en is wellicht haar meest representatieve beeld: een eenzame man staat op een rotsachtige afgrond, met de rug naar ons toe, en kijkt uit over een in mist gehuld landschap.[6] De figuur is de beroemdste Rückenfigur — de naar achteren gekeerde figuur — in heel de kunst, en trekt de kijker mee in een moment van contemplatie voor een landschap dat het sublieme oproept.[6] Friedrich vestigde zich in Dresden en bewoog zich in een kring waartoe de schilder Philipp Otto Runge en de schrijvers Ludwig Tieck en Novalis behoorden, waarmee zijn schilderkunst werd verbonden met het literaire hart van de Duitse Romantiek.[5]

Turner en het Britse sublieme

In Groot-Brittannië vond het sublieme zijn opperste vertolker in J. M. W. Turner (1775–1851), wiens doeken van licht, storm en stoom de landschapsschilderkunst naar pure atmosfeer en energie dreven. Turners late werken losten de vaste vorm steeds meer op in glinsterende sluiers van kleur en legden de omwentelingen van zijn tijd vast.

Zijn The Fighting Temeraire — met volledige titel The Fighting Temeraire tugged to her last berth to be broken up, 1838 — toont de laatste reis van het oorlogsschip over de Theems naar de sloperij, een meditatie over het einde van een tijdperk van het heroïsche zeilen, terwijl het tijdperk van de zeilvaart wijkt voor dat van de stoom.[7] Diezelfde fascinatie voor de moderniteit drijft Rain, Steam, and Speed — The Great Western Railway (1844), dat Turners intense belangstelling uitdrukt voor de veranderingen die de Industriële Revolutie teweegbracht.[8] In The Slave Ship (Slavers Throwing Overboard the Dead and Dying, Typhoon Coming On) wendde hij het sublieme tot morele woede en versmolt hij de natuurlijke catastrofe met de menselijke wreedheid.[8] Samen met John Constable (1776–1837) gaf Turner aan de Britse Romantiek haar nieuwe en zoekende antwoorden op de natuur.[2]

Géricault, Delacroix en de Franse storm

In Frankrijk barstte de Romantiek los met theatrale kracht. Théodore Géricault (1791–1824) kondigde de nieuwe gevoeligheid aan met The Raft of the Medusa, een meer dan levensgroot doek uit 1818–19 dat ongeveer vijf bij zeven meter meet.[9] In plaats van een antiek en nobel onderwerp schilderde Géricault een recente, gruwelijke gebeurtenis in hartverscheurend detail: de nasleep van het vergaan van het Franse marinefregat Méduse, waarvan de overlevenden op een vlot op drift werden gezet, waar de meesten tijdens de beproeving stierven en de wanhopigen vervielen in moord en kannibalisme.[9] Hoewel het elementen van de traditie van de historieschilderkunst behield, brak het werk beslist met de kalmte en orde van de neoclassicistische school, werd het getoond op de Salon van 1819, waar het grimmige onderwerp en het weerzinwekkende realisme vijandigheid opwekten, en wordt het nu algemeen als baanbrekend beschouwd in de vroege geschiedenis van de Franse Romantiek.[9] Het Louvre verwierf het van de erfgenamen van de kunstenaar na diens dood op tweeëndertigjarige leeftijd.[9]

Géricaults tijdgenoot Eugène Delacroix (1798–1863) werd de torenhoge figuur van de Franse Romantiek, een schilder wiens gebruik van kleur beslissend zou blijken voor de latere kunst.[10] Zijn The Death of Sardanapalus (1827), ontleend aan een toneelstuk van de Engelse romantische dichter Lord Byron, is een uitbarsting van geweld en zinnelijkheid: de laatste Assyrische koning kijkt toe hoe zijn concubines en paarden worden afgeslacht te midden van het brandende paleis.[10] De onstuimige overdaad ervan schokte de toenmalige toeschouwers, en een criticus hekelde het als een „fanatisme van de lelijkheid”.[10]

Zijn meest gevierde werk, Liberty Leading the People, herdenkt de Julirevolutie van 1830 die koning Karel X ten val bracht.[11] Delacroix schilderde het in de herfst van 1830 en stelde het voor het eerst tentoon op de Parijse Salon van 1831; een allegorische figuur van de Vrijheid met een Frygische muts voert een gewapende menigte over een met doden bezaaide barricade en houdt de driekleur omhoog.[11] Zijn emotionele intensiteit en chromatische durf bepalen de beweging.[10]

Goya: het donkere geweten van de beweging

Werkend aan de rand van de beweging gaf de Spaanse meester Francisco Goya (1746–1828) de Romantiek haar meest onverbiddelijke afrekening met de menselijke wreedheid.[12] Als eerste Spaanse hofschilder en directeur van de schilderkunst aan de Koninklijke Academie werd Goya in 1792 door een ziekte blijvend doof, waarna zijn kunst een donkerder, verbeeldingsvoller karakter aannam.[12]

Zijn The Third of May 1808 (1814) herdenkt het Spaanse verzet tegen de legers van Napoleon tijdens de bezetting van Madrid en verbeeldt de executie van burgers door een Frans vuurpeloton.[13] In het midden werpt een man in een wit hemd zijn armen omhoog in een gebaar dat de gekruisigde Christus weerspiegelt; de Spanjaarden zijn menselijk en individueel weergegeven, de soldaten uniform en gezichtsloos.[13] Het schilderij inspireerde later Édouard Manets Executie van keizer Maximiliaan.[13]

Goya's somberste visie kwam op hoge leeftijd. Op de gepleisterde muren van zijn huis, de Quinta del Sordo, schilderde hij een reeks van veertien zwaarmoedige beelden, bekend als de Zwarte Schilderijen (1819–23), nooit bestemd voor openbare tentoonstelling; pas later werden ze van de muren gehaald, op doek overgebracht en in het Prado ondergebracht.[1] Daaronder blijft Saturn Devouring His Son een van de meest verontrustende beelden in de westerse kunst, een rauwe confrontatie met verschrikking en waanzin.[14]

Een blijvende nalatenschap

De invloed van de Romantiek overleefde de beweging met generaties. Door het primaat van het individu te verheffen en, binnen dat individu, de macht van de subjectieve verbeelding en het gevoel, werden haar grondbeginselen de bodem van een groot deel van de moderne cultuur.[15] Delacroix in het bijzonder diende als brug naar wat erop volgde: zijn gedurfde, expressieve kleur en zijn verwerping van de academische conventie werden nauwgezet bestudeerd door Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir en andere impressionisten, evenals door Paul Cézanne — wiens opmerking dat „we allemaal in Delacroix' taal schilderen” het uitgangspunt vormde voor de tentoonstelling van het Minneapolis Institute of Art over Delacroix en de moderniteit.[16] Friedrichs reputatie, in verval bij zijn dood, werd in de twintigste eeuw nieuw leven ingeblazen door kunstenaars die het existentiële isolement in zijn werk herkenden.[5] Goya's meedogenloze moderniteit reikte voorwaarts via Manet en daarbuiten.[13]

De diepere erfenis van de beweging is conceptueel. Het romantische idee dat kunst een innerlijke, persoonlijke visie uitdrukt — dat gevoel, natuur en verbeelding legitieme, ja zelfs opperste onderwerpen zijn — opende het pad dat door het Symbolisme, het Expressionisme en het bredere verhaal van de moderne kunst loopt.[15] Wanneer we van een schilderij verwachten dat het emotie overbrengt in plaats van louter te onderrichten, of dat het de wereld vastlegt zoals de kunstenaar alleen die waarneemt, denken we nog altijd in de taal die de romantici hebben uitgevonden.

References

  1. 1.Romanticism | Definition, Art, Era, Traits, Literature, Paintings, Artists, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  2. 2.Romanticism – Art Term. Tate ↗
  3. 3.Romanticism (essay). The Metropolitan Museum of Art ↗
  4. 4.Romanticism. Wikipedia ↗
  5. 5.Caspar David Friedrich | Paintings, Wanderer, Romanticism, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  6. 6.Wanderer above the Sea of Fog. Wikipedia ↗
  7. 7.Joseph Mallord William Turner, The Fighting Temeraire (NG524). The National Gallery, London ↗
  8. 8.J. M. W. Turner – Later life and works (Romanticism, Landscapes, Seascapes). Encyclopaedia Britannica ↗
  9. 9.The Raft of the Medusa. Encyclopaedia Britannica ↗
  10. 10.Eugène Delacroix | Biography, Art, Paintings, Romanticism, Liberty Leading the People, Death of Sardanapalus, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  11. 11.Liberty Leading the People. Wikipedia ↗
  12. 12.Francisco Goya | Biography, Art, Paintings, Etchings, & Facts. Encyclopaedia Britannica ↗
  13. 13.The 3rd of May 1808 in Madrid, or 'The Executions'. Museo Nacional del Prado ↗
  14. 14.Saturn Devouring His Son. Wikipedia ↗
  15. 15.Romanticism – Movement Overview. The Art Story ↗
  16. 16.Eugène Delacroix and Modernity / Delacroix's Influence: The Rise of Modern Art from Cézanne to van Gogh. Minneapolis Institute of Art ↗
romanticismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido