Hoe een genre dat ontstond uit de trucfilm van een goochelaar uitgroeide tot het meest ambitieuze laboratorium van de cinema voor visuele effecten, filosofie en onze angsten over technologie
De sciencefictionfilm is de tak van de cinema die zich wijdt aan speculatieve, op wetenschap gebaseerde verbeeldingen van verschijnselen die niet (of nog niet) bestaan: buitenaards leven, ruimteschepen, robots, tijdreizen en geavanceerde technologieën van allerlei aard.[1] Meer dan spektakel gebruikt het genre deze verbeelde elementen doorgaans om politieke en maatschappelijke vraagstukken te bevragen en om filosofische problemen over de toekomst van de mensheid op te werpen, waarbij het zijn kenmerkende spanning opwekt door onbekende concepten in herkenbare contexten te plaatsen.[1] Gedurende meer dan een eeuw heeft sciencefiction zowel als populair vermaak als als het meest veeleisende laboratorium van de cinema voor visuele vernieuwing gefunctioneerd, waarbij het medium telkens weer werd gedwongen nieuwe technieken uit te vinden om het voorheen onvoorstelbare uit te beelden.
Het grondleggende werk van het genre is A Trip to the Moon (Le Voyage dans la Lune), de Franse trucfilm uit 1902, geschreven, geregisseerd en geproduceerd door de voormalige podiumgoochelaar Georges Méliès.[2] Uitgebracht op 1 september 1902, duurde de film ongeveer zeventien minuten, gewaagd lang voor een tijdperk waarin de actualiteiten van de gebroeders Lumière minder dan een minuut duurden.[2] Méliès putte uit de romans van Jules Verne Van de aarde naar de maan (1865) en Rondom de maan (1870), waarbij filmhistorici ook wijzen op De eerste mensen in de maan (1901) van H. G. Wells als invloed op het maanavontuur.[2] Met geschilderde decors, theatrale enscenering en baanbrekende optische effecten codificeerde Méliès veel van de basale generieke situaties die vandaag de dag nog steeds in de sciencefiction worden gebruikt, en zijn beeld van een ruimtecapsule die in het oog van de maan steekt, blijft een van de meest geciteerde shots uit de filmgeschiedenis.[2]
Waar Méliès het genre zijn speelse verbeelding gaf, gaf Metropolis (1927) van Fritz Lang het gewicht en schaal. Als baanbrekend en een van de eerste avondvullende werken van het genre legde dit Duitse stille epos voor de rest van de eeuw het beeld vast van een futuristische stad, verdeeld tussen welvarende industriëlen die heersen vanuit kolossale wolkenkrabbers en uitgebuite arbeiders die ondergronds zwoegen om haar van energie te voorzien.[3] Langs productie maakte gebruik van het Schüfftan-procedé, een in-camera spiegeleffect dat acteurs integreerde met miniatuurmodellen, een innovatie die nieuwe maatstaven stelde voor het productieontwerp.[3] Metropolis vestigde een visueel en thematisch vocabulaire — het torenhoge dystopische stadsbeeld, de dreigende kunstmatige mens — en zijn imposante stadsgezichten werden een model voor latere verbeeldingen van dystopische steden, van Blade Runner (1982) tot Brazil (1985).[3]
Na de Tweede Wereldoorlog ging de sciencefictionfilm wat velen als zijn gouden eeuw beschouwen in, aangewakkerd door de spanningen van de Koude Oorlog, de nucleaire wapenwedloop en het aanbrekende ruimtevaarttijdperk. Films als Destination Moon (1950) en Rocketship X-M (1950) ontketenden een productieboom.[1] Het genre werd een voertuig voor eigentijdse angsten: The Day the Earth Stood Still (1951), geregisseerd door Robert Wise voor 20th Century Fox, gebruikte de komst van een humanoïde buitenaards wezen en zijn machtige robot om een expliciete waarschuwing te geven over de agressiviteit van de mensheid in het atoomtijdperk.[4] Producent Julian Blaustein wilde een film maken die de angst en argwaan van de vroege Koude Oorlog illustreerde, en de resulterende antinucleaire parabel werd een sjabloon voor decennia van maatschappijbewuste sciencefiction.[4] Internationaal vonden de angsten van die periode hun meest duurzame monster in Toho's Godzilla (1954), een Japans antwoord op de nucleaire verwoesting dat uitgroeide tot een wereldwijde franchise.[1]
De veruit beslissendste sprong in de artistieke ambitie van het genre kwam met 2001: A Space Odyssey (1968) van Stanley Kubrick. Kubrick schreef het scenario samen met de auteur Arthur C. Clarke, ontwikkelde het parallel aan Clarkes roman en baseerde zich voornamelijk op Clarkes korte verhaal 'De wachter' (1951); de twee ontmoetten elkaar voor het eerst in New York in april 1964 en besteedden de volgende vier jaar aan het project.[5] In samenwerking met effectensupervisor Douglas Trumbull bouwde Kubrick zijn visie op ruimtevaart zonder de hulp van computergegenereerde beelden, en steunde hij op nauwgezet gebouwde modellen, frontprojectie en draaiende decors om gewichtloosheid en baanbeweging over te brengen.[6] Uitgebracht door MGM in april 1968, won de film de Oscar voor beste visuele speciale effecten — de enige Oscar die Kubrick persoonlijk ontving — en zijn effecten werden de maatstaf waaraan alle latere ruimtefilms werden afgemeten.[6] In 1991 selecteerde de Library of Congress 2001 voor bewaring in het National Film Registry als een werk dat cultureel, historisch of esthetisch significant werd geacht.[6]
De invloed van de film op de volgende generatie filmmakers was diepgaand. Steven Spielberg noemde hem de 'oerknal' van zijn filmgeneratie, George Lucas omschreef hem als 'enorm inspirerend', en Lucas leende er later technieken van om de ruimte in Star Wars uit te beelden; Christopher Nolan noemt hem als een invloed op Interstellar (2014).[6]
In mei 1977 stuurde Star Wars van George Lucas het genre richting populistisch spektakel. In plaats van de toen modieuze hightech dystopische allegorie versmolt Lucas de space opera met het klassieke Hollywood-avontuur, puttend uit de Flash Gordon-feuilletons en eerdere sciencefiction.[7] De film bracht bij zijn eerste vertoning wereldwijd ongeveer 410 miljoen dollar op, overtrof Jaws (1975) en werd de tot dan toe meest winstgevende film ooit gemaakt, en hij ontving zes Oscars.[7] Om zijn kinetische ruimtegevechten te ensceneren, had Lucas het effectenhuis Industrial Light & Magic opgericht, dat de vooraanstaande studio voor visuele effecten van de branche werd.[7] Star Wars hielp Hollywood te heroriënteren op de door speciale effecten gedreven blockbuster — en, naast Spielbergs Close Encounters of the Third Kind (1977), zette het een grote heropleving van de sciencefictionmarkt in gang in de late jaren zeventig en de jaren tachtig.[8]
Spielberg werd de voornaamste dichter van verwondering en welwillend eerste contact van het genre. Close Encounters of the Third Kind (1977), die hij schreef en regisseerde, bracht wereldwijd ongeveer 288 miljoen dollar op en was de succesvolste Columbia Pictures-film van zijn tijd, wat hielp de heropleving van de sciencefiction van die tijd op gang te brengen.[8] Hij keerde terug naar het genre met E.T. the Extra-Terrestrial (1982), het verhaal van een jongen die bevriend raakt met een gestrand buitenaards wezen; in 1983 overtrof de film Star Wars en werd de meest winstgevende film aller tijden.[7] Waar de sciencefiction van de Koude Oorlog het buitenaardse wezen als een bedreiging had neergezet, herkaderde Spielberg buitenaards contact als een aanleiding voor verwondering, empathie en kinderlijke transcendentie — een tegenstroming die het genre sindsdien heeft gevormd.
Waar Spielberg het genre zijn optimisme gaf, gaf Ridley Scott het zijn moderne duisternis. Zijn Alien (1979) versmolt sciencefiction met horror en bezorgde hem internationaal succes, en bleek een belangrijke commerciële en creatieve invloed op het genre.[9] Drie jaar later verbeeldde Blade Runner (1982) een meeslepende dystopie van een door regen doorweekt, met neon verlicht toekomstig Los Angeles, waarvan het gelaagde productieontwerp en de sfeervolle belichting een generatie filmmakers zouden vormen; een commerciële teleurstelling in de bioscopen van 1982, wordt het nu algemeen beschouwd als een van de belangrijkste en invloedrijkste sciencefictionfilms ooit gemaakt.[9] Scott toonde aan dat het genre complexe emotionele en existentiële thema's — vragen over herinnering, sterfelijkheid en wat het betekent om mens te zijn — kon dragen met de ernst van welk drama dan ook.[9]
In de decennia sindsdien is de sciencefictionfilm de technische grens blijven verleggen en de angsten van het heden blijven absorberen. James Camerons The Terminator (1984) en Aliens (1986) en de cyberpunkvisie van The Matrix (1999) verkenden de kunstmatige intelligentie en de vervaging tussen mens en machine, terwijl Camerons Avatar (2009) de meest winstgevende film ooit gemaakt werd, voortgestuwd door vooruitgang in motion capture en 3-D.[1] De terugkerende preoccupaties van het genre — kunstmatige intelligentie, buitenaards contact, tijdreizen, ecologische en nucleaire catastrofe en de fragiele grens tussen mens en machine — zijn opmerkelijk stabiel gebleven, zelfs nu de hulpmiddelen om ze te visualiseren zijn getransformeerd.[1]
Wat een eeuw sciencefictionfilm verenigt, van Méliès' met de hand beschilderde maan tot de fotorealistische werelden van vandaag, is een dubbele ambitie: het publiek iets te tonen wat het nog nooit heeft gezien, en die visie te gebruiken om te vragen wat wij aan het worden zijn. Het genre heeft herhaaldelijk gediend als de onderzoeks- en ontwikkelingsafdeling van de cinema, waar de belangrijkste visuele doorbraken van het medium voor het eerst werden beproefd. Even belangrijk: het is een spiegel gebleven — die raketten, robots en buitenaardse wezens verandert in instrumenten om ons eigen moment te onderzoeken. Die combinatie van technische durf en filosofische reikwijdte is waarom sciencefiction, meer dan welk ander genre dan ook, telkens opnieuw uitvindt wat film zelf kan doen.
[1]: Encyclopaedia Britannica, "Science-fiction film." https://www.britannica.com/art/science-fiction-film [2]: Wikipedia, "A Trip to the Moon." https://en.wikipedia.org/wiki/A_Trip_to_the_Moon [3]: British Film Institute (BFI), "Metropolis (1927)"; and Wikipedia, "Metropolis (1927 film)." https://www.bfi.org.uk/film/bda6ff8a-ed7e-5942-980d-c2910c0120ec/metropolis [4]: Wikipedia, "The Day the Earth Stood Still." https://en.wikipedia.org/wiki/The_Day_the_Earth_Stood_Still [5]: Wikipedia, "2001: A Space Odyssey" (Clarke–Kubrick collaboration and 'The Sentinel'). https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey [6]: Library of Congress, National Film Registry; and Wikipedia, "2001: A Space Odyssey" (Academy Award, effects, and director testimonials). https://en.wikipedia.org/wiki/2001:_A_Space_Odyssey [7]: Wikipedia, "Star Wars (film)." https://en.wikipedia.org/wiki/Star_Wars_(film) [8]: Wikipedia, "Close Encounters of the Third Kind." https://en.wikipedia.org/wiki/Close_Encounters_of_the_Third_Kind [9]: Wikipedia, "Ridley Scott." https://en.wikipedia.org/wiki/Ridley_Scott
Nog geen reacties — wees de eerste.