Hoe een genre dat geboren werd uit de Industriële Revolutie leerde om het heden te vervreemden, de toekomst te verbeelden en te vragen wat het betekent om mens te zijn
Sciencefiction is een vorm van fictie die zich voornamelijk bezighoudt met de impact van werkelijke of denkbeeldige wetenschap op de samenleving of op individuen.[1] Wat haar onderscheidt van eerder speculatief schrijven — en van naburige genres zoals fantasy en horror — is haar streven naar wetenschappelijke en technologische aannemelijkheid: waar het fantastische magie inroept, vraagt sciencefiction ons haar wonderen te aanvaarden als producten van rede en natuurwet.[1] Isaac Asimov, zelf een van de centrale figuren van het genre, definieerde het als „die tak van de literatuur die zich bezighoudt met de reactie van mensen op veranderingen in wetenschap en technologie", terwijl Robert A. Heinlein het „realistische speculatie over mogelijke toekomstige gebeurtenissen, stevig gebaseerd op toereikende kennis van de echte wereld" noemde.[2]
Hoewel schrijvers in de oudheid af en toe thema's aanraakten die het genre later zou opeisen — reizen naar de Maan, ontmoetingen met vreemde volkeren —, ondernamen zij geen poging tot de aannemelijkheid die de moderne sciencefiction kenmerkt.[1] Het genre in eigenlijke zin is een kind van de moderne tijd. Het ontstond in het Westen na de Industriële Revolutie, toen de ingrijpende maatschappelijke veranderingen van de achttiende en negentiende eeuw schrijvers ertoe brachten te speculeren over hoe nieuwe technologie het leven van mensen zou kunnen hervormen.[1] Sciencefiction is in deze zin de literatuur die de maat nam van een wereld die zichzelf opnieuw vormgaf door middel van machines.
Veel critici plaatsen de oorsprong van het genre in één enkel boek. In 1818 publiceerde Mary Shelley Frankenstein; or, The Modern Prometheus, vaak beschouwd als de eerste echte sciencefictionroman.[3] Shelley liet de occulte machinerie van het gotische los en maakte van haar protagonist een praktiserend wetenschapper met belangstelling voor galvanische elektriciteit, waarmee zij haar gruwel verankerde in de wetenschap van haar tijd.[1] Het pleidooi voor Shelley als de „moeder van de sciencefiction" werd het invloedrijkst gevoerd door de criticus en romanschrijver Brian Aldiss, wiens geschiedenis uit 1973, Billion Year Spree, betoogde dat het genre in 1818 geboren werd als een „levendig subgenre van het gotische".[4]
Als Shelley de stichtingsmythe leverde, dan leverde het einde van de negentiende eeuw de eerste professionele architecten van het genre. De Franse romanschrijver Jules Verne — in de ogen van velen ongetwijfeld de uitvinder van de sciencefiction — bouwde nauwgezet gedocumenteerde reizen van buitengewone verplaatsing op, en anticipeerde in een vroeg manuscript op gemakken zoals verhoogde treinen, automobielen en computerachtige machines.[1] In Groot-Brittannië gaf H. G. Wells het genre veel van zijn blijvende sjablonen binnen één enkel verbazingwekkend decennium. Geboren in 1866, produceerde Wells The Time Machine (1895), The Island of Doctor Moreau (1896), The Invisible Man (1897) en The War of the Worlds (1898) in snelle opeenvolging.[5] Hij is de „vader van de sciencefiction" genoemd, en in meer dan veertig romans voorzag hij vliegtuigen, tanks, ruimtevaart en wapens die hij „atoombommen" noemde.[5] Verne en Wells transformeerden samen een literaire nieuwigheid in een herkenbare manier van schrijven.
Het genre verwierf zijn naam, zijn eerste eigen thuis en een groot deel van zijn vroege identiteit in de Verenigde Staten in de jaren 1920. De in Luxemburg geboren Amerikaanse uitgever Hugo Gernsback lanceerde in 1926 Amazing Stories, het eerste tijdschrift dat zich uitsluitend aan de vorm wijdde.[1] In het eerste nummer beschreef hij verhalen die „vermengd zijn met wetenschappelijke feiten en profetische visie", en bestempelde ze als „scientifiction".[1] Die muntslag bleef niet hangen; tegen 1929 gebruikte Gernsback de zuiverdere term „science fiction", die de blijvende naam van het genre werd.[6] Zijn invloed op het veld wordt herdacht in zijn hoogste eerbetoon: de jaarlijkse Hugo Awards, sinds de jaren 1950 uitgereikt, zijn naar hem vernoemd ter erkenning van zijn rol in het vormgeven van de moderne vorm van het genre.[6]
De pulpbladen die Gernsback inspireerde, creëerden een massapubliek en, cruciaal, een gemeenschap van schrijvers en fans. Maar de vroege pulps waardeerden snufjes en spektakel boven vakmanschap, en het zou aan één enkele redacteur toevallen om het genre richting literaire volwassenheid te duwen.
Die redacteur was John W. Campbell, die eind jaren 1930 het roer van Astounding Science Fiction overnam en aan wie algemeen wordt toegeschreven dat hij vormgaf aan wat nu de Gouden Eeuw van de Sciencefiction wordt genoemd.[7] Campbell deed meer dan verhalen kopen; hij stopte grotendeels met schrijven om ideeën aan te leveren en strengheid te eisen. Tussen 1938 en 1946 publiceerde hij het vroegste werk van, en hielp hij de carrières vormgeven van, vrijwel elke belangrijke sciencefictionauteur van het tijdperk, waaronder Isaac Asimov, Robert A. Heinlein, Theodore Sturgeon en Arthur C. Clarke.[7] Asimov noemde Campbell „de machtigste kracht die ooit in de sciencefiction bestond", en schreef hem het ontstaan toe van de onderliggende premisse van de Foundation-reeks en de formulering van de Drie Wetten van de Robotica.[7]
Uit deze smeltkroes kwam de figuur die, meer dan enig ander, de commerciële energie van het genre versmolt met intellectuele ambitie. Geboren rond 1920, was Asimov van opleiding scheikundige die meer dan vijfhonderd boeken schreef of redigeerde.[8] Zijn robotverhalen, gebundeld in I, Robot (1950), introduceerden de Drie Wetten van de Robotica — een robot mag een mens geen kwaad doen, moet menselijke bevelen gehoorzamen en moet zichzelf beschermen, in die volgorde van prioriteit —, die voor het eerst verschenen in het korte verhaal „Runaround" uit 1942.[8] Deze wetten zouden uitgroeien tot een van de invloedrijkste gedachte-experimenten in de geschiedenis van de speculatieve fictie, en debatten over machine-ethiek inkaderen die tot op de dag van vandaag voortduren.[9] Zijn Foundation-reeks, begonnen in 1942 en gebundeld tot een trilogie tussen 1951 en 1953, verbeeldde een wetenschap van de psychohistorie die in staat was het lot van een galactisch imperium te voorspellen; in 1966 ontving zij een eenmalige speciale Hugo Award als „Beste Reeks Aller Tijden".[8]
Tegen de jaren 1950 hadden het einde van de Tweede Wereldoorlog en het aanbreken van de kernenergie en de ruimteverkenning de publieke verbeelding aangewakkerd, en vond sciencefiction een breed publiek.[1] In de jaren 1960 en 1970 reageerde een generatie schrijvers tegen het ingenieursoptimisme van het genre met de zogenaamde New Wave, en omarmde experimentele vorm, psychologische diepgang en een literaire gevoeligheid die voorbij eerdere conventies ging.[1]
Niemand belichaamde deze verdieping beter dan Ursula K. Le Guin. Geboren in 1929 als dochter van de antropoloog Alfred Kroeber, bracht zij de gereedschappen van de sociale wetenschap naar verbeelde werelden.[10] Haar roman The Left Hand of Darkness (1969), die zich afspeelt op een planeet waarvan de bewoners geen vast geslacht hebben, won zowel de Hugo- als de Nebula Award voor beste roman, waarmee zij de eerste vrouw werd die beide won.[10] The Dispossessed (1974), een meditatie over anarchisme en vrijheid, herhaalde de prestatie, waarmee zij de eerste persoon werd die beide prijzen voor twee verschillende boeken won.[10] Gedurende haar carrière vergaarde zij acht Hugo Awards en zes Nebula Awards en werd zij door de Science Fiction and Fantasy Writers of America tot Grand Master benoemd.[10]
In een vreemder register werkte Philip K. Dick, wiens fictie de instabiliteit van werkelijkheid en identiteit peilde. Zijn alternatieve-geschiedenisroman The Man in the High Castle (1962), die zich een overwinning van de As in de Tweede Wereldoorlog voorstelt, won de Hugo Award en bracht hem zijn eerste lof.[11] In Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) vroeg hij of empathie, eerder dan biologie, datgene is wat een wezen menselijk maakt — een vraag die ver buiten de literatuur heeft doorgewerkt in de filosofie, de film en het hedendaagse discours over kunstmatige intelligentie.[11]
Wat maakt het mogelijk dat zulk uiteenlopend werk — robotethiek, gender, anarchisme, gesimuleerde werkelijkheid — tot één enkel genre behoort? Het invloedrijkste antwoord kwam van de criticus Darko Suvin, wiens Metamorphoses of Science Fiction (Yale University Press, 1979) de vorm definieerde door middel van „cognitieve vervreemding".[12] Voortbouwend op het Russisch formalisme en Bertolt Brecht betoogde Suvin dat sciencefiction een genre is „waarvan de noodzakelijke en voldoende voorwaarden de aanwezigheid en interactie van vervreemding en cognitie zijn".[12] Haar centrale motor is het novum — een nieuw ding of uitgangspunt, voorstelbaar via wetenschappelijke in plaats van magische middelen, waarvan de aanwezigheid de lezers dwingt hun eigen wereld opnieuw te bevatten.[12] Door het vertrouwde onvertrouwd te maken, nodigt sciencefiction de lezers uit om sociale normen in twijfel te trekken die zij anders als natuurlijk zouden aannemen. Daarom wordt het genre zo vaak een „literatuur van ideeën" genoemd: zijn vindingen zijn niet louter meubilair maar argumenten.
Het bereik van sciencefiction reikt nu veel verder dan de gedrukte pagina. Stanley Kubricks 2001: A Space Odyssey (1968) werd een cultureel ijkpunt dat de visies van latere filmmakers heeft gevormd; zijn moordzuchtige computer HAL 9000 weerklinkt nog steeds in latere „tech noir"-films zoals Alien, Blade Runner en The Terminator.[13] Ridley Scotts Blade Runner — zelf bewerkt naar Dicks Do Androids Dream of Electric Sheep? — breidde Kubricks schone futurisme uit tot een smerige dystopische visie die bepaalde hoe generaties zich de komende jaren zouden voorstellen.[13][11]
Het vocabulaire van het genre is eveneens het dagelijks leven binnengedrongen: in de fictie bedachte termen en concepten kaderen nu in hoe ingenieurs, ethici en beleidsmakers spreken over robotica, surveillance en kunstmatige intelligentie.[9] Meer dan twee eeuwen nadat Mary Shelley haar schepsel tot leven wekte, blijft sciencefiction de vorm die het best is toegerust om te doen wat zij altijd heeft gedaan — de maat nemen van een wereld die zichzelf opnieuw vormgeeft door middel van technologie, en, door de vervreemdende lens van het mogelijke, te vragen wat voor toekomst wij ervoor kiezen te bouwen.
[1]: Britannica — „Science fiction" (definitie, oorsprong, Frankenstein, Verne, Gernsback, Gouden Eeuw, New Wave). [2]: Wikipedia — „Science fiction" (definities van Asimov en Heinlein). [3]: Wikipedia — „Science fiction" (Frankenstein erkend als eerste echte SF-roman, volgens Brian Aldiss). [4]: Brian W. Aldiss, Billion Year Spree: The True History of Science Fiction (1973). [5]: Wikipedia — „H. G. Wells" (data, werken, „vader van de sciencefiction", voorspellingen). [6]: Wikipedia / SFE — „Hugo Gernsback" (muntslag van „science fiction" in 1929; Hugo Awards naar hem vernoemd). [7]: The Cambridge History of Science Fiction / Wikipedia — „John W. Campbell" en „Golden Age of Science Fiction". [8]: Wikipedia — „Isaac Asimov" (biografie, I, Robot, Drie Wetten, Foundation, Hugo voor Beste Reeks Aller Tijden). [9]: Britannica — „Three Laws of Robotics" (hun formulering en voortdurende relevantie voor de AI-ethiek). [10]: Wikipedia / Nebula Awards — „Ursula K. Le Guin" (biografie, prijzen, primeurs). [11]: Wikipedia — „Philip K. Dick" / „Do Androids Dream of Electric Sheep?" (biografie, werken, invloed). [12]: Darko Suvin, Metamorphoses of Science Fiction (Yale University Press, 1979), via de Strange Horizons-herdruk van „Estrangement and Cognition". [13]: The Conversation / Wikipedia — „2001: A Space Odyssey" (culturele impact en invloed op latere films).
Nog geen reacties — wees de eerste.