Van de flikkerende „levende beelden" van de gebroeders Lumière tot de vooravond van de geluidsfilm bouwden filmmakers in drie decennia de grammatica van de film op, voordat er ook maar één regel dialoog te horen was.
Gedurende ongeveer de eerste drie decennia van haar bestaan had de film geen gesynchroniseerde stem. Het stomme tijdperk beslaat de periode vóór de invoering van opgenomen, gesynchroniseerd geluid, beginnend halverwege de jaren 1890 toen films voor het eerst een populair commercieel amusement werden, en duurde tot het einde van de jaren 1920.[1] Toch is „stom" enigszins een verkeerde benaming: deze films werden vrijwel nooit in werkelijke stilte vertoond, en hun makers maakten van het ontbreken van opgenomen dialoog een discipline van puur visueel vertellen die het medium nog altijd schraagt.
De conventionele geboortedatum van de film is 28 december 1895, toen Auguste and Louis Lumière hun eerste openbare vertoning van de Cinématographe gaven in de Salon Indien du Grand Café in Parijs.[2] Het programma bestond uit een handvol korte „actualiteiten" — waaronder La Sortie des ouvriers de l'usine Lumière (Arbeiders verlaten de Lumière-fabriek).[2] Hun toestel, de Cinématographe, was één enkele machine die kon dienen als camera, printer en projector, draaiend op ongeveer 16 beelden per seconde.[2] Het vroege publiek begreep deze beelden niet als „films" in enige moderne zin; ze werden op de markt gebracht als „bewegende fotografieën" of „levende beelden", en in deze „nieuwigheidsperiode" lag de nadruk op het projectieapparaat zelf, waarbij films als op zichzelf staande vaudeville-attracties werden vertoond.[1]
De beslissende verschuiving van spektakel naar verhaal kwam rond de eeuwwisseling. In de Verenigde Staten markeerde The Great Train Robbery (1903), geregisseerd door Edwin S. Porter voor Edison — een western van ongeveer twaalf minuten die algemeen wordt beschouwd als de eerste verhalende film die continuïteit van handeling vestigde — een mijlpaal in het verplaatsen van het medium van nieuwigheid naar plot.[3] Porters vernieuwingen omvatten parallelmontage tussen gelijktijdige handelingen, opnames op locatie en het gebruik van de close-up, waarmee hij aantoonde dat betekenis kon worden opgebouwd door de schikking van shots in plaats van een enkel vast gezichtspunt.[3]
Als Porter aantoonde dat film een verhaal kon vertellen, dan was het D. W. Griffith die dat vermogen smeedde tot een volwaardige filmtaal. Zijn epos over de Burgeroorlog The Birth of a Nation (1915) werd geprezen om zijn techniek, ook al werd — en wordt — het veroordeeld om zijn racisme: Griffith zette nachtfotografie, panoramische landschappen, inkleuring, close-ups, gevarieerde camerahoeken, overvloeiingen en bovenal parallelmontage in om verhalende climaxen op te bouwen.[4] De „Griffith-redding op het laatste moment", een vorm van parallelmontage die spanning opbouwt door af te wisselen tussen samenkomende handelingslijnen, werd een structureel principe in The Birth of a Nation en in zijn uitgebreide opvolger Intolerance (1916).[4] Experimenten die hij in honderden korte films bij de Biograph-studio was begonnen, hielpen formuleren en stabiliseren wat Hollywoods klassieke vertelstijl werd.[4]
De stomme film ontwikkelde een eigen grammatica, gevormd door zijn technische beperkingen. Zonder opgenomen dialoog vertrouwden films op visueel vertellen, waarbij vertolkers brede gebaren en expressieve gezichten gebruikten om emotie en betekenis over te brengen.[1] Waar woorden onvermijdelijk waren — om een locatie te vestigen, het verstrijken van tijd te markeren of een cruciale dialoogregel te brengen — voegden filmmakers tussentitels in, gedrukte kaarten die in het beeldmateriaal werden gemonteerd.[1]
De „stilte" werd opgevuld met muziek. Stomme films werden begeleid door ten minste één instrument — oorspronkelijk om het geluid van de projector te overstemmen en de „spookachtigheid" van de beelden te overwinnen — en muziek werd al snel als essentieel beschouwd, omdat ze het publiek de emotionele aanwijzingen leverde.[5] De omvang van de begeleiding varieerde met de zaal: kleine buurtbioscopen behielpen zich met een pianist, terwijl grootse stedelijke filmpaleizen organisten, ensembles of volledige orkesten in dienst hadden — een eersteklas zaal had doorgaans tussen de twintig en tachtig spelers plus orgel — en enorme bioscooporgels zoals de „machtige Wurlitzer" konden zowel orkestrale klankkleuren als geluidseffecten simuleren.[5]
Geen figuren belichaamden de stomme film vollediger dan zijn grote komieken. Charlie Chaplin schiep in „de kleine Zwerver" — de figuur in de te kleine jas, de te grote broek, de slobberende schoenen en de gedeukte bolhoed — een van de herkenbaarste personages uit de filmgeschiedenis.[6] In films die hij schreef, regisseerde en waarin hij de hoofdrol speelde, waaronder The Kid (1921), The Gold Rush (1925) en City Lights (1931), mengde Chaplin slapstick met oprecht pathos.[6] The Gold Rush was de duurste komedie van het stomme tijdperk, met zeventien maanden en zo'n 235 draaidagen tegen een kostprijs van meer dan 923.000 dollar, en bevat zijn gevierde sequentie waarin de uitgehongerde Zwerver zijn eigen laars kookt en opeet, waarbij hij de spijkers afkluift als kippenbotjes.[7] City Lights, uitgebracht in 1931 ruim nadat het geluid was gearriveerd, gebruikte uitdagend een gesynchroniseerde muziekpartituur en geluidseffecten maar geen gesproken dialoog — een geloofsbelijdenis in de stomme vorm.[6]
Buster Keaton bood een contrasterend genie: het glimlachloze „Great Stone Face" wiens uitgestreken gezicht standhield te midden van escalerende fysieke chaos.[8] Zijn speelfilms — waaronder Sherlock Jr. (1924), The General (1926) en Steamboat Bill, Jr. (1928) — combineerden ingewikkelde visuele grappen met levensgevaarlijke stunts die hij zelf uitvoerde.[8] Tijdens de opnames van Sherlock Jr. brak een stunt Keatons nek — een blessure die hij naar verluidt pas later ontdekte — terwijl een beroemd shot in Steamboat Bill, Jr. een gebouwgevel op hem liet vallen, waarbij zijn lichaam door één enkel open raam ging met slechts enkele centimeters speling.[8] The General, dat zich afspeelt tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog, verbond zijn liefde voor treinen met een epische locomotiefachtervolging.[8]
Terwijl Hollywood het vertellen verfijnde, duwden Europese filmmakers de vorm richting kunst. In Duitsland na de Eerste Wereldoorlog wordt de expressionistische beweging doorgaans herleid tot Das Cabinet des Dr. Caligari (1920) van Robert Wiene, wiens geschilderde decors van schuine, kronkelende lijnen en schaduwen de psychologische toestanden van de personages naar buiten brachten — het verhaal van een hypnotiseur die een slaapwandelaar opdraagt te moorden.[9] Het Duitse expressionisme werd gedefinieerd door belichting met hoog contrast, vervormd decor en gestileerd spel dat erop gericht was innerlijke toestanden zichtbaar te maken.[9]
Zijn meest verheven beoefenaar was F. W. Murnau, vereerd om het subjectieve gebruik van de camera om de emotionele toestand van een personage te vertolken.[10] Zijn vampierfilm Nosferatu (1922) en Der letzte Mann (1924, in het Engels uitgebracht als The Last Laugh) zijn centraal voor de beweging, waarbij de laatste beroemd is om zijn „ontketende", vrij bewegende camera.[10] Uitgenodigd in Hollywood regisseerde Murnau Sunrise (1927), een romance geprezen om zijn vloeiende camerawerk en lichtende beeldtaal; bij de eerste Academy Awards won hij de prijs voor Unique and Artistic Picture, een categorie die slechts één keer werd toegekend.[11] Murnaus Duitse tijdgenoot Fritz Lang produceerde het grootste spektakel van het tijdperk in het sciencefictionepos Metropolis (1927).[9]
Een andere revolutie ontvouwde zich in de jonge Sovjet-Unie, waar filmmakers de montage theoretiseerden — het creëren van betekenis door de botsing en juxtapositie van shots. De definitieve demonstratie ervan is Pantserkruiser Potemkin (1925) van Sergei Eisenstein, die de muiterij van 1905 aan boord van het slagschip en de opstand in Odessa dramatiseert.[12] De sequentie van de „trappen van Odessa" — die montage gebruikt om afslachtende soldaten, de doden en gewonden, en een trap af tuimelende kinderwagen tegenover elkaar te plaatsen — werd een van de meest geciteerde en geïmiteerde scènes uit de filmgeschiedenis, nagebootst door regisseurs als Brian De Palma in The Untouchables (1987).[12]
Het stomme tijdperk eindigde niet met een langzame vervaging maar met een snelle omwenteling. Warner Bros. had in 1926 zijn geluid-op-schijf Vitaphone-systeem geïntroduceerd, en in 1927 bracht het The Jazz Singer uit, geregisseerd door Alan Crosland — de eerste avondvullende film met gesynchroniseerde opgenomen muziek en lipsynchroon zang en spraak, zij het slechts in geïsoleerde sequenties die ongeveer een kwart van de film besloegen, terwijl de rest nog door tussentitels werd gedragen.[13] Het succes ervan wordt nu begrepen als het moment dat het einde van de stomme film aankondigde, ook al waren de implicaties niet onmiddellijk duidelijk.[1][13] De overgang versnelde snel, en tegen het begin van de jaren 1930 was geluid de industriestandaard geworden.[1]
De artistieke nalatenschap van de stomme film is fundamenteel: de close-up, parallelmontage, de tracking shot, montage en het idee zelf om emotie op te bouwen door montage werden allemaal gevestigd voordat films konden praten, en ze blijven het werkvocabulaire van elke filmmaker sindsdien.[4][12] Toch is de fysieke nalatenschap gevaarlijk dun. Een studie van de Library of Congress uit 2013, The Survival of American Silent Feature Films: 1912–1929, stelde vast dat ongeveer 70 procent van de Amerikaanse stomme speelfilms verloren wordt gewaand, en dat slechts ongeveer 14 procent van de bijna 11.000 die in die periode werden gemaakt in hun oorspronkelijke formaat bewaard zijn gebleven.[14] De voornaamste boosdoeners waren de ontvlambaarheid en chemische instabiliteit van celluloidnitraatfilm en een studiopraktijk om kopieën te verwaarlozen of te vernietigen zodra het commerciële leven van een film was geëindigd.[14]
Die broosheid verleent een stille urgentie aan de stomme canon die wél bewaard is gebleven. Wanneer vandaag een gerestaureerde kopie van The Gold Rush of Sunrise wordt vertoond met een live orkest, treft het publiek geen primitieve voorloper van de moderne film aan, maar een volledig gerealiseerde kunstvorm — een die, beroofd van spraak, leerde alles te zeggen door licht, beweging en de montagesnede.[7][11]
[1]: Britannica, „Silent film era." [2]: Britannica, „Lumiere brothers." [3]: Britannica, „The Great Train Robbery (1903)." [4]: Britannica, „D. W. Griffith — The Birth of a Nation and Intolerance." [5]: Library of Congress, „A Warming Flame: The Musical Presentation of Silent Films." [6]: Britannica, „Charlie Chaplin." [7]: San Francisco Silent Film Festival, „The Gold Rush." [8]: Britannica, „Buster Keaton." [9]: Britannica, „The Cabinet of Dr. Caligari." [10]: Britannica, „F. W. Murnau." [11]: Oscars.org, „Sunrise: A Song of Two Humans." [12]: Britannica, „Battleship Potemkin." [13]: Britannica, „The Jazz Singer (1927)." [14]: Library of Congress, „Library Reports on America's Endangered Silent-Film Heritage" (2013).
Nog geen reacties — wees de eerste.