Hoe een manifest uit 1924 het onbewuste in een atelier veranderde – en een eeuw van kunst, film en beeldvorming hervormde
Het surrealisme werd in 1924 officieel opgericht in Parijs, toen de dichter en criticus André Breton zijn Manifest van het surrealisme publiceerde en een naam gaf aan een nieuwe manier om droom en werkelijkheid te verbinden.[1][2] Meer dan een kunststijl begon het als een literaire en filosofische beweging die "de werking van de geest verkende" en magie en vreemde schoonheid zocht in het unheimliche en het onverwachte.[3]
De wortels ervan lagen in catastrofe. Het surrealisme groeide voornamelijk uit Dada — de anti-kunstbeweging uit oorlogstijd die bewust de rede tartte — en ontwikkelde zich als reactie tegen het rationalisme dat volgens veel van zijn grondleggers tot het bloedbad van de Eerste Wereldoorlog had geleid.[1] Als logica en orde de loopgraven hadden voortgebracht, redeneerden de surrealisten, dan zou de bevrijding te vinden zijn in alles wat de rede onderdrukte: dromen, verlangen, toeval en het irrationele.
De tweede grote bron was de psychoanalyse. Als student geneeskunde had Breton belangstelling gehad voor geestesziekte, en zijn lectuur van Sigmund Freud — die hij in 1921 ontmoette — maakte hem vertrouwd met het begrip van het onbewuste.[2] Sterk leunend op Freuds theorieën over dromen en vrije associatie concludeerde Breton dat het onbewuste de bron van de verbeelding was, en dat het de taak van de kunst was om daaruit te putten.[1][4]
Bretons manifest uit 1924 bood een bijna klinische definitie. Het surrealisme, schreef hij, was "zuiver psychisch automatisme" — de poging om "het werkelijke verloop van het denken" uit te drukken, gedicteerd door de geest "bij afwezigheid van enige door de rede uitgeoefende controle en buiten alle esthetische of morele bekommernis om".[4] Het doel was een versmelting van droom en wakend leven tot wat Breton "een absolute werkelijkheid, een surrealiteit" noemde.[1]
In de praktijk begon dit op papier. In de jaren 1920 experimenteerden surrealistische dichters, onder wie Bretons medewerkers Louis Aragon en Paul Éluard, met automatisch schrijven — ze schreven in een trance-achtige toestand en legden gedachtenassociaties zonder censuur vast, in de overtuiging dat de resulterende beelden een verslag van het onbewuste vormden.[2][1] Het automatisme verhuisde vervolgens naar de beeldende kunst, waar technieken als het automatische tekenen probeerden het onbewuste de hand te laten leiden.[5]
De surrealistische schilderkunst splitste zich al snel in twee brede stromingen, en de spanning daartussen bepaalt de beweging.[1]
De eerste was het automatisme, ook organisch of absoluut surrealisme genoemd. Hier wordt de toeschouwer geconfronteerd met abstracte, biomorfe beelden — suggestief maar onbepaald — voortgebracht door toeval en vrije associatie.[1] De term "biomorf" zelf raakte rond de jaren 1930 in gebruik om deze organische, levend ogende vormen te beschrijven.[6]
De tweede was de illusionistische droomschilderkunst (soms veristisch surrealisme genoemd), waarbij kunstenaars een precies, bijna fotografisch realisme gebruikten om onmogelijke of verontrustende taferelen weer te geven — door de droomwereld met hallucinatoire helderheid in plaats van met abstractie uit te beelden.[1] Een cruciale voorloper voor deze stroming was Giorgio de Chirico, wiens "metafysische" schilderijen van vóór de oorlog, met lege pleinen, lange schaduwen en etalagepoppen, een diepgaande invloed op de surrealisten uitoefenden; zijn werk vormde Max Ernst, Dalí en Magritte in gelijke mate.[7]
Max Ernst, die al een vooraanstaand dadaïst was geweest, werd een van de grote technische uitvinders van het surrealisme. Rond 1925 bedacht hij de frottage (Frans voor "wrijven"), waarbij hij papier over gestructureerde oppervlakken legde — vloerplanken, bladeren, touw — en er met potlood overheen wreef, om de toevallige patronen vervolgens om te vormen tot fantastische wezens en landschappen.[8] De resulterende beelden, ingegeven door vrije associatie, gebruikte hij in zijn prentenserie Histoire naturelle (1926); een verwante schildertechniek, de grattage, schraapte verf over gestructureerde voorwerpen.[8][9] Zijn Two Children Are Threatened by a Nightingale (1924), waarop een echt houten hek en een knop zijn bevestigd aan een geschilderd droomlandschap, ontstond in precies het jaar van de oprichting van het surrealisme.[10]
Joan Miró ondertekende het surrealistische manifest in 1924 en werd geprezen om de manier waarop hij onbewuste ervaring uitbeeldde — Breton noemde hem "de meest surrealistische van ons allemaal".[11] Zijn reeks "droomschilderijen" uit 1925 tot 1927, met schematische lijnen en zwevende vormen tegen schaarse, monochrome ondergronden, werd tot voorbeeld van het surrealistische automatisme, al tonen zijn zorgvuldige voorbereidende potloodlijnen aan dat de spontaniteit deels een illusie was.[12] Samen met Jean Arp gaf Miró de biomorfe abstractie haar definitieve vocabulaire.[6]
Yves Tanguy, grotendeels autodidact, werd naar verluidt bekeerd tot de schilderkunst door een doek van de Chirico dat hij in 1923 zag, en sloot zich in 1925 aan bij de surrealistische groep.[13] Van 1927 tot zijn dood schilderde hij één obsessief onderwerp: verlaten, droomachtige landschappen bevolkt door verzonnen rotsachtige en biomorfe vormen, weergegeven met nauwgezet, illusionistisch detail — die beide surrealistische stromingen verenigden in één vreemde, onaardse ruimte.[13]
Geen enkele kunstenaar maakte het surrealisme beroemder dan Salvador Dalí. Nadat hij Freud had ontdekt en zich eind jaren 1920 bij de Parijse surrealisten had aangesloten, ontwikkelde Dalí rond 1930 wat hij de paranoïsch-kritische methode noemde, waarbij hij bewust hallucinaties opwekte om zijn onderbewustzijn te ontginnen.[14] Zijn The Persistence of Memory (1931), met zijn smeltende horloges uitgedrapeerd over een dood landschap, werd een wereldwijde sensatie en voor velen het zinnebeeld bij uitstek van de beweging.[15]
De Belgische schilder René Magritte streefde een koelere, meer filosofische variant van droomrealisme na. Zijn The Treachery of Images (1929) toont een minutieus geschilderde pijp boven de woorden "Ceci n'est pas une pipe" ("Dit is geen pijp") — een onbewogen overpeinzing over de kloof tussen woord, beeld en object die een icoon van de moderne kunst werd.[16]
De in Engeland geboren schilder en schrijver Leonora Carrington kwam tot het surrealisme via een relatie met Max Ernst en werd centraal in de kringen ervan in Frankrijk en New York, voordat ze zich voor de rest van haar leven in Mexico vestigde.[17] Haar beklemmende, autobiografische schilderijen putten uit Keltische mythologie, alchemie, metamorfose en het occulte; ze was ook schrijver, en haar bekendste roman, The Hearing Trumpet (1974), volgt een oude vrouw een magische en vreemde wereld in.[17]
Het surrealisme hechtte evenveel waarde aan samenwerking en toeval als aan individuele visie. Zijn emblematische groepsmethode was het verfijnde lijk (cadavre exquis), in 1925 in Parijs uitgevonden door surrealisten waaronder Tanguy, Jacques Prévert, Breton en Marcel Duchamp.[18] Elke speler tekent of schrijft op een gevouwen vel en verbergt zijn bijdrage voordat hij het doorgeeft, zodat de voltooide figuur — blind samengesteld door meerdere handen — tevoorschijn komt als een fantastisch samenstel dat geen enkele geest had kunnen plannen.[18] De naam kwam van de eerste zin die het spel voortbracht: "Le cadavre exquis boira le vin nouveau" ("Het verfijnde lijk zal de nieuwe wijn drinken").[18]
De beweging bereikte vrijwel onmiddellijk de film. Un Chien Andalou (1929), mede geschreven en geregisseerd door Dalí en Luis Buñuel, blijft de meest gevierde van alle surrealistische films — een stortvloed aan schokkende, droomachtige beelden die voortgaat volgens droomlogica in plaats van narratieve zin, een bewuste aanslag op de rationele verwachtingen van de toeschouwer.[19]
De beeldtaal van het surrealisme deed al snel zijn intrede in Hollywood. Tegen de jaren 1940 was Dalí's naam in Amerika synoniem met de beweging, en regisseur Alfred Hitchcock huurde hem in om de droomsequentie voor Spellbound (1945) te ontwerpen, omdat hij de "architecturale scherpte" en levendigheid van Dalí's schilderkunst wilde in plaats van de wazige beeldconventie die destijds voor dromen werd gebruikt.[20] Zulke psychoanalytisch geladen droomsequenties werden een vast bestanddeel van Hollywood.[20]
De Tweede Wereldoorlog verstrooide de beweging: Dalí, Ernst, André Masson, Breton en anderen ontvluchtten het door de nazi's overheerste Europa naar de Verenigde Staten in de late jaren 1930 en vroege jaren 1940.[21] Daar vormden hun automatistische methoden rechtstreeks de opkomst van het abstract expressionisme — Jackson Pollock en zijn tijdgenoten namen het automatisme en het spontane gebaar in zich op, en de emigrant Arshile Gorky vormde een levende brug tussen het surrealisme en de nieuwe Amerikaanse schilderkunst.[21]
Toch eindigde het surrealisme nooit echt. Veel kunstenaars bleven het nog lang na de oorlog beoefenen, en zijn DNA is nu overal — in de surreële juxtaposities van de reclame, in de droomsequenties van de film en in de aanhoudende fascinatie van de hedendaagse kunst voor het unheimliche.[21] Wat begon als de gok van één dichter op het onbewuste, is de meest duurzame weddenschap in de moderne kunst gebleken: dat de dromende geest, gegeven een atelier, nooit door de dingen heen zou raken die hij ons kan tonen.
Nog geen reacties — wees de eerste.