1. Home
  2. Ontdekken
  3. Symbolism: Painting the Invisible World
Symbolism: Painting the Invisible World
RedactioneelArt

Symbolisme: De onzichtbare wereld schilderen

Hoe een generatie fin-de-siècle-kunstenaars zich afkeerde van de zichtbare wereld en zich richtte op de droom, de mythe en het innerlijke leven van de geest

CE
Caleido Editorial Team17 juni 20269 min lezen0 weergaven

Een beweging tegen het zichtbare

In de laatste decennia van de negentiende eeuw keerde een generatie Europese kunstenaars en schrijvers zich af van de oppervlakken van de alledaagse wereld en wendde zich tot wat daaronder lag — dromen, mythen, spiritueel verlangen en de turbulentie van de innerlijke geest. Deze beweging zou Symbolisme gaan heten, en zij stelde zich bewust op tegen de overheersende stromingen van haar tijd: de zorgvuldige observatie van het Realisme, de sociale documentatie van het Naturalisme, en zelfs de vluchtige optische sensaties van het Impressionisme.[1] Waar die bewegingen de wereld trachtten vast te leggen zoals hij verscheen, wilden de symbolisten ideeën, stemmingen en het „Ideaal“ in waarneembare vorm kleden.[2]

De term zelf ontstond in de literatuur voordat hij ooit op de schilderkunst werd toegepast. De Franse criticus en dichter Jean Moréas bedacht hem in 1886 en gebruikte hem om de poëzie van Stéphane Mallarmé en Paul Verlaine te beschrijven.[1] Op 18 september 1886 publiceerde Moréas zijn „Symbolistisch Manifest“ in de Parijse krant Le Figaro, waarin hij de beweging formeel definieerde en haar onderscheidde van de decadenten met wie zij vaak werd verward.[2] Het manifest pleitte voor een kunst van suggestie in plaats van uitspraak — poëzie die, in de geest van Mallarmé, zou suggereren in plaats van benoemen, en „niet het ding maar het effect dat het teweegbrengt“ uitbeeldde.[2]

Oorsprong en context

Het Symbolisme verscheen niet uit het niets. Zijn belangrijkste voorloper was de dichter Charles Baudelaire, wiens bundel uit 1857 Les Fleurs du mal een geladen, symbolische taal in de Franse poëzie introduceerde en wiens theorie van „correspondenties“ — het idee dat kleuren, klanken en geuren elkaar weerkaatsen en wijzen naar een verborgen spirituele orde — een fundamentele tekst voor de beweging werd.[2] Baudelaire zelf werd diepgaand gevormd door de Amerikaanse schrijver Edgar Allan Poe, wiens werk hij zeer bewonderde en in het Frans vertaalde.[2]

De beweging kristalliseerde uit in Frankrijk en België en verspreidde zich over heel Europa.[2] Zij behoorde tot de bredere culturele stemming van het fin de siècle — een periode gekenmerkt door angst voor industrialisatie en materialisme, een fascinatie voor het occulte en het onderbewuste, en een honger naar spirituele betekenis die de wetenschap uit de wereld leek te hebben weggezogen.[3] Die honger vond een van haar meest theatrale uitlaatkleppen in de Salon de la Rose+Croix, een reeks van zes tentoonstellingen die tussen 1892 en 1897 in Parijs werden gehouden door de schrijver en mysticus Joséphin Péladan, die de academische kunst en het realisme verwierp ten gunste van een kunst van mystiek en idealistisch aanzien.[3] Deze salons, met muziek van Erik Satie, lieten zien hoe nauw de symbolistische schilderkunst verweven was met poëzie en muziek.[3]

Bepalende kenmerken

Wat de uiteenlopende kunstenaars die als symbolisten worden bestempeld verenigt, is geen gedeelde stijl — zij schilderden op radicaal verschillende manieren — maar een gedeelde houding. Zij verwierpen de realistische uitbeelding van de natuurlijke wereld ten gunste van denkbeeldige, droomachtige rijken, bevolkt door mysterieuze figuren ontleend aan de literatuur, de Bijbel en de Griekse mythologie.[1] Hun werk was geladen met nieuwe psychologische inhoud, met name het erotische en het mystieke, en keerde obsessief terug naar een reeks geladen thema's: liefde, angst, beklemming, dood, seksueel ontwaken en onbeantwoord verlangen.[1]

Cruciaal voor het Symbolisme was het beginsel dat een schilderij een stemming of een idee moest oproepen in plaats van een verhaal te illustreren. Het beeld was een vehikel voor suggestie, dubbelzinnigheid en mijmering — een deur naar het subjectieve en het bovennatuurlijke in plaats van een venster op het waarneembare.[4] Deze nadruk op het innerlijke leven, op droom en het onbewuste, zou de meest duurzame erfenis van de beweging blijken te zijn.

Gustave Moreau en de bejuweelde verbeelding

Onder de centrale figuren van de beweging gaf Gustave Moreau het Symbolisme enkele van zijn rijkste en meest weelderige beelden. Hij wordt, samen met Odilon Redon en Pierre Puvis de Chavannes, gerekend tot de schilders die de symbolistische esthetiek het meest waarachtig vertegenwoordigen.[5] Zijn aquarel The Apparition, geschilderd tussen ongeveer 1874 en 1876 en nu in het Musée d'Orsay, toont Salome geconfronteerd met een visioen van het afgehakte, met een aureool omgeven hoofd van Johannes de Doper dat voor haar zweeft en onophoudelijk bloedt.[6] De dichte, bejuweelde ornamentiek en de versmelting van erotiek met morbiditeit maakten het werk tot een sensatie toen het voor het eerst werd getoond op de Parijse Salon van 1876.[6] Moreaus kunst schepte juist behagen in de dubbelzinnigheid die de symbolisten koesterden: omdat niemand in de scène rechtstreeks op de verschijning reageert, blijft onduidelijk of het visioen echt, ingebeeld of een collectieve hallucinatie is.[6]

Odilon Redon en de kunst van de droom

Waar Moreau in kleur en goud werkte, begon Odilon Redon in de duisternis. Als jongeman maakte hij visionaire houtskooltekeningen en lithografieën die hij zijn noirs noemde — zwarte werken vol zwevende hoofden, lichaamloze ogen en vreemde wezens die uit een nachtmerrie lijken te zijn weggedreven.[7] Het terugkerende motief van het eenzame, alziende oog, zoals in zijn behandelingen van de Cycloop, werd een symbool van de innerlijke wereld die Redon zichtbaar wilde maken.[7] Redon werd juist met het Symbolisme geassocieerd omdat het hem minder ging om het kopiëren van de zichtbare wereld dan om het verkennen van droom, mythe, spiritualiteit en het onderbewuste.[7] Zijn droomachtige beeldtaal zou hem later tot een held van de surrealisten maken; hun leider André Breton behoorde tot zijn grote bewonderaars.[7]

Edvard Munch en de schreeuw van de moderne angst

In Noorwegen bouwde Edvard Munch (1863-1944) voort op de centrale grondbeginselen van het laat-negentiende-eeuwse Symbolisme — bovenal de belangstelling voor het uitdrukken van individuele emotionele ervaring — en werd daarmee een voorloper van het Duitse expressionisme in het vroege twintigste eeuw.[8] Zijn beroemdste beeld, The Scream, werd in 1893 geschilderd; de versie van het Nationaal Museum van Noorwegen in Oslo is uitgevoerd in tempera en vetkrijt op karton.[9] Munch zei dat het werk voortkwam uit een echte ervaring — wandelend over een weg bij zonsondergang met twee vrienden, voelde hij „een grote, oneindige schreeuw“ door de natuur gaan — en de vervormde centrale figuur van het schilderij en de bloedrode hemel vertalen die angst in een universeel symbool van de moderne angst.[9] The Scream behoorde tot zijn grote cyclus over liefde en dood, de Levensfries, die groeide van zes schilderijen die in 1893 in Berlijn werden getoond tot tweeëntwintig werken die in 1902 onder die titel werden tentoongesteld op de Berlijnse Secession.[8]

Gustav Klimt en het gouden visioen

In Wenen transformeerde Gustav Klimt (1862-1918) de symbolistische allegorie tot een glinsterende, decoratieve taal die geheel de zijne was.[10] In 1897 werd hij een van de oprichtende leden en eerste voorzitter van de Wiener Secession, een groep die vastbesloten was te breken met het conservatieve establishment en de stad open te stellen voor internationale stromingen.[10] Tijdens zijn gevierde „Gouden Fase“ maakte Klimt uitgebreid gebruik van bladgoud en ingewikkelde patronen, deels geïnspireerd door de Byzantijnse mozaïeken die hij in Ravenna zag.[11] Zijn bekendste schilderij, The Kiss, uitgevoerd in 1907-1908 in olieverf en bladgoud, toont een paar in rijk versierde gewaden, knielend aan de rand van een bloeiende weide.[11] Het bevindt zich nu in het Belvedere in Wenen; het werd, nog onvoltooid, door de Oostenrijkse staat gekocht toen het in 1908 voor het eerst werd tentoongesteld.[11]

Een ruimere kring

Deze vier waren nooit alleen. De muurschilder Pierre Puvis de Chavannes (1824-1898) werd met zijn bleke, vlakke, frescoachtige composities bewonderd door een jongere generatie, waaronder Paul Gauguin en Georges Seurat.[5] Gauguin zelf wordt, met zijn antinaturalistische vlakke kleurvlakken en zijn belangstelling voor het symbolische en het primitieve, tot de symbolisten gerekend, evenals de Belgische schilders Fernand Khnopff en Jean Delville en Britse kunstenaars in de kring van de prerafaëlieten zoals Edward Burne-Jones en Aubrey Beardsley.[1] Door deze nationale varianten heen hield de gemeenschappelijke draad stand: het schilderij als vehikel voor het ongeziene.

Nalatenschap

Het Symbolisme loste rond de eeuwwisseling op als samenhangende beweging, maar zijn invloed straalde uit naar bijna elke stroming van de moderne kunst. Zijn nadruk op emotionele expressie voedde rechtstreeks het Expressionisme, en zijn fascinatie voor droom en het onbewuste anticipeerde op en inspireerde het Surrealisme.[2] Zijn decoratieve, golvende gevoeligheid vormde de Art Nouveau, terwijl in de literatuur zijn toewijding aan suggestie en de muziek van de taal modernistische dichters als T. S. Eliot en W. B. Yeats beïnvloedde.[2] Door erop te staan dat het diepste onderwerp van de kunst niet de zichtbare wereld was maar het onzichtbare leven van gevoel, mythe en geest, hielpen de symbolisten de grond effenen waarop een groot deel van de twintigste-eeuwse kunst zou worden gebouwd.

References

  1. 1.Symbolism — Art Term. Tate ↗
  2. 2.Symbolism (movement). Wikipedia ↗
  3. 3.Mystical Symbolism: The Salon de la Rose+Croix in Paris, 1892–1897. Peggy Guggenheim Collection ↗
  4. 4.Symbolism | Keyword | Heilbrunn Timeline of Art History. The Metropolitan Museum of Art ↗
  5. 5.Pierre Puvis de Chavannes | Impressionist, Symbolist, Murals. Encyclopædia Britannica ↗
  6. 6.The Apparition (Moreau, Musée d'Orsay). Wikipedia ↗
  7. 7.Beyond the Visible: The Art of Odilon Redon. The Museum of Modern Art ↗
  8. 8.Edvard Munch | The Scream, Paintings, Madonna, The Sun, Art, & Facts. Encyclopædia Britannica ↗
  9. 9.Edvard Munch, The Scream — Nasjonalmuseet Collection. Nasjonalmuseet (National Museum of Norway) ↗
  10. 10.Gustav Klimt | Biography, The Kiss, Paintings, Art, & Facts. Encyclopædia Britannica ↗
  11. 11.The Kiss (Klimt). Wikipedia ↗
  12. 12.Pierre Puvis de Chavannes. Wikipedia ↗
symbolismarthistory
Discussie0 reacties

Meld je aan om mee te doen aan de discussie.

Nog geen reacties — wees de eerste.

caleido

versie 1.0.372

Word lid van DiscordomelasOver onsStedenPrivacybeleidServicevoorwaardenGegevensverwijderingHelp
© 2026 Caleido