Van stille Romeinse spektakels tot bijbelse breedbeeldtaferelen en digitale slagvelden is het epos al meer dan een eeuw de meest ambitieuze verteltrant van de cinema.
Het epos behoort tot de oudste en duurste genres van de cinema en onderscheidt zich vooral door zijn schaal. Epische films worden gekenmerkt door "grote schaal, een meeslepende reikwijdte en spektakel" en combineren doorgaans spectaculaire decors, weelderige kostuums, een meeslepende muziekpartituur en een ensemblecast.[1] Veel van de bepalende conventies van het genre stammen rechtstreeks af van de antieke epische poëzie — de traditie die wordt belichaamd door het Gilgamesj-epos en de werken van de Trojaanse oorlogscyclus — overgebracht naar een visueel medium dat in staat is legers, rijken en eeuwen geschiedenis weer te geven.[1]
In de praktijk neigt de vorm naar grootse historische, mythologische of religieuze onderwerpen die over lange speelduren worden verteld, vaak opgebouwd rond één levensgrote hoofdpersoon wiens reis het gewicht van een hele beschaving draagt. Omdat ze enorme decors, opnames op locatie en menigten figuranten vereisen, behoren epossen consequent tot de duurste producties van hun tijd,[1] waardoor het genre evenzeer een prestatie van industriële ambitie als van kunstzinnigheid is.
Hoewel het epos tegenwoordig sterk met Hollywood wordt geassocieerd, kwam de eerste grote bloei ervan in Italië. Cabiria (1914) van Giovanni Pastrone, een stil spektakel dat zich afspeelt tijdens de Tweede Punische Oorlog, vestigde veel van de grondbeginselen van het genre.[2] Pastrone introduceerde de carrello — een verrijdbare camerawagen, gepatenteerd bij Itala Film — die de camera door zijn enorme decors liet glijden, een innovatie die een industriestandaard werd, naast andere vernieuwingen zoals diffuse belichting, parallelle sequenties en grootse decors en miniaturen.[4] Bij een gerestaureerde vertoning in 2006 in Cannes betoogde Martin Scorsese dat het wellicht Pastrone is, en niet D. W. Griffith, die de eer van de uitvinding van de epische film verdient, en dat Pastrones werk Griffith mogelijk heeft geïnspireerd.[3]
Cabiria was een internationaal succes en had grote invloed op de Amerikaanse regisseur D. W. Griffith voor zijn epische films The Birth of a Nation (1915) en Intolerance (1916).[4] Griffith maakte Intolerance als reactie op de kritiek — waaronder beschuldigingen van racisme — die The Birth of a Nation had omgeven, waarbij hij vier parallelle verhalen uit verschillende historische tijdperken in elkaar vlocht en monumentale Babylonische decors en meer dan 3.000 figuranten inzette.[5][6] Samen hielpen deze stille producties de blijvende grammatica van het genre vast te leggen: spektakel, historische reikwijdte en pure fysieke omvang.
Geen figuur deed meer om het epos tot een Hollywood-instituut te maken dan Cecil B. DeMille, die een groot deel van zijn reputatie bouwde op bijbels en religieus spektakel.[7] Zijn stille The Ten Commandments (1923) en latere geluidsepossen zoals Samson en Delila (1949) — een winstgevende hit waarvan het succes hielp een Hollywood-manie voor bijbelfilms te ontketenen — bepaalden de vrome en tegelijk weelderige formule die het publiek ging verwachten.[7]
DeMilles carrière culmineerde in een geluidsremake van zijn eigen eerdere succes: de versie uit 1956 van De Tien Geboden, met Charlton Heston als Mozes en Yul Brynner als de farao Ramses. Het was zijn laatste film, en zijn enorme schaal en met een Oscar bekroonde speciale effecten maakten het tot het werk waarom hij het best wordt herinnerd.[7] DeMilles mengeling van morele ernst, weelderig ontwerp en publieksvriendelijke showmanship maakte het religieuze epos tot een commerciële steunpilaar en een sjabloon voor de komende gouden eeuw van het genre.
Het epos bereikte zijn commerciële hoogtepunt in de jaren vijftig en de vroege jaren zestig, grotendeels aangedreven door Hollywoods strijd met een nieuwe rivaal: de televisie. Toen het bioscoopbezoek terugliep, zochten de studio's naar technische innovaties die het kleine scherm niet kon evenaren. Het breedbeeldproces CinemaScope, geïntroduceerd met het bijbelepos Het gewaad in 1953, gaf de bioscopen een panoramaformaat dat de televisie niet kon reproduceren, en het opende de weg naar een reeks weelderig geproduceerde historische en bijbelse spektakels.[8][9]
Tot die reeks behoorde Ben-Hur (1959) van William Wyler, op dat moment de grootste en duurste productie die de industrie had gezien, waarvan de strijdwagenrace een van de meest gevierde actiesequenties van de cinema werd.[10] Ben-Hur won elf Academy Awards, waaronder die voor beste film en beste regie — een record dat sindsdien is geëvenaard, maar nooit overtroffen.[10][11]
Hollywood werkte steeds vaker samen met buitenlandse studio's en filmde op exotische locaties, met films als El Cid (1961) als resultaat.[1] Het epos was ook nooit een puur Amerikaanse vorm: het Japanse De zeven samoerai (1954) en het Indiase Mughal-e-Azam (1960) toonden de wereldwijde reikwijdte van het genre aan, terwijl de hausse uiteindelijk werd afgesloten met producties als Cleopatra (1963) en de monumentale Sovjet-versie van Oorlog en vrede (1967-68).[1]
Waar DeMille het spektakel van het epos definieerde, verhief David Lean het tot kunst. Geboren nabij Londen in 1908, klom Lean op van filmmonteur tot regisseur en werd hij beroemd om grootschalige historische epossen die zich onderscheidden door hun visuele grandeur en psychologische diepte.[12] Zijn The Bridge on the River Kwai (1957) — die geallieerde krijgsgevangenen toont die worden gedwongen een spoorbrug te bouwen in een Japans krijgsgevangenkamp in Birma — won zeven Academy Awards, waaronder die voor beste film en beste regie.[13]
Lean liet hierop Lawrence of Arabia (1962) volgen, opgenomen in 70mm en vaak beschouwd als zijn meesterwerk.[14] De film won zeven Oscars, waaronder die voor beste film en Leans tweede prijs voor beste regie.[14] Hij zette de reeks voort met Doctor Zhivago (1965), een episch historisch liefdesverhaal tegen de achtergrond van de Russische Revolutie en bewerkt naar de roman van Boris Pasternak.[15] Het American Film Institute heeft Lean geëerd als "een echte filmkunstenaar" en een compromisloos oeuvre gevierd waarin "hartstocht en originaliteit" schuilgaan onder een oppervlak van ogenschijnlijke ingetogenheid.[12]
De gouden eeuw trok ook regisseurs aan die later om heel ander werk bekend zouden worden. Stanley Kubrick regisseerde Spartacus (1960), met Kirk Douglas als de gladiator die een slavenopstand tegen Rome leidt.[16] Kubrick had de oorspronkelijke regisseur, Anthony Mann, vroeg in de productie vervangen; Douglas' bedrijf produceerde de film ook.[17] Op dat moment de duurste film die in Hollywood was gemaakt, met een budget van ongeveer twaalf miljoen dollar, zette Spartacus over een langdurige opname een cast van duizenden in en won vier Academy Awards.[17]
De film draagt een eigen historische betekenis die zijn schaal overstijgt: door de op de zwarte lijst geplaatste scenarioschrijver Dalton Trumbo openlijk te vermelden, hielp hij de zwarte lijst van Hollywood te doorbreken.[16][17] Spartacus blijft enigszins een anomalie in Kubricks filmografie — een studio-epos gemaakt binnen het systeem waarbuiten hij later zou werken — en toch staat het als een mijlpaal van het genre.[17]
De commerciële dominantie van het epos vervaagde na het midden van de jaren zestig, toen oplopende budgetten en veranderende smaken de vorm financieel hachelijk maakten.
De moderne heropleving van het genre wordt gewoonlijk toegeschreven aan Gladiator (2000) van Ridley Scott, die het Romeinse epos deed herrijzen en vijf Academy Awards won, waaronder die voor beste film.[18] Een verandering in de productiemethode lag aan deze comeback ten grondslag: in plaats van hele decors te bouwen en enorme menigten te mobiliseren, breiden moderne epossen fysieke decors digitaal uit — voor Gladiator werd een replica van ongeveer een derde van het Colosseum gebouwd en werd de rest toegevoegd met computergegenereerde beelden.[18] Deze verschuiving van massa's figuranten naar CGI veranderde fundamenteel de manier waarop epossen worden gemaakt, terwijl hun verhalende ambitie behouden bleef.[1] De golf die volgde omvatte The Lord of the Rings: The Return of the King (2003) van Peter Jackson, die het aller-tijdenrecord evenaarde met elf Oscars.[19]
Meer dan een eeuw lang heeft het epos gefunctioneerd als het grootste uitstalraam van de cinema — het genre waar studio's naar grijpen wanneer zij de volle reikwijdte van de kracht van het medium willen tonen. Van Pastrones glijdende camera tot DeMilles bijbelse taferelen, Leans schilderachtige vergezichten en de digitale slagvelden van het heden heeft het epos voortdurend de meest geavanceerde technologie van elk tijdperk in zich opgenomen, terwijl het zijn wezenlijke belofte intact hield: geschiedenis, mythe en menselijk streven weer te geven op een schaal die geen enkele andere kunstvorm kan evenaren.[1] Zijn bepalende spanning — tussen spektakel en substantie, commercie en kunst — blijft de bron van zowel zijn risico als zijn blijvende fascinatie.
Nog geen reacties — wees de eerste.