Hoe een muziek die ontstond in de Afro-Amerikaanse gemeenschappen van New Orleans improvisatie tot een kunstvorm verhief en de wereld veroverde
Weinig muziektradities hebben zo ver gereisd, of zijn zo onophoudelijk veranderd, als de jazz. Hij ontstond in de late negentiende en vroege twintigste eeuw uit de Afro-Amerikaanse gemeenschappen van New Orleans en versmolt vele oudere muziekstromen tot iets nieuws.[1] Binnen enkele decennia had hij de populaire muziek in de hele Verenigde Staten hervormd, de Atlantische Oceaan overgestoken en werd hij door het Amerikaanse Congres erkend als "een zeldzame en waardevolle nationale Amerikaanse schat" en door de Verenigde Naties als een wereldwijde kracht voor dialoog en vrijheid.[2][3] Dit is het verhaal van hoe dat gebeurde.
De jazz kreeg vorm in New Orleans vóór 1895, in een stad waarvan de ongebruikelijke culturele mix — Frans, Spaans, Afrikaans, Caribisch en meer — een vruchtbare voedingsbodem voor muzikale innovatie schiep.[4] Zijn grondstoffen hingen al in de lucht: de blues, die voortkwam uit de spirituals, werkliederen, field hollers en kreten van de Afro-Amerikaanse gemeenschappen in het Diepe Zuiden; de ragtime, met zijn gesyncopeerde, "gerafelde" pianoritmes die in de jaren 1890 een nationale sensatie werden; spirituals en hymnen; en de marsen die werden gespeeld door de koperblazersorkesten die een vast onderdeel waren van optochten en begrafenissen.[1][4]
De Afro-Amerikaanse gemeenschap leverde de diepste fundamenten van de muziek — blues, spirituals en improvisatie.[4] Een oudere Afrikaanse herinnering bleef ook hangen op het Congo Square van de stad, waar zich vanaf het midden van de achttiende eeuw tot slaaf gemaakte mensen hadden verzameld om Afrikaanse dansen en muzikale elementen te bewaren, waaronder call-and-response-patronen die de West-Afrikaanse praktijk weerspiegelen.[4] Tegen de jaren 1880 begonnen formeel geschoolde Creoolse muzikanten van kleur samen te werken met zwarte muzikanten uit uptown; de segregatiewetten van de jaren 1890 dreven de twee groepen paradoxaal genoeg samen, waarbij de gedisciplineerde Creoolse benadering versmolt met de improvisatorische stijl uit uptown.[4]
De figuur die op deze drempel het vaakst wordt genoemd, is de kornettist Buddy Bolden (1877–1931), die tussen ongeveer 1895 en 1900 improviseerde op bekende deuntjes, hun tempo versnelde en blues en spirituals erin verweefde.[1][4] Wanneer kornet, klarinet en trombone samen improviseerden, was het resultaat het kenmerkende polyfone geluid van de vroege New Orleans-jazz.[4]
De eigenlijke New Orleans-jazz kreeg vorm in de vroege jaren 1910 en combineerde marsen van koperblazersorkesten, Franse quadrilles, ragtime en blues met collectieve, polyfone improvisatie.[1] Toen de muzikanten de stad verlieten, verspreidde de muziek zich snel over het hele land.
Zijn veruit meest transformerende vroege figuur was Louis Armstrong (1901–1971), geboren en getogen in New Orleans.[5] Toen hij in de jaren 1920 bekendheid kreeg als trompet- en kornetspeler, verschoof Armstrong de focus van de jazz van collectieve improvisatie naar de solist.[5] Op zijn Hot Five- en Hot Seven-opnamen van 1925–1928 veranderden zijn improvisaties de muziek voorgoed door de improviserende solist tot middelpunt van de uitvoering te maken.[5][6] De opname West End Blues uit 1928 wordt algemeen beschouwd als een mijlpaal van de twintigste-eeuwse muziek; ze bevat ook Armstrongs tedere scatzang, waarbij hij frasen uitwisselt met de klarinet — een vocale stijl die de jonge Billie Holiday aanhaalde als haar eerste kennismaking met scat.[7] Armstrong was, kortom, de eerste grote jazzsolist.[8]
Tegen het midden van de jaren 1930 was de jazz uitgegroeid tot de dominante populaire muziek van Amerika. Swing — de dansbare big-bandstijl van bandleiders als Fletcher Henderson en Benny Goodman — was van ongeveer 1935 tot 1946 de toonaangevende vorm van Amerikaanse populaire muziek.[9] Het symbolische begin van het tijdperk wordt vaak gedateerd op het optreden van klarinettist Benny Goodman in de Palomar Ballroom in Los Angeles op 21 augustus 1935.[10]
Geen figuur belichaamt de groeiende verfijning van de jazz beter dan Duke Ellington (1899–1974), pianist, componist en bandleider vanaf 1924.[11] Zijn orkest werd in 1927 het huisorkest van Harlems Cotton Club, en live radio-uitzendingen verspreidden zijn reputatie door het hele land.[11] Ellington schreef of werkte mee aan meer dan duizend composities — de grootste op plaat vastgelegde persoonlijke nalatenschap in de jazz — en zijn werk varieerde van dansnummers tot ambitieuze uitgebreide stukken, waarvan vele standards werden.[11]
Het tijdperk bracht ook de zangeres voort die de jazzzang opnieuw vormgaf: Billie Holiday (1915–1959), bekend als "Lady Day."[12] In 1939 voerde ze voor het eerst Strange Fruit uit, een rauw protest tegen het lynchen van Afro-Amerikanen, in het New Yorkse Café Society; het werd de best verkochte plaat van haar carrière en een mijlpaal in de verbintenis van jazz en sociaal geweten.[12]
In de vroege tot midden jaren 1940 duwde een groep jonge muzikanten in de clubs van Harlem — vooral Minton's Playhouse — de jazz weg van de dansbare swing naar een muziek om naar te luisteren.[13] Bebop was snel, harmonisch dicht en gebouwd voor virtuoze improvisatie, met snelle akkoordwisselingen, hoekige melodieën en vervangende akkoorden.[13]
Zijn twee architecten waren altsaxofonist Charlie Parker en trompettist Dizzy Gillespie, die de hogere intervallen van akkoorden verkenden voorbij de septiemen die de jazzharmonie lange tijd hadden bepaald.[13] Tussen 1943 en 1945 leidden ze de nieuwe beweging met opnamen als "Groovin' High" en "Salt Peanuts" die de snelheid en energie ervan toonden.[13] Bebop werd het meest invloedrijke fundament voor de generaties jazzmuzikanten die volgden.[13]
De intensiteit van bebop nodigde uit tot reactie en verfijning. Cool jazz verzachtte het frenetieke tempo: trompettist Miles Davis bracht aan het begin van zijn carrière als bandleider de tempo's omlaag op de nonet-sessies van 1949–1950 die later werden uitgebracht als Birth of the Cool, en introduceerde een meer ontspannen, ingehouden geluid en een levensvatbaar alternatief voor bebop.[14]
Hard bop daarentegen keerde terug naar blues en gospel — ruiger en gevoelvoller — en breidde bebop uit met invloeden uit de rhythm-and-blues in handen van groepen als Art Blakey and the Jazz Messengers, Horace Silver en Sonny Rollins.[15]
De volgende sprong was de modale jazz, die de improvisatie organiseerde rond toonladders in plaats van snel bewegende akkoordwisselingen. Davis' Kind of Blue, uitgebracht op 17 augustus 1959, was volledig op modaliteit gebouwd: elke speler kreeg een reeks toonladders die zijn improvisatie omkaderden — en bevrijdden.[16] Opgenomen door een sextet met onder andere de saxofonisten John Coltrane en Cannonball Adderley en pianist Bill Evans, werd het een van de meest geprezen jazzalbums ooit gemaakt.[16] Coltrane nam in 1965 de modale mijlpaal A Love Supreme op.[16]
Tegelijkertijd loste de free jazz de oude structuren volledig op. In november 1959 begon altsaxofonist Ornette Coleman een controversiële residentie in het New Yorkse Five Spot Café en bracht The Shape of Jazz to Come uit; zijn album uit 1960 Free Jazz: A Collective Improvisation gaf de beweging haar naam en liet de gangbare blues- en liedvormen los.[17]
Toen de jaren 1960 overgingen in de jaren 1970, nam de jazz de energie van rock en funk in zich op. Jazzfusion werd aangekondigd door Miles Davis' Bitches Brew (1970), een mijlpaal die elektrische instrumenten en door rock en funk beïnvloede arrangementen in de jazz introduceerde.[17] In de daaropvolgende jaren kreeg het erkenning als grondlegger van de jazzrock en opende het de jazz voor nieuwe publieksgroepen en elektrische klankkleuren.[17]
In al deze stijlen keren bepaalde elementen terug. Improvisatie is een van de bepalende elementen van de jazz: muzikanten interpreteren een deuntje op individuele manieren en bedenken melodieën en solo's op het moment zelf in plaats van het twee keer hetzelfde te spelen.[1] Swing is de belangrijkste en meest blijvende op Afrika gebaseerde ritmische techniek in de jazz, de losse, ongelijkmatige cadans die de muziek levend doet aanvoelen.[1] Blue notes — verlaagde tertsen en septiemen die zijn ontleend aan Afrikaanse muziektradities — geven de jazz zijn kenmerkende emotionele kleur.[1] En call and response, geërfd van Afrikaanse werkliederen en field hollers, verandert de uitvoering in een gesprek, terwijl instrumenten of stemmen elkaar weerklinken en beantwoorden.[1]
De jazz verliet New Orleans bijna zodra hij ontstond, en de Europeanen behoorden tot de eersten buiten de Verenigde Staten die hem omarmden.[18] In het Parijs van de jaren 1930 richtten de in België geboren Romagitarist Django Reinhardt en de Franse violist Stéphane Grappelli in 1934 het Quintette du Hot Club de France op, pioniers van de akoestische "gypsy jazz"-stijl die ertoe bijdroegen dat de gitaar een leidend jazzinstrument werd.[18] Het was een vroeg teken dat de jazz door elke cultuur die hij raakte opnieuw kon worden bedacht.
Erkenning thuis en in het buitenland volgde. Op 23 september 1987 nam het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden H.Con.Res. 57 aan, waarin de jazz werd aangewezen als "een zeldzame en waardevolle nationale Amerikaanse schat" die behoud en steun verdiende.[2] In november 2011 wees UNESCO, op aandringen van pianist Herbie Hancock, 30 april aan als Internationale Jazzdag, om de jazz te vieren als een wereldwijde kracht voor vrede, gelijkheid en interculturele dialoog.[3][19]
Van een kornet die de blues improviseerde in New Orleans tot een herdenking van de Verenigde Naties die continenten overspant, beschreef de jazz een boog die door geen enkele andere Amerikaanse muziek werd geëvenaard — zichzelf rusteloos opnieuw uitvindend terwijl hij trouw bleef aan de improviserende, swingende, conversationele geest waarmee hij geboren werd.
Nog geen reacties — wees de eerste.