Van de mythe van het stuiverroman tot de revisionistische afrekening: hoe de grens het meest duurzame morele landschap van de film werd
De western is ongewoon onder de filmgenres omdat hij minder wordt gedefinieerd door een sfeer of een stijl dan door een specifieke setting: de Amerikaanse grens, het „Oude Westen“ of „Wilde Westen“, ruwweg tussen de Californische goudkoorts van 1849 en de officiële sluiting van de grens in 1890.[1] Binnen dat smalle venster — nauwelijks vier decennia werkelijke geschiedenis — bouwde de cinema een van haar rijkste en meest zelfreflectieve mythologieën op, en keerde obsessief terug naar dezelfde iconografie van paarden, revolvers, veedrijfdriften, eenzame marshals en uitgestrekt open land.
Het genre begon niet met de film. Het narratieve DNA kwam uit negentiende-eeuwse stuiverromans en uit de rondreizende Wild West-shows die het grensleven romantiseerden voor een stedelijk publiek, het bekendst Buffalo Bill's Wild West, een tourend spektakel dat liep van 1883 tot 1913 en hielp de mengeling van feit en fictie in de kern van het genre vast te leggen.[2] Toen de films arriveerden, lag die voorgebouwde mythologie te wachten om gefotografeerd te worden. Het woord zelf kwam laat: de verkorte term „western“, gebruikt om een narratief filmgenre te beschrijven, lijkt te zijn ontstaan in een artikel uit juli 1912 in het tijdschrift Motion Picture World.[2]
Het conventionele startpunt is The Great Train Robbery (1903), een ongeveer twaalf minuten durende stomme film gemaakt door Edwin S. Porter voor de Edison Manufacturing Company.[3] Hoewel het strikt genomen niet de eerste film was die zich in het Westen afspeelde, „legde hij het patroon vast — van misdaad, achtervolging en vergelding — voor de westernfilm als genre“,[4] en hij was technisch baanbrekend, met het gebruik van parallelmontage, opnamen op locatie en een beroemde close-up van een bandiet die rechtstreeks in de camera schiet.[3] De populariteit ervan hielp Gilbert M. „Broncho Billy“ Anderson, die in de film had gespeeld, tot de eerste westernster van het witte doek te maken.[4] In 1990 selecteerde de Library of Congress de film voor bewaring in het National Film Registry als „cultureel, historisch of esthetisch significant“.[3]
Gedurende de volgende drie decennia was de western grotendeels het domein van goedkoop geproduceerde „B“-films en seriefilms, lopendebandwerk van kleinere studio's nadat de grote studio's de vorm grotendeels hadden opgegeven na de komst van het geluid aan het einde van de jaren 1920.[4] Dat veranderde aan het einde van de jaren 1930.
Geen enkele figuur vormde de artistieke identiteit van het genre meer dan John Ford. Zijn Stagecoach (1939) behandelde de western met een nieuwe ernst, transformeerde de allround-acteur John Wayne tot een grote ster en leverde wat velen beschouwen als de klassieke blauwdruk van het genre.[1] Ford keerde herhaaldelijk terug naar Monument Valley op de grens tussen Arizona en Utah, waarvan de tafelbergen en rotspilaren door zijn kadrering het bepalende landschap van het genre werden.[5]
Fords reputatie bereikte haar hoogtepunt met The Searchers (1956), een donkerdere, moreel meer verontrustende film waarin Wayne een obsessieve, raciaal haatdragende man speelt die jarenlang door de wildernis op jacht is naar zijn nichtje. Algemeen beschouwd als Fords meesterwerk, werd hij door het American Film Institute uitgeroepen tot de grootste Amerikaanse western in hun „10 Top 10“-project uit 2008, waarover meer dan 1.500 leiders van de Amerikaanse filmgemeenschap stemden.[6] De invloed ervan reikte ver voorbij het genre: filmmakers waaronder Steven Spielberg, Martin Scorsese en George Lucas hebben hem hulde gebracht, en de obsessieve figuur van Waynes Ethan Edwards wordt algemeen aangehaald als inspiratie voor Travis Bickle in Taxi Driver (1976).[6]
In de jaren 1950 rijpte de western tot een vehikel voor serieuze volwassen thema's — morele dubbelzinnigheid, psychologie, maatschappijkritiek — naast zijn uitbreidende palet van kleur- en breedbeeldfotografie tijdens wat vaak de Gouden Eeuw van het genre wordt genoemd.[4] Howard Hawks, een regisseur die zich evenzeer thuis voelde in de screwballkomedie als in het stoere mannelijke drama, leverde Red River (1948) bij, een epische veedrijfsaga die het AFI later op de vijfde plaats van de grootste westerns rangschikte, en Rio Bravo (1959), een bewust claustrofobische, personagegedreven film opgebouwd rond een portret van mannelijke vriendschap.[7] Hawks' pretentieloze vakmanschap — lange dialoogscènes onderbroken door korte uitbarstingen van geweld — werd een model van ingetogen genrefilm.[7]
De meest provocerende bijdrage van het decennium was High Noon (1952), geregisseerd door Fred Zinnemann en met Gary Cooper in een met een Oscar bekroonde rol als een marshal die door zijn stad in de steek wordt gelaten terwijl hij een terugkerende bende moordenaars het hoofd biedt, bijna in realtime verteld.[8] Breed gelezen als een allegorie van morele isolatie te midden van de angsten van de Koude Oorlog, eindigde hij op de tweede plaats op de AFI-lijst van grootste westerns en hielp hij de weg te openen voor films zo uiteenlopend als de zelfbewust mythische Shane (1953) en het levendig psychologische Johnny Guitar (1954).[8]
Tegen het midden van de jaren 1960 vond het genre een radicale heruitvinding in het buitenland. De Italiaanse regisseur Sergio Leone vestigde de „spaghettiwestern“ met zijn Dollartrilogie — A Fistful of Dollars (1964), For a Few Dollars More (1965) en The Good, the Bad and the Ugly (1966) — met Clint Eastwood als de woordkarige, moreel dubbelzinnige „Man zonder naam“, een verbindende figuur die werd bedacht door de Amerikaanse distributeur United Artists om de films als een trilogie op de markt te brengen.[9] Leones stijl — operatische breedbeeldcomposities, extreme close-ups, uitgerekte spanning en gestileerd geweld — brak resoluut met de Hollywood-conventie.
Onafscheidelijk van die stijl was componist Ennio Morricone, wiens muziek even herkenbaar werd als de beelden. In Once Upon a Time in the West (1968), gemaakt voor een Amerikaanse studio, schreef Morricone voor elk hoofdpersonage een afzonderlijk muzikaal motief, wat de operatische kwaliteit van de film verdiepte.[10] De film castte Henry Fonda — lang een symbool van fatsoen — tegen de verwachting in als een koelbloedige moordenaar, naast Charles Bronson, Claudia Cardinale en Jason Robards, in wat critici beschrijven als zowel een parodie als een grafrede op de westernconventies en „een van de zuiverste cinematografische spektakels die ooit op film zijn vastgelegd“.[10]
De commerciële dominantie van de western vervaagde in de late jaren 1960 en 1970. Televisiewesterns, die rond 1959 hun hoogtepunt hadden bereikt met meer dan twee dozijn primetimeseries, namen scherp af, en de grote studio's gaven de vorm grotendeels op.[1] Toch gaf diezelfde periode aanleiding tot de revisionistische western, die zich ten doel stelde de moreel zwart-witte visie op het Westen die de klassieke films hadden opgebouwd te ontmantelen.[4]
Die revisionistische stroming bracht twee van de meest gelauwerde werken van het genre voort. Dances with Wolves (1990), geregisseerd door en met in de hoofdrol Kevin Costner, won zeven Academy Awards, waaronder Beste Film — de eerste western die de hoogste prijs in de wacht sleepte sinds Cimarron in 1931 — op een moment dat studio's het project hadden afgewezen als commercieel onhaalbaar.[11] Twee jaar later won Eastwoods Unforgiven (1992) vier Oscars, waaronder Beste Film en Beste Regie, in een sobere meditatie over geweld en schuld die, in de woorden van één analyse, „een spiegelbeeld van klassieke westerntropen weerspiegelt“.[12] Tot op heden hebben slechts vier westerns de Academy Award voor Beste Film gewonnen: Cimarron, Dances with Wolves, Unforgiven en No Country for Old Men (2007).[11]
Ondanks al zijn periodieke overlijdensberichten is de western nooit volledig verdwenen. Zijn grammatica — de confrontatie, de eenzame ruiter, de grens als morele proeftuin — is opgenomen in sciencefiction, misdaaddrama en de mondiale arthousecinema; Fords werk beïnvloedde filmmakers van Spielberg tot Akira Kurosawa, wiens eigen films op hun beurt door Leone werden hermaakt.[2] De recente heropleving van het genre putte uit een brede culturele fascinatie voor Americana en grensfolklore, en strekt zich zelfs uit tot enorm populaire videogamefranchises die zich in het Oude Westen afspelen.[4] Meer dan een eeuw nadat Porters bandieten voor het eerst in de camera schoten, blijft de western voortbestaan als de vorm waardoor de Amerikaanse cinema blijft discussiëren met haar eigen stichtingsmythen — een korte plak geschiedenis die eindeloos opnieuw wordt verbeeld als het meest duurzame morele landschap van de natie.
Nog geen reacties — wees de eerste.